حالىق جەكە ادامنان قۇرالادى دەسەك, ونىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىندا جەكە ادامنىڭ ورنى, ۇلەس سالماعى ەرەكشە بولماق. سوندىقتان دا بۇل ماقالانى قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى جەكە وقىپ, ساناسىنا ءسىڭىرىپ زەردەلەۋى جانە سوعان سايكەس ءوز ماقسات-مىندەتىن ايقىنداۋى, ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن. اسىرەسە, مەملەكەت قۇرۋشى جانە ۇلان-بايتاق جەرىمىزدە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جاراسىمدى ءومىر سۇرۋىنە, دامۋىنا كەپىلدىك جاساپ وتىرعان قازاق حالقىنىڭ موينىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى بارى انىق. ەلباسى ايتقانداي, «الەمدە باعىتى ءالى ب ۇلىڭعىر, جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى». جانە بۇل وزگەرىس كوز الدىمىزدا, وتە جىلدام شاپشاڭدىقپەن جۇزەگە اسۋدا. ءار الۋان تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامىپ بارا جاتقانى سونداي, بۇگىنگى بار نارسە ەرتەڭ كونەگە اينالىپ, ورنىنا جاڭا ۇلگى پايدا بولادى. ونىمەن ىلەسىپ, جاڭارىپ وتىرۋ وڭاي ەمەس. بىراق قاجەت, ۋاقىت سونداي, الەمدىك ورتا, تالاپ سولاي. باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماساڭ, ۇتىلىپ قانا قويمايسىڭ, قاتاردان شىعىپ قالاسىڭ. جاھاندانۋ يىرىمىنە جۇتىلىپ كەتۋىڭ دە ىقتيمال. قازىرگى ۋاقىتتىڭ قاتال تالابى, قاتەرى سولاي بولىپ وتىرعان سوڭ دا ەل, ۇلت, حالىق ءوزىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن الدى-ارتىن ارىدەن ويلاپ, ءوز-وزىنە سىن كوزىمەن قاراپ, جاقسى قاسيەتتەرىن دامىتىپ, جامانىنان ارىلۋى جانە ۋاقىت تالابىنا بەيىمدەلۋى اسا كەرەك. ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا وسى جاي جان-جاقتى پايىمدالعان, تەك پايىمدالىپ قانا قويماي, حالىقتىڭ, ونىڭ جەكە تۇلعالارىنىڭ, بيلىك باسىنداعىلارىنىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرى مەن قىزمەتتەرى, جاۋاپكەرشىلىك جۇگى كورسەتىلگەن. بۇدان بۇگىنگى كارى دە, جاس تا سىرت قالماۋى قاجەت. ءوز-وزىمىزگە سىن كوزىمەن قاراپ, وزگەنىڭ ەمەس, ءوزىمنىڭ مىندەتىم, ازاماتتىق بورىشىم دەپ ۇعاتىن كەز كەلدى. ماقالادا ۇلتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىندا ەكى ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. ءبىرىنشى – ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايتىنى ايتىلادى. ەكىنشى – العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارىلادى. ەلباسى ماقالادا ۇلتتىق كود دەگەن ماسەلەگە جاقسى انىقتاما بەرگەن. «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىز قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي. بىراق, ۇلتتىق كودىمدى ساقتايمىن دەپ بويىڭداعى جاقسى مەن جاماننىڭ ءبارىن, ياعني بولاشاققا سەنىمدى نىعايتىپ, العا باستايتىن قاسيەتتەردى دە, كەجەگەسى كەرى تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن ادەتتەردى دە ۇلتتىق سانانىڭ اياسىندا سۇرلەپ قويۋعا بولمايتىنى ايدان انىق. جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە, زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى», دەپ جازادى ەلباسى. بۇل ويدا تەرەڭ ءمان-ماعىنا بار. ۇلتتىق كودتىڭ باسىندا, بىزدىڭشە, ەڭ الدىمەن ءتىل ماسەلەسى تۇرادى. ويتكەنى, ءتىل – ۇلتتىڭ جانى. ءتىل زامان تالابىنا ساي جاڭعىرۋى, دامۋى ءتيىس. ال ول وزدىگىنشە جۇزەگە اسپايدى. بۇل حالىقتىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگىندەگى اسا ۇلكەن ماقسات. ءتىل وتباسىنان باستالىپ, ازاماتتىڭ, حالىقتىڭ بۇكىل عۇمىر بويىندا دامۋى, قاناتىن جايۋى قاجەت دەپ بىلەمىز. ءار مامان ءوز سالاسىندا مەملەكەتتىك تىلگە – قازاق تىلىنە زور قۇرمەتپەن, پاتريوتتىق سەزىممەن قاراۋى قاجەت. سوندا عانا ول مەملەكەتتىك قارىم-قاتىناس قۇرالىنا, عىلىم مەن تەحنيكا, ماماندىق تىلىنە اينالادى. ولاي بولماسا, ۇلتتىق كودىمىزدىڭ ءبىرىنشى شارتى مەملەكەتتىك ءتىل ءالى دە تاسادا قالۋى, بۇل «باعىتى ءالى ب ۇلىڭعىر جاڭا تاريحي كەزەڭدە» ۇلكەن قاتەر-سىن بولۋى ىقتيمال. ارينە, ءبىز مۇنداي جاعداي بولماسىن دەپ تىلەيمىز. سونداي-اق, ەلباسى «وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى» دەپ بىلەدى. ءداستۇر-سالتىمىزدىڭ وزىعى دا, توزىعى دا بار ەكەنى بۇگىندە ايقىن تانىلىپ وتىر. ەرلىك, باتىرلىق ءداستۇرى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ۇلتىمىزعا ءتان يماندىلىق پەن تولىپ جاتقان باسقا دا جاقسى قاستەرلى قاسيەتتەرىمىز – بۇل ۇلتىمىزدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك كەلبەتى. ءبىز وسى قالپىمىزبەن قازاق بولىپ قالامىز جانە قازاقپىز دەپ ماقتانا الامىز. دەگەنمەن دە رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ بىرنەشە باعىتىن تالداپ-تاراتىپ ايتىپ وتكەن ەلباسى «پراگماتيزم» دەگەن ەكىنشى باعىتتا قاراپايىم حالىقتىڭ جادىندا بولۋى, ويلانۋى ءتيىس ۋاقىتتىڭ ءوزى العا تارتىپ وتىرعان قاسيەتتەردى العا تارتادى. «پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلدىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى قوعامدا شىنايى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى – ورىنسىز ءسان-سالتانات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورگەندىلىكتى كورسەتەدى» دەپ جازادى. وسى جولدارداعى تولعامدى ويلار تۇيسىنە بىلگەن ادامعا كوپ جايدى مەڭزەيدى. قازىرگى قازاق بۇرىنعى قازاق ەمەس. بۇگىنگى ۋاقىت, شىنداپ كەلگەندە, قازاقتىڭ داراقىلىعىن, استامشىلدىعىن, تويشىلدىعىن كوتەرمەيدى. ال, وكىنىشكە قاراي, بىزدە ءالى دە داراقىلىق پەن ىسىراپ- شىلدىق تا, قىزىققۇمارلىق تا مول. ارينە, ءومىر بۇلاي جالعاسا بەرمەيدى. ۋاقىت كوپ نارسەنى ءالى-اق جونگە سالارى ءسوزسىز. دەگەنمەن, بۇرىنعى پسيحولوگيامەن, بۇرىنعى ءومىر اعىمىمەن ءبىرازىمىزدىڭ ءالى دە «سۇرلەۋلەتىپ» ءجۇرىپ كەلە جاتقانىمىز شىندىق. ويلاناتىن ۋاقىت جەتكەنىن, ەندى دۇنيەگە باسقاشا كوزبەن قاراۋ كەرەكتىگىن ەلباسى ورىندى ەسكەرتىپ وتىر. «ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, ءبىلىم الۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا, كاسىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى جولدا ءار نارسەنى ۇتىمدى پايدالانۋ – مىنەز-ق ۇلىقتىڭ پراگماتيزمى دەگەن وسى» دەيدى ەلباسى. بۇل – بۇگىنگى زاماننىڭ قاعيداسى. جاسىراتىن نەسى بار, كوپتەگەن كوك ديپلوم قازىر كادەگە جاراماي ساندىق تۇبىندە جاتىر. ال وعان كەزىندە اتا-انانىڭ قانشاما قاراجاتى كەتتى. بۇل ەلباسى ايتقانداي, باسەكەگە قابىلەتسىزدىك. ءومىردىڭ وسىنداي جانە وزگە دە جايلارىنان ساباق الىپ, العى كۇنگە سىن كوزبەن, قاتاڭ تالاپپەن قاراۋىمىز كەرەك ءتارىزدى. قازىر, ەڭ قۋانىشتىسى, كاسىپكەرلىككە كەڭ جول اشىلدى. حالىق تا وسى باعىتقا بەت بۇرىپ وتىرعان سياقتى. بۇل وتە جاقسى نىشان. دەگەنمەن مۇندا دا «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان كوپتەگەن سىندارلى ويلاردى زەردەلەپ, ىشتەي تارازىعا سالىپ, كۇندەلىكتى شارۋامىزدا باسشىلىققا, مەجەگە الۋىمىز قاجەت. ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسى كوپ ويلارعا جەتەلەيدى. ءبىز تەك سونىڭ ءبىر پاراسىن عانا ورتاعا سالىپ وتىرمىز.
سامەن قۇلباراق, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى