قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ التىن بوساعاسىندا وسى ادىلمەن قاناتتاسا قاتار ءجۇرىپ, قىزمەت ىستەدىك. ەلدىڭ باس گازەتى بولعان سوڭ رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن سايدىڭ تاسىنداي مارقاسقا ازاماتتار جينالىپ, باس قوسقان جەر. دۋلى, دۋماندى ورتا. الدىمىزداعى حاماڭ, تاكەڭ, التەكەڭ, بايعاڭ سياقتى جاقسىلار ءوز الدىنا, ءتىپتى قاتار-قۇربى ازاماتتاردان سوۆەتتى – «ساكە», كەڭەسحاندى – «كەڭكە», اقسەلەۋدى – «اقا», قويشىعارانى – «قويشەكە» دەسىپ, تازا قازاقى قالپىمىزبەن, ء«بىرىڭدى ءبىرىڭ عيززات, قۇرمەت ەتىس» دەيتىن اباي اتا ۇلگىسىمەن سىيلاسىپ, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي بولىپ ىنتىماقتاسىپ جۇرەتىن كەز ەدى عوي ول. وزىمىزدەن ءسال جاستاۋ بولعانىمەن, ءبىلىمى مەن بىلىگى, دارىنى مەن قارىمى قارايلاس, سۇيكىمى جاراسقان ءادىلدى دە بارشامىز «اداقا» دەيتىنبىز. ءتىپتى, رەداكتسياداعى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءبارى دەرلىك سولاي اتايتىن. جۇمىستىڭ بۇيرىقتى ۋاقىتى بىتكەن سوڭ اندىزداپ بەت-بەتىمىزبەن تاراپ كەتپەي, ونى-مۇنى سىلتاۋراتىپ, جۇبىمىز جازىلماي, ۇركەردەي توپ بولىپ, تاعى ءبىراز قايىرلايتىنىمىز قانداي.
ودان قالسا, سەلبەسىپ-سەبەپتەسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ءۇيدى-ۇيىمىزگە ەرە باراتىنىمىز قانە. اڭقىلداعان اقەدىل ءادىلدىڭ تورىندە, داريعانىڭ كولدەي داستارحانىندا وتىرىپ تا تالاي سىر اقتارىستىق. كۇنى بويى بىتپەگەن شارۋالارىمىزدان شاعىن «لەزدەمە» جاساپ, قىزىلكەڭىردەك بولىستىق. ءبىر مەزگىل انگە كەزەك بەرىپ, جەلپىندىك تە. مەنىڭ كەيدە دومبىرا تىڭقىلداتىپ, ارعى-بەرگى اقىنداردىڭ ەسكىلىكتى سوزدەرىنەن جىر ايتاتىنىم بولۋشى ەدى, وندايدا كوڭىلدىڭ كوكدونەنىن بوس جىبەرىپ, شالقىپ ءبىر كەتسەم:
– جاسا, بەكە! – دەپ ءادىلىم جەلپىنىپ ءبىر قالار ەدى. وعان ىلەسە:
– جاسا, اعا! – دەپ اكەسىنىڭ الدىندا وتىرعان ءۇش-ءتورت جاسار «مايتي ماۋسىم» دا پاك پەيىلمەن قوشەمەت قوسار ەدى.
«مايتي ماۋسىم» دەيتىنىم – سول جىلدارى تەلەديداردان, امەريكالىق بولار دەيمىن, ءبىر مۋلتفيلم ءجۇرىپ جاتاتىن, سونىڭ ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي مايتي ماۋس اتتى ءبىر كەيىپكەرى ءادىلدىڭ كىشكەنتاي قىزالاعىنا – جازيراعا قۇيىپ قويعانداي ۇقسايتىن. سودان مەن جازيرانى مايتي ماۋس اتاپ كەتكەمىن عوي. سونداي باس قوسۋلارىمىزدىڭ ارقايسىسى وزىمىزگە جارمەڭكەدەي كورىنۋشى ەدى-اۋ. ال سويتكەن جازيرا قازىر بەس بالانىڭ اناسى, جوعارى ءبىلىمدى مامان, ء«بىلىم جانە عىلىم ۇيىمدارى ۇلتتىق اسسوتسياتسياسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى. وزىڭنەن كەيىنگىنى كورىپ قارتاياتىنىڭ راس – جىلعادان اققان سۋ دەمەي نە دەرسىڭ ۋاقىت شىركىندى... ادامدار اراسىنداعى ىلعالسىز جاراستىقتىڭ قۇتى قاشىپ, بالاپان – باسىنا, تۇرىمتاي – تۇسىنا كەتكەن قازىرگى زاماندا سونداي شۋاقتى كۇندەردىڭ ساعىنىشى جۇرەك سىزداتادى.
* * *
قازاق ادەبيەتى الىپتارىنىڭ ءبىرى, كلاسسيك جازۋشىمىز سابەڭنىڭ – ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «مەن كىممىن دەپ ماقتانام؟» دەيتىن شالقىمالى ءبىر ولەڭى بولۋشى ەدى عوي. بىردە ءادىل دە وزىنە سول سۇراقتى قويىپ, جاۋابىن ءوزى بەرگەنى بار. «ماقتانسام, – دەيدى ءادىل, – ءوزىمدى جاستايىمنان قامقورلىعىنا الىپ, اكە ورنىنا اكە, شەشە ورنىنا شەشەدەي تاربيەلەپ وسىرگەن; وتاۋ قۇرىپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ, بالالى-شاعالى بولۋىما; ۇلدى ۇيادان ۇشىرىپ, قىزدى قياعا قوندىرىپ, نەمەرە-جيەندەر سۇيۋىمە سەبەپشى بولعان كيەلى دە قاسيەتتى قارا شاڭىراق – «ەگەمەن قازاقستانىممەن» ماقتانامىن. ماقتانسام – وسى گازەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ءوسىپ-وركەندەۋىنە لايىقتى ۇلەس قوسا بىلگەن اعا ۇرپاق اتتارىن اتاپ ماقتانامىن. ماقتانسام – سول اعالارىمىزدىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولىنان تايماي, يگى داستۇرلەردى ودان ءارى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان قازىرگى جاستارىمىزدى كورىپ ماقتانامىن».
ءسوز-اق قوي! ءوزىنىڭ قيماس دوسى, ىلكى الدىنداعى قالامداس اعالارىنىڭ ءبىرى, مارقۇم سوۆەت شيمانباەۆتىڭ شاڭدا ءبىر كوڭىل-حوشى كەلگەندە «ارۋاعىڭنان اينالايىن, «سوتسيالدى قازاقستان!» – دەپ شالقىپ كەتەتىنى بولۋشى ەدى. شىن كوڭىلدەن شىققان وسى ءبىر لەپەستى قۇران سوزىندەي باعالاپ, قابىلداۋشى ەدىك. ال ءادىلدىڭ الگى ءسوزىن ءارى قاراي تۇگەندەسەك, ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن وسى جەردەن باستاپ, وسى جەردەن زەينەتكەرلىككە شىققانىن مەيىرلەنە ايتا كەلىپ: «ەڭبەك كىتاپشامدا ءبىر-اق جازۋ بولدى. ول – ء«ادىل دۇيسەنبەكوۆ رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە قىزمەتكە الىنسىن» دەگەن ءسوز. مۇنى مەن ءتاڭىردىڭ ماڭدايىما جازىپ قويعان باقىتى دەپ بىلەمىن. سوعان شۇكىر دەيمىن», – دەپ تۇجىرادى.
ماقتانسا, ماقتانارلىقتاي بار عوي! مەنىڭ بىلەتىنىمدە, ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن وسىناۋ قاسيەتتى شاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعاننان باستاپ, وسىندا ءوسىپ, وركەندەپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان ءۇش-اق ادام بولسا كەرەك: ءبىرى – ءادىل دە, قالعان ەكەۋى – بالعابەك قىدىربەك ۇلى مەن ءتاجىباي بيتاەۆ اعالارىمىز ەدى. داراقتىڭ ءبىر جەردە تۇرىپ جەتىلگەنى دە ونەگە عوي.
* * *
– بەكە, ءسىز ەلۋگە كەلگەندە قاتىرىپ تۇرىپ «بەس تاۋ اسقان بەكەڭ» دەيتىن ماقالا جازارمىن-اۋ! – دەدى بىردە.
الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى بالاۋسالى بەتكەيلەردەن راۋعاش تەرىپ جۇرگەنبىز. كوكتەمنىڭ جازعا شىعار ماي-مايسا شاعىندا جاي قىدىرىستاپ قانا تاۋعا شىققاننىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتى باسپاسىنىڭ الماتىدان تالعارعا بارار جول بويىنداعى ب ۇلىڭ-بۇلتىق قويناۋعا سۇعىنا ورنالاسقان «اق قايىڭ» ساناتوريىندە دەمالىپ جاتقان ءبىر شوعىر قالامداستار كۇن يىققا كوتەرىلىسىمەن, شيپاجايعا ءتيىپ تۇرعان, كوز جاۋىن العانداي جاسىل بەلدەرگە تارتقانبىز عوي. «اشەيىندە جىگىتتىڭ ءبارى مەرگەن» دەمەكشى, جايشىلىقتا: «پا, شىركىن, بارار ما ەدى!.. راۋعاش تا قازىر سولقىلداپ-اق تۇرعان شىعار!..» دەسىپ وتىراتىن جىگىتتەردىڭ تاۋانى ەكى بەل اسقانعا عانا جەتتى. مەنىڭ قارشادايىمنان-اق وسى ءوڭىردىڭ تاۋ-تاسىنا ورمەلەپ وسكەن قامبىلدىعىم بار, ال ادىلدىكى نامىسقويلىق بولار دەيمىن – ايتەۋىر, كەلەسى ءبىر كەزەڭگە يەك ارتپادا الگى توپتان ەكەۋىمىز عانا قالعان كورىنەمىز. بىراق ەندى ءادىلىم دە ەنتىگىن باسا الماي, قۇر بويى سورايىپ, بارىپ-كەلىپ تۇر. اۋزىمەن اۋا قارماپ, سوناۋ ماڭدالا تورىندەگى قايناعان ومىرگە ۇيالى كوزىن قىدىرتا قاراپ, بەينە جان راحاتىنا بولەنگەن كەيىپتە. «تاعى ءبىر ىشقىنىپ, سوناۋ بەتكەيدەگى جازاڭعا جەتەيىكشى» دەپ مەن ايتامىن. «قوي, وسى دا جەتەر, قايتالىق» دەپ ءادىلىم بەتتەيتىن ەمەس. جاڭاعى ءسوزدى اڭگىمەنىڭ بەتىن باسقاعا بۇرعىسى كەلىپ ادەيى ايتتى بىلەم. «بەس تاۋ اسقان بەكەڭ» دەپ ماقالا جازباقشى...
– ۋادە مە؟
– ۋادە!
بىراق سول ۋادە ورىندالمادى. ارينە, ءادىلدىڭ كىناسىنەن ەمەس. مەن ءوزىم ءمىنايى ءبىر سەبەپپەن باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتتىم دە, ءبىرشاما ۋاقىت جۋرناليستيكادان قول ءۇزىپ قالدىم. ايتپەسە قالامىنا قۇت دارىپ, كۇندە شابىس تىلەيتىن سايگ ۇلىكتەي زار كۇيىندە جۇرگەن ءادىلدىڭ ۋادە بۇزار رەتى جوق-تى. دەگەنمەن, «بەس تاۋ اسقان بەكەڭدى» جازباسا دا, سول تۇستا ول شىعارماشىلىقتىڭ بەرەكەلى بەلەسىنە شىعىپ, ءوز وقىرماندارىن تاۋىپ, گازەتكە دە وندىرتە جازىپ, كوركەم ادەبيەتتىڭ اۋىلىنا دا ءجيى-ءجيى ات ءىزىن سالىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. «شارلاعان جولىم جاتىر جەر بەتىندە» دەپ قاسىم اقىن ايتپاقشى, ءسىز ونىڭ شۇبىرعان ءىزىن سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتتەرىنەن قاباعات تاباسىز. قوعام اۋىسىپ, ەسكى دۇنيەنىڭ تاسەمەن قابىرعالارى قاقىراپ, راۋانداپ اتقان تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن بىرگە تىنىس-تىرلىكتىڭ بارلىق قىرلارىن قامتىعان سان-ساپا وزگەرىستەردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلعان, زامانانىڭ اقيقاتىن ايتىپ, قالىڭ قازاقتىڭ قامى ءۇشىن «اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان» ازاماتتاردىڭ ماڭداي الدىنان ءادىلدىڭ ءوزىن دە كورەر ەدىڭىز, ءسوزىن دە ەستىر ەدىڭىز. قالامگەردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگى ونىڭ جازعان-سىزعانىمەن ولشەنەتىن بولسا, سودان بەرى دە ءادىلدىڭ قالامى تيمەگەن, تۇبەگەيتتەپ قوزعاماعان قوعامدىق ويدىڭ ەشبىر قاباتى دا, قالتارىسى دا جوق دەسەك, جاڭساق ايتپاسپىز. كۇندەلىكتى كوسەمسوزدەرى مەن شەشەن سوزدەرىن بىلاي قويعاندا, سول ءبىر الاعاي دا بۇلاعاي جىلداردا گازەتتىڭ «ەل» دەپ اتالاتىن قوسىمشاسىن شىعارىپ, ەل مەن جەردىڭ الۋان-الۋان كۇپتىگەي جايلارىن ىندەتە قوزعاپ, اۋىلدىڭ شيقانداي ءسوزىن الدىڭعى قاتارعا شىعارعانىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ول ءۇشىن كەزىندە كەيىپكەرىمىزدىڭ اتىنا كوپ-كوپ ءىلتيپات ءبىلدىرىلىپ, العىستار ايتىلعانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس.
* * *
وسى كۇنگى اعا بۋىن قالامگەرلەردىڭ كوپشىلىگى: ء«بىز شەراعاڭنىڭ شەكپەنىنەن شىققانبىز» دەسە, بورىكتەرى قازانداي بولاتىنىن كوزىقاراقتى وقىرمان بىلسە كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى اۋمالى-توكپەلى, تاعدىرشەشتى جىلداردا اعا گازەت – «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ», سودان كەيىن ءبىراز ۋاقىت «ەگەمەن قازاقستان» ۇجىمىن باسقارعان, كوپ-كوپ شاكىرت تاربيەلەپ, «رەداكتورلاردىڭ رەداكتورى» اتانعان ايتۋلى قالامگەر, شەبەر جازۋشى شەرحان اعا مۇرتازانىڭ ۇستاحاناسىندا دا شىڭدالعان بۇل ءادىل. شىڭدالىپ قانا قويماي, ۇستازىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن, جان دوسىنداي جامپوزىنا اينالعان. ەكەۋىنىڭ كوپ جىلعى اعالى-ءىنىلى جاراستىعىنان «مەنىڭ شەراعام» اتتى ەستەلىكتەر كىتابىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن دە بىلەمىز. تەك ءبىزدىڭ بىلمەيتىنىمىز – سول باستاۋكوزدىڭ كولدەي دارياعا ۇلاسىپ, «شەراعانىڭ شەرۋى» دەيتىن ايدىك رومان-ەسسەگە اينالىپ, انە-مىنە جارىققا شىققالى جاتقانى بولاتىن. مىنە, ەندى جازۋشى ءادىلدىڭ اۋزىنان ونى دا بىلدىك. قۇداي قالاسا, از كۇندە ول دا قولىمىزعا ءتيىپ, رۋحاني قورىمىزدى تولىقتىرا تۇسەر دەيمىز. ويتكەنى, شەراعاڭنىڭ قاي ءسوزى, قانداي ءىسى دە تۇنىپ تۇرعان عيبرات, تولىپ تۇرعان ونەگە ەكەنىن بىلەمىز. سولاردى قاز-قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ, وقىرمانىنا سىيعا تارتقالى وتىرعان ءادىلدىڭ سامداعايلىعىنا ءتانتىمىز.
وسى اتالعان رومان-ەسسەنىڭ «جامبىل» جۋرنالىنىڭ بيىلعى ءبىرىنشى سانىندا جاريالانعان ۇزىندىلەرىنەن ءبىر عيبراتتى جايدى وقىدىق. «سوتسياليستىك قازاقستانعا» باس رەداكتور بولىپ كەلىسىمەن شەراعاڭ گازەتتىڭ تارالىمىن قولعا الادى عوي. ول ءۇشىن رەداكتسيانىڭ بەلدى جۋرناليستەرىن وبلىس-وبلىستارعا ءبولىپ, جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ءادىل دۇيسەنبەك جامبىل وبلىسىنا بولىنگەن ەكەن. گازەتكە جازىلۋدىڭ بارىسى جايىنداعى ونىڭ ەسەبىن تىڭداي وتىرىپ, رەداكتور بۇل ىسكە وبلىس, اۋدان باسشىلارىن جۇمىلدىرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتسە, اداقاڭ «ونداي قولقا ءسىز سياقتى بەدەلدى كىسىلەر تاراپىنان شىقسا عانا باسشىلاردىڭ بەتى بەرى قاراۋى مۇمكىن» دەگەندى ايتىپ, مىندەتتىڭ ءبىر ۇشىن شەراعاڭنىڭ وزىنە اۋدارعىسى كەلمەي مە. سونداعى كورىنىستى جازۋشى بىلاي سۋرەتتەپتى:
«شەراعاڭ مەنى العاش كورگەندەي باجىرايا قاراپ وتىردى دا:
– ءاي, سەنىڭ بەدەلىڭ كىمنەن كەم؟ – دەدى قولىن جوعارى كوتەرىپ. – جازۋشى دەسە جازۋشىسىڭ, جۋرناليست دەسە ءجۋرناليسسىڭ. بىلدەي ءبىر گازەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسىڭ. ودان ارتىق نە كەرەك؟!»
ءيا, بۇدان ارتىق ەشتەڭەنىڭ دە كەرەگى شامالى ەدى. جازۋشى دەسە – جازۋشى ەتىپ, جۋرناليست دەسە – جۋرناليست ەتىپ قالامگەرلىك قايسارلىققا تاربيەلەگەن شەراعاڭداي اعالارىنىڭ ارقاسىندا ءادىلدىڭ قازىنالى ويىنان ءبىرتالاي شىعارمالار تۋىپ, جارىققا شىقتى. بۇل قاتاردا «اقكۇمبەز», «كوكجيەك», «جۇرەك جىلۋى», «تەرگەۋ ءالى بىتكەن جوق», «شىنايى ءومىر شىرايى», «قارا شاڭىراق», «مەنىڭ شەراعام» دەيتىن كىتاپتاردى اتاسا بولادى. ال «شەراعانىڭ شەرۋى» اتتى رومان-ەسسەسى وقىرمانعا جول تارتۋعا ءازىر ەكەنىن ايتتىق.
ءومىرىنىڭ شۇعىلالى ءبىر بەلەسىنە يەك ارتىپ وتىرعان, كورگەنى مەن بىلگەنى كوپ قالامگەردىڭ ءالى بەرەرى دە از ەمەس. ول ءۇشىن اداقاڭنىڭ ويى دا, سويى دا سەرگەك بولسىن, قولى دا دەرت كورمەسىن دەپ تىلەيىك.
بەكبولات ادەتوۆ, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
الماتى