ۇلت تۇلعاسى

مۇسەكەڭ قازاقتىڭ اتىن شىعارعان ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. ول – ەڭ اۋەلى ادەبيەتشى-عالىم, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ەكى دۇر­كىن ديرەكتورى, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دەڭ­گەيىنە دەيىن كوتەرىلگەن ۇلت­جاندى ازامات, «تار جول تايعاق كەشۋدەن» وتكەن قايراتكەر. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جار­تى­سىنداعى ادەبي-رۋحاني سالا­دا ءمۇسىلىم بازارباەۆتىڭ ەسى­مى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالۋى زاڭدى قۇبىلىس. بىراق سولاي بولا تۇرسا دا, ءمۇسى­لىم بازار­باەۆ ادامداردىڭ بويىن­داعى قىز­­عانىش پەن كورەال­ماۋ­شى­لىق سىندى قاتەرلەردى باس­تان وتكەردى. بىراق سىنبادى, تولا­عاي­داي ورگە شىقتى, ارتىنا وشپەس مۇرا قالدىردى. «زامانىڭ تىم قاتىگەز ەدى, سوندىقتان شىعار, سەن دە قاتال ءپرينتسيپتىڭ  ادامى بولدىڭ. تۇعىر-تۇرعىڭنان تايعان جەرىڭ جوق. پەندەگە باس يمەيتىن, كول­گىر­سۋدى بىلمەيتىن ار ەدىڭ, ەر ەدىڭ. قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل ەدىڭ... ...ومىردەگى ءوزىڭدى ەمەس, وزىڭ­دەگى ونەردى ءسۇيدىڭ... حال­قى­ڭا, حالقىڭنىڭ عىلى­م­ى­نا, ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە قىزمەت ەتتىڭ... حالقىڭ سەنى ۇمىتا قويماس». بۇل سوزدەردى ءمۇسىلىمنىڭ جان دوسى, اكادەميك زەينوللا قاب­دولوۆ جانى جىلاپ سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالىپ تۇر­عاندا ايتىپ ەدى. ءمۇسىلىم بازارباەۆ ەجەلدەن سىر سۇلەيلەرى مەكتەبى قالىپ­تاس­قان, قامىسىنا دەيىن ءان سالىپ, تەرمە ايتاتىن قاسيەتتى قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ  سىر­دا­ريا مەكەنىندە دۇنيەگە كەلدى. بۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىن ءبىتىردى. وسىلاي ادەبيەت دەگەن سيقىرلى الەمنىڭ ەسىگىن اشتى. اشتى دا تورىنەن ءبىر-اق شىقتى. بىراق ول جول بىلىمدىلىك پەن بىلىك­تى­لىك­تىڭ, پاراساتتىلىق پەن پا­يىمدىلىقتىڭ ارقاسىن­دا عانا ءمۇسىلىم سىندى جاس عالىمنىڭ باعىن اشتى. قوس تىلدە بىردەي سويلەپ, بىردەي جازاتىن ءمۇسىلىم بازارباەۆ ەڭ اۋەلى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارى, اكادەميكتەر قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ جانە اسقار قوناەۆتىڭ كوزى­نە ءتۇستى. اكادەميك ءابدۋالي حايداروۆ اعامىز ءمۇسىلىم  بازار­باەۆتىڭ 8 قىرى تۋرالى تاماشا جازعان عوي: 1. ءتان سۇلۋلىعى; 2. جان سۇلۋ­لى­عى; 3. اقىل-پاراسا­­ت­ى; 4. مى­نەز بايلىعى; 5. عۇ­لاما عالىم­دى­عى; 6. ۇلا­عات­­تى ۇس­تاز­­دىق;  7. ەل باسقا­رۋ قا­­بىلەتى; 8. مەم­لەكەت قايراتكەرلىگى. قۇدايىم-اۋ, وسىنشاما قا­سيەتتى ءبىر ادامنىڭ بويىنا بەرە سالعان تاڭىرگە راحمەت! ال مۇن­داي قادىر-قاسيەت قايدان كەل­دى؟! ونىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا؟! 21 جاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, ادەبيەتتى زەرتتەۋ ىسى­نە ارالاسقان كەزدە بۇل ءبىر تولقىن بولىپ كەلگەن جاس عالىم­دار شوعىرى ەدى. ءمۇسىلىم بازار­باەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, سەرىك قيراباەۆ, زاكي احمەتوۆ, تۇر­سىنبەك كاكىشەۆ, نىعمەت عاب­دۋللين, شەريازدان ەلەۋ­كەنوۆ, جۇماعالي ىسما­عۇلوۆ, ايقىن نۇرقاتوۆ, قال­جان نۇرماحانوۆ, بالامەر ساحاريەۆ, مەدەۋ سارسەكەەۆ, ءانۋار دەربىسالين, مىرزابەك دۇي­سەنوۆ, سەيدىلدا ورداليەۆ, ءابدىلحاميت نارىمبەتوۆ سىندى جاس عالىمدار ورتەڭگە شىققان گۇلدەي جارق ەتىپ كورىندى. جانە ولار قازاق ادەبيەتى تاريحىن­دا ارقايسىسىنىڭ بولەك ورنى بار تۇلعالارعا اينالدى. ومىر­دەن وتكەن, بۇگىندە قاسى­­مىزدا جۇرگەن سەراعاڭ مەن شەريازدان اعا ادەبيەت ماي­دانىنا جارىسا كەلىپ, ار­قاي­سىسى ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىردى. بۇل توپ ءبىرىن-ءبىرى قايرا­دى, ءبىرىن-ءبىرى جەتىلدىردى. جارى­سا جازۋ, ۇلتتىق ماسەلەلەردى كوتەرۋ ولاردىڭ ورتاق مۇرات­تارى­­­نا اينالدى. ءمۇسىلىم بازارباەۆ ماس­كەۋ­دەگى قوعامدىق عىلىمدار اكا­دەمياسىن ءبىتىرىپ, 1955 جىلى عىلىم كانديداتى بولىپ ورال­دى. بۇل جاس عالىمنىڭ باعىن اشتى. 1956-1961 جىل­دارى ءتىل جانە ادەبيەت ينس­تي­تۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىن­با­سارى, ءتىل ءبىلىمى جەكە ينس­تي­تۋت بولىپ شىققاننان كەيىن 1961-1970 جىلدارى م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتتى. بۇل جىلدار ءمۇسى­لىم بازارباەۆتىڭ ەسىمىن حالىق­قا كەڭىنەن تانىتتى. ول ۇلى اباي, عاسىر گومەرى جامبىل, «قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولعىسى» كەلگەن سۇلتانماح­مۇت تۋرالى ويلى ماقا­لا­­لارىن جاريالادى. قان­داي عىلىم بول­ماسىن ءوز زاما­نى­نىڭ ءسوزىن سويلەۋگە ءتيىس بول­دى. سوندىق­تان دا, ءمۇسى­لىم ب­ازار­باەۆتىڭ «قازاق سوۆەت پوە­زياسىنداعى ەڭبەك تاقىرىبى» اتتى كانديدات­تىق ديسسەرتاتسياسى ءداۋىر تالا­بىنا سايكەس جازىلدى. كپسس ورتالىق كوميتەتى جانىن­داعى قوعامدىق عىلىمدار اكادە­ميا­سى قابىرعاسىندا قورعالعان ديس­سەرتاتسيا بولعان سوڭ ول ءبىر جاعىنان كەڭەستىك جۇيە­نىڭ يدەو­لوگيالىق سۇرا­نىسىنا جاۋاپ بە­رۋ­گە ءتيىس بولاتىن. مۇسەكەڭ ساكەن سەي­فۋل­لين, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسى­­­رەپوۆ, اسقار توقما­عان­بەتوۆ, تايىر جاروكوۆ, قاسىم امان­­­جولوۆ, ءابدىلدا تاجى­باەۆ, جۇ­­بان مولداعاليەۆ سىن­دى الىپ­­­تاردىڭ شىعارما­شىلىعىن تە­رەڭ زەرتتەپ, وبرازدار جۇيەسىن سا­را­­­لاپ, ولاردىڭ كوركەمدىك قۋا­تى­­­نا تەوريالىق تۇرعىدا باعا بەردى.  وسى كەزەڭدە ءمۇسىلىم بازار­باەۆ ۇدەرە جازدى. ءبىرىنىڭ ارتى­نان ءبىرى جالعاسىپ «وبراز چەلو­ۆەكا ترۋدا ۆ كازاحسكوي پوەزي» (1961), «جيۆىە ترا­دي­تسي» (1962), «ادەبيەت جانە ءداۋىر» (1966), «قاھارلى كۇن­دەر ادەبيەتى» (1968), «نا­تسيو­­نالنىە تراديتسي ي نوۆا­تورستۆو» (1973), «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى» (1973), «ەستەتيچەسكوە بوگاتس­تۆو ناشەي ليتەراتۋرى» (1976), «سوۆەتتىك شىعىس حا­لىق­تارى ادەبيەتىنىڭ شەتەل­دىك «ساراپ­شىلارىنا» سىن» (1984), «ەرلىك پەن ەڭبەك داس­تانى» ء(ا.نارىمبەتوۆپەن بىرگە, 1984). «كورىكتى ويدان – كور­كەم ءسوز» (1994), «كازاحسكايا پوە­زيا: حۋدوجەستۆەننىە يسكا­نيا (ك تراديتسيام ابايا)» (1995), «زامانا تۋدىرعان ادەبيەت» (1997) اتتى زەرتتەۋلەر ءوزىنىڭ وزەك­­تى­لىگىن ءالى دە جويعان جوق. وسىن­­شاما, قىرۋار ەڭبەك جاز­عانى­مەن ءمۇسىلىم بازار­باەۆ ءوزى تىكەلەي عىلىمي مەكەمەنى باس­­ق­ارىپ جۇرسە دە دوكتورلىق ديس­­سەرتاتسياسىن 16 جىلدان كەيىن قورعاۋىنىڭ سىرى نەدە؟ دوك­تورلىق ديسسەر­تاتسيا­سىن دا مۇسەكەڭ الما­تىدا ەمەس, ماس­كەۋدە شىعىس­تانۋ ينس­تيتۋتىن­دا «قازاق پوەزياسىن­داعى ۇلت­تىق ءداستۇر مەن جاڭا­شىل­دىق» دەگەن تاقىرىپتا قورعادى.  ءمۇسىلىم بازارباەۆ تۇسىندا ىرگەلى زەرتتەۋلەر گالەرەياسى جاسالدى. ولار «قازاق سوۆەت ادەبيەتى تاريحىنىڭ وچەرك­تەرى» (1950-1960), «قازاق ادە­بيەتى­نىڭ تاريحى» (1960-1970), ماسكەۋدەن شىققان «وچەر­كي يستوري كازاحسكوي ليتە­راتۋرى» (1960) مەن «يستوريا منوگو­ناتسيونالنوي سوۆەتسكوي ليتە­راتۋرى» بولاتىن. ءمۇسى­لىم بازار­باەۆتىڭ رەداكتور­لىعى­مەن جانە العى سوزى­مەن  س.سەي­فۋل­ليننىڭ شىعار­ما­لار جينا­عى, م.اۋەزوۆتىڭ 12 تومدىق شىعار­مالار جيناعى جارىق كوردى.  1962-1966 جىلدار ارالى­عىندا «اقىندار ايتىسى», «قىز جىبەك» جىرى­نىڭ قازاق, ورىس تىلىندەگى  عىلىمي باسىلى­مى,  «باتىر­لار جىرىنىڭ» ءۇش تومدىق عىلىمي باسىلى­مى,  «ايتىس»  جيناعىنىڭ 1-3 توم­­دارى, «كورۇعلى», ء «بىر­جان – سارا» ايتىسى, ء«سا­بيت دونەن­تاەۆتىڭ شىعار­ماشىلىق جولى», «حالىق اقىنى س.جانعا­بىلوۆ­تىڭ ءبىر تومدىق تاڭداما­لى شىعارمالارى», «قازاقتىڭ 100 شەشەندىك ءسوزى» تۇڭعىش رەت وقىرمانعا جول تارتتى. سونىمەن بىرگە, كسرو جانە قازاق كسر ورتالىق عىلىمي كىتاپ­حانالارىنان, سونداي-اق موسكۆا, لەنينگراد, قازان قالا­لارى مۇراعاتتارىنان قازاق ادەبيەتى مەن تاريحىنا قاتىس­تى 95 سيرەك كىتاپ پەن 40-قا جۋىق ءتۇرلى قولجازبالار الىن­­دى. وسىلايشا كەيىن 100 توم­­دىق «با­بالار ءسوزى» بولىپ شىق­­قان ۇلكەن جوبانىڭ باستاۋى جاسالدى.  ءارى مۇسەكەڭ 1954 جىلدان باس­تاپ زامانداس دوستارىمەن بىر­گە 10-كلاسقا ارنالعان «قا­زاق سوۆەت ادەبيەتى» وقۋلى­عى اۆ­تورل­ارىنىڭ ءبىرى بولدى. تو­لىق­­تى­رىلىپ, تۇزەتىلگەن وسى وقۋ­­لىق 1989 جىلى 11-كلاسقا ارنا­­لىپ قايتا جازىلدى دا, 1994 جىل­د­ان بەرى بىرنەشە رەت باسىلدى. اكادەميك سەرىك قيرا­باەۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, مۇسەكەڭ 300-دەن استام ماقا­لا مەن جيىرمادان استام مونو­گرافيا جاريالاپتى.  كەسەك تۇلعالى, تەرەڭ ءبىلىمدى ءمۇسىلىم بازارباەۆ قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە دە ءوز حالقىنىڭ ۇلتجاندى ازاماتى رەتىندە ەستە قالدى. ول 1970-1976 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت ءمي­نيسترى بولىپ قىزمەت ات­قار­­دى, جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋ­­تاتى بولدى. وسىنداي سىن­دارلى جىلداردا قازاق مادە­نيەتىنىڭ وركەندەۋىنە, وسى سالانىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوستى. ۇكىمەت مۇشەسى رەتىن­دە ىرگەلى مادەنيەت وشاق­تارى­نىڭ بوي كوتەرۋىنە ىق­پال ەتىپ قانا قويماي, ونى دەر كەزىندە پايدالانىپ قادا­عالادى. ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, بۇگىنگى كۇندە دە ۇلتتىق ماقتانىشىمىز­عا اينالىپ وتىرعان الماتى­داعى ۇلتتىق كىتاپحانا عيمارا­تى, قازاقتىڭ م.اۋەزوۆ اتىن­داعى اكادەميالىق دراما تەاترى, اكتەرلەر ءۇيى, سۋرەت گالەرەياسى, تەاتر ينستيتۋتىنىڭ كونسەر­ۆ­اتو­ريادان ءبولىنىپ جەكە وتاۋ تىگۋى قازاقتىڭ مادەني رۋحا­نياتىنداعى قۇبىلىس بول­دى. وسى كەزەڭدە قازاق دراما­تۋر­گياسى ەرەكشە دامىدى. مينيسترلىك جانىنداعى تەاتر ءبولىمى, رەپەرتۋارلىق كوللە­گيا جۇمىسى جولعا قويىلدى. قازاقتىڭ بەلگىلى تەاتر سىن­شىسى ءمۇسىلىم بازار­باەۆ تۇ­سىندا, 27 جاسىندا تەاتر ءبولى­مىن باسقارعان, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اشىر­بەك سىعاي ەستەلىگىنىڭ ءبىر پارا­سىن جەتكىزگىم كەلىپ تۇر. 1974 جىلى سۋرەتكەر, ءداۋىر قايراتكەرى ورالحان بوكەيدىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىن­دا «ق ۇلىنىم مەنىڭ» سپەكتاك­لى قويىلدى. بىراق وندىرىسكە جىبەرۋ الدىندا ۇلكەن تالاس جۇرەدى. سول سالانىڭ ماماندارى مۇنداي شىعارمانىڭ قوعامعا جات ەكەندىگى جانە ونىڭ ساحنالانۋى جاستاردىڭ وي ەركىندىگىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن «ساۋەگەيلىك» جاسادى. ماسەلەنىڭ ۋشىققانى سونداي, ول قازاقستان كومپارتيالى ورتالىق كوميتەتىنە دەيىن جەتەدى. يدەولوگيا حاتشىسى الدىندا پەسا تالقىعا تۇسەدى. ...«سول ەكىتالاي كۇندەردە, مادەنيەت ءمينيسترى ءمۇسىلىم بازار­باەۆ پەن ورتالىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ مادە­نيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ميحايل ەسەناليەۆ تەاتر ۇجىمى جاعى­نا شىعىپ جاس تۆورچەستۆو يە­لەرىن قور­عاي, قولپاشتاي وتىرىپ, قايمىق­پاي, كىبىرتىكتەمەي وز­دەرىنىڭ كەسەك­تى سوزدەرىن تۇجى­رىمدى شەشىمدەرىن باتىل ءبىلدىردى. سول-اق ەكەن, ۋ-شۋ ساپ تىيىل­دى», – دەپ جازىپتى مار­قۇم اشىر­بەك سىعاي. ال مۇسە­كەڭ­­نىڭ قولاستىندا, رەپەر­تۋار­­­لىق كوللەگيادا ءتورت جىل قىزمەت ىستەگەن, اقىن, قا­زاق­ستان جازۋشىلار ودا­عى­نىڭ تور­اعاسى نۇرلان ورازا­لين ايتقان مىنا ءبىر پىكىر م.با­زار­باەۆتىڭ تابيعي تۇلعا­سىن تانىتا تۇسەدى عوي دەپ ويلايمىن. «...رەپەرتۋارلىق كوللە­گيا ايتىس-تارتىس, داۋ-داماي, وكپە-رەنىش مۇسەكەڭ­نىڭ سوزىمەن ايتقاندا, دراما­تۋرگيا ماڭى «دراما­لار» ءجيى بولاتىن جەر ەدى. پەسالارى وتپەي جاتقان اعايىندار ورتالىق كوميتەتكە, مي­نيستر­گە ارا-تۇرا ارىز ايتىپ, شاعىم ءتۇسىپ جاتاتىن... مۇسە­كەڭنىڭ پەسا قابىلداۋ ىسىنە ورىنسىز ارالاسىپ, تىزە باتىرعان بىردە-ءبىر ءساتىن كور­گەن ەمەسپىن. ...قارا قىل­دى قاق جارعان تورەلىگىن رەپەر­­تۋار­لىق كوللەگيا مەن كوللەگيا جانىن­داعى رەپەر­تۋار­لىق كەڭەس قۇزىرىنا تاپسى­رىپ وتىراتىن. اقشا­لى جەردىڭ «ايقايىن» مۇسە­كەڭ وسىلاي باسۋشى ەدى».  1976-1981 جىلدارى ءمۇسى­لىم بازارباەۆ قازاق سسر سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ارينە, توتا­ليتارلىق جۇيە تۇسىندا قازاق­ستان ءوز ەلىنىڭ سىرتقى سايا­ساتىن جەكە دارا جۇرگىزە الما­عانىمەن شەتەلدە قازاق ادە­بيەتى مەن ونەرىن تانىتۋعا ءبىرشاما تالپىنىستار جاسالدى. ءمۇسىلىم بازارباەۆ شۆە­تسيا, فرگ, يندونەزيا, چە­حيا, دا­نيا جانە كونگو سياق­تى ەل­دەر­دە كەڭەستەر ودا­عى­نىڭ اتى­ن­ان ءسوز سويلەدى, قازاق ەلى­نىڭ ديپ­­لو­ماتيالىق مەك­تەبىن قا­­لىپ­­تاس­تىرۋعا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى. ون جىلداي تازا ادەبي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنان شەت­تەن قالعان ءمۇسىلىم بازار­باەۆ 1981-1986 جىلدار ارالى­عىندا مۇحتار اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­تيتۋتىندا قايتا ديرەكتور­لىق قىزمەت اتقاردى. جانە بۇل كەزەڭ ۇلتتىڭ ورلەۋ كەزەڭى­مەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ول ىرگەلى عى­لىمي جوبالارمەن اينالىستى. ارينە, ءمۇسىلىم بازارباەۆ­تىڭ ەركىن كوسىلە جازعان تۇسى بيلىك-مانساپتى تاپسىرىپ, ءبولىمدى باسقارعان 1986 جىل­دان باستالدى. بۇل كەزەڭ تاۋەل­سىزدىكتىڭ الدىنداعى ۇلتتىق جاڭعىرۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ۇلكەن ساياساتتىڭ ىشكى ارحيتەكتۋراسىن جەتىك بىلەتىن ءمۇسىلىم بازارباەۆ ۇلتجاندى ازامات رەتىندە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا كورەگەندىك پەن ساياسي ۇستانىم جاسادى. باياعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ال­عاش­قى جىلدارىندا ء«بىز قان­داي مۇرادان باس تارتامىز» دەگەن ۇران تاستالعانى سياقتى, تاۋەل­سىزدىك تۇسىندا دا كەي­بىر ادەبي-عىلىمي توپ كەڭەس ودا­عى تۇسىندا جازىلعان زەرت­تەۋ­لەر مەن شىعارمالاردان باس تارتۋ تۋرالى قوعامدىق پىكىر تۋ­عىزدى. اكادەميك سەرىك قي­را­باەۆ, زەينوللا قاب­دولوۆ, زاكي احمەتوۆ, ءمۇسى­لىم بازارباەۆ, تۇرسىنبەك كاكى­شەۆ ءبىر ساياسي ولشەمدى ۇسىن­دى, ول كەڭەستىك داۋىردەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تابىستارى مەن كەم­شىلىكتەرىن قايتا ساراپتاۋدان وتكىزىپ, ۇلت كادەسىنە جاراتۋ كونتسەپتسياسى ەدى. «ادەبيەتتى قايتا وقۋ» كونتسەپتسياسىن سەرىك قيراباەۆ, ال ءمۇسىلىم بازار­باەۆ جەكە تۋىندىلار مەن اۆ­تورلاردى جاڭا ءداۋىر تۇر­عى­سىنان باعامداۋ ءپرينتسي­پىن ۇستاندى. وسىلاي ۇرانشىل­دىقتى, ۇقىپتىلىق پەن ۇلتجان­دىلىققا اۋىستىردى.  «...ول داۋىرگە جيىركەنە قارا­ماۋ كەرەك... ءداۋىر تۋعىز­عان قالىپ ءۇشىن كوركەم ءسوز ادامىن كىنالاۋ مۇمكىن ەمەس. تەك سول كەزدىڭ كوركەمدىك تۋىندى­لارىن ىجداعاتپەن زەرتتەپ ءتيىس­تى باعاسىن بەرۋ كەرەك», – دەپ جازدى سول تۇستا ءمۇسىلىم بازار­باەۆ. وسىلاي ءمۇسىلىم بازار­باەۆ جەتەكشىلىگىمەن «20-30 جىلدارداعى قازاق ادەبيە­تى» جانە «40-50 جانە 60-جىل­دار­داعى قازاق ادەبيەتى» ات­تى زەرتتەۋ كىتاپتارى جا­رىق كوردى. ول الاش ادەبيەت­شى­لە­رى­نىڭ جازىقسىز قۇربان بول­عان ارىستارىنىڭ شىعارما­شى­­لىعىن اقتاۋ عانا ەمەس, جا­ريا­­­­لاۋ مەن زەرتتەۋ تۇرعى­سى­نان دا جالعاستى. ءاليحان بو­كەي­­حانوۆتىڭ, شاكارىم قۇ­داي­­­بەر­ديەۆتىڭ, جۇسىپبەك اي­­ماۋىتوۆ­­تىڭ, ماعجان جۇم­ا­باەۆ­­تىڭ شىعارمالارىن اقتاۋ تۇرعى­سىندا ۋاقىتپەن ساناس­پاي ەڭبەك ەتتى. ءاليحان بو­كەي­حانوۆ پەن ماعجان جۇ­ما­باەۆ سىندى الاش قايرات­كەرلەرىنىڭ شىعارمالار جيناعىن شىعارۋعا باسشىلىق جاساپ, كىتاپتارىنا زەردەلى دە پايىمدى كىرىسپە ءسوز جازدى.  جاس ىزدەنۋشى سۇلتان-حان اققۇل ۇلىنا عىلىمي جەتەكشى بولىپ, ءاليحان بوكەيحان­ ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قور­عاتتى. «قۇدىرەتتى ولەڭ الەمى» اتتى مونوگرافيا  جا­زىپ, ماع­جان­نىڭ اقىندىعىن ەستە­­تيكا­لىق تالعام مەن ءسوز ورنەگى تۇر­عى­سىنان زەرتتەپ, اقىن­عا شى­نايى باعا بەردى. سون­داي-اق, «شاكارىم اقىن» اتتى مونو­گرا­فياسى اكادەميك سەرىك قيرا­باەۆتىڭ سوزىمەن ايت­ساق, «كولەمى مەن مازمۇنى, تال­داۋ تەرەڭ­دىگى جاعىنان مونو­گرا­فيا­لىق زەرت­تەۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى». فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلت قاي­راتكەرى ءمۇسىلىم بازارباەۆ ءومىرى – ونەگەلى ءومىر. ول اۋەزوۆتىڭ ەرەك­شە سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەن­گەن شاكىرتى, اياۋلى ءىنىسى. سوعان قاراماستان ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ مۇسەكەڭدى دوس دەپ قۇرمەتتەيدى.  «قىمباتتى دوس ءمۇسىلىم! سەنىڭ حاتىڭدى الىپ, وتە ريزا بولدىم. جىلى سوزدەرىڭ, جاقسى تىلەكتەرىڭ ءۇشىن ساعان كوپ-كوپ راحمەت. ...بۇل حات قازاقستاننىڭ ۇلكەن تويىن تويلاپ جات­قاندا بارار, سەنىڭ كوللەكتيۆىڭنىڭ ۇلكەن-كىشىسىنە دوس-جاراندارعا دوستىق قۇشاعىمدى جا­يىپ, سالەمىمدى جولدايمىن. جاڭالىقتار كۇتەمىن».  مۇحتار اۋەزوۆ,  17 ماۋسىم, 1961 جىل. موسكۆا-كۋنتسەۆو  

ال وسىنىڭ الدىندا 7 ماۋ­سىم كۇنى ءمۇسىلىم بازارباەۆ ۇلى مۇحتاردان حات الىپ ەدى.  «قىمباتتى ءمۇسىلىم! كەشە­دەن بەرى موسكۆانىڭ سىرتىندا كۋنتسەۆوداعى كرەمل اۋرۋحاناسىندامىن. بۇگىن ەكى دارىگەر قارادى. ەڭ ءتاۋىر مامانداردى شاقىرىپ, جاقسى كونسۋلتاتسيا جاسايمىز دەيدى. ...قالاي بولعاندا دا ەلىمىزدىڭ ەڭ جاقسى اۋرۋحاناسىندامىن عوي, ولار قانداي ۇسىنىس جاساسا دا, مەن كەلىسىمىمدى بەرەمىن».  مۇحتار, 7 ماۋسىم, 1961 ج. موسكۆا

مۇنداي جان سىرىن مۇحتار اۋەزوۆ شاكىرتى, ءىنىسى, جاس بولسا دا دوسقا اينالعان 34 جاسار ءمۇسىلىم بازارباەۆقا جازىپ وتىر. ال ونداي قۇرمەت­كە ءمۇ­سىلىم بازارباەۆ عىلىمد­اعى, ومىر­دەگى تازالىعى مەن پاراسات­تى­لى­عى ارقىلى يە بولعانى بەل­گىلى. سول اۋرۋحانادان ءومىرى ۇزىلگەن مۇحتار اۋەزوۆ قابىرى باسىندا مۇسەكەڭ: «...مۇقاڭنىڭ ورنىن ءالى كوپ جوقتارمىز, ول جونىندە تالاي ءسوز ايتىلار. بىراق بۇگىننىڭ وزىندە ونىڭ وراسان الىپتىعى, ءزاۋلىم بيىكتىگى بىردەن كورىنىپ وتىر. ونىڭ ءبىلىمى, سەزىمى, جەكە باسىنىڭ مادەنيەتى, جوعا­رى پاراساتتىلىعى, ورەسى بيىك­تىگى جاڭا ءبىر ەرەن ادامنىڭ تۇلعا­سىن بايقاتۋشى ەدى. سول سوم تۇلعا تاريح بەلەسىندە وتكەن مەن بولاشاققا بىردەي كورىنە­تىن مۇناراداي بيىكتەپ ەدى. قازىر قىمباتتى مۇحاڭنان ايىرىل­عان شاقتا سول مۇنارا ودان ءارى بيىكتەي تۇسپەسە, الاسارمايدى. قازاق حالقىنىڭ ءوزى ءوز بولىپ ءبىر سالعان كوز تارتار كۇمبەزى ەسەبىندە بارشا جاندى باس يدىرەدى, ءسۇيسىندىردى, ويتكەنى ونىڭ اتى – ۇلى مۇقاڭ», – دەپ تەبىرەندى. مىنە, ۇلى ۇستازبەن قوشتاسۋ ءساتى وسىلاي بولىپ ەدى. 

ءۋاليحان قاليجانوۆ,  م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, ۇعا كور­رەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى,  قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى