ىزگىلىك جولىنداعى يگىلىكتى باستاما

ورتاق كۇش-جىگەر تەكەتىرەسكە توسقاۋىل قويادى وتىرىستى قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى, سەزد حات­شى­لىعىنىڭ باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ اشىپ, دىنارالىق ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ ىسىندەگى پرەزي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارىنا قولداۋ كورسەتكەندەرى ءۇشىن شاراعا قاتىسۋشىلارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. «قۇرمەتتى سەزد حاتشىلىعىنىڭ ءXVى وتىرىسىنا قاتىسۋشىلار! سىز­دەرمەن استانادا كەزەكتى سەزد حات­شىلىعىنىڭ ءداستۇرلى وتىرىسىندا جۇزدەسكەنىمە قۋانىشتىمىن. سىز­دەر ءاردايىم دىنارالىق ءوزارا تۇسى­نىستىكتى نىعايتۋ جولىنداعى قازاق­ستاننىڭ يگى باستامالارىنا بەل­سەندى تۇردە قولداۋ كورسەتىپ كەلە­سىزدەر. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ جۇمىسىنا قوسقان ايتۋلى ۇلەستەرىڭىز ءۇشىن زور ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇل ىنتىماقتاستىق ءارى قاراي دا تابىس­تى جالعاسىن تابادى دەپ سەنەمىن. بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ اتىنان بارشا مۇسىلماندار قاۋىمىن كەلە جاتقان قاسيەتتى رامازان ايىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر», دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى.   سونىمەن قاتار, ول الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن شاقىرۋ تۋرالى قازاقستاندىق باستاما شەڭبەرىندە نىعايىپ كەلە جاتقان ۇنقاتىسۋ فورۋمىنىڭ اينالاسىنا مۇددەلى قاتىسۋشىلاردى كوپتەپ تارتىپ وتىرعانىنا توقتالدى. بۇل رەتتە, سەنات توراعاسى: «مەملەكەت باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, تانىمال ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عىلىمي قوعامداستىق پەن ازاماتتىق سەكتور وكىلدەرى ءدىني كوشباسشىلاردىڭ ۇنقاتىسۋداعى تىكەلەي سەرىكتەستەرىنە اينالدى», دەپ اتاپ ءوتتى.   جيىن اياسىندا ءدىني جانە سايا­سي قايراتكەرلەردىڭ ۇنقاتىسۋىن نى­عاي­تۋ جونىندەگى كۇش-جىگەر دە ەرەك­شە اتاپ ءوتىلدى. ق.توقاەۆ وتكەن جىل­عى مامىردا استانادا ءتۇرلى ەلدەر­دىڭ پارلامەنتشىلەرى, سەزد حات­شى­لىعىنىڭ مۇشەلەرى جانە ساراپ­شىلاردىڭ قاتىسۋىمەن «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» كونفەرەنتسياسى وتكەنىن ەسكە سالدى.  سەنات توراعاسى بيىلعى ناۋ­رىزدا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن حا­لىقارالىق تەرروريزم جونىندەگى پار­لامەنتتىك كونفەرەنتسيادا ەقىۇ جانە تمد پارلامەنتتىك اسسام­بلەيالارىنىڭ كوپتەگەن دەپۋتاتتارى كەزەكتى VI سەزگە قاتىسۋعا ىقىلاس بىلدىرگەنىن حابارلادى. سونداي-اق, الەمنىڭ كوپتەگەن ايماعىنداعى تەكەتىرەستەر مەن يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋ قاۋپىنە بايلانىستى جاھاندىق ساياسي دۇربەلەڭدەر كورىنىستەرى كۇشەيىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى.  «كوپتەگەن ەلدەردە الەمدىك ءتارتىپتى قۇلدىراتۋ, كسەنوفوبيانى ءورشىتۋ, ەتنوستىق-ءدىني بەلگىلەر بويىنشا كەمسىتۋ قاۋپىنە ۇشىراتاتىن پوپۋليزمگە ۇمتىلۋ ءۇردىسى شەگىنە جەتىپ تۇر. جەر بەتىندەگى وركەنيەتتىڭ بارلىق جەتىستىگىن جوق قىلا الاتىن جاھاندىق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالار دا پلانەتامىزدىڭ بولاشاعىنا قاتەر توندىرۋدە», – دەدى بۇل جونىندە ول.   جيىن بارىسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى – قازاقستان پارلامەنتى سەنا­تىنىڭ توراعاسى بيىلعى جىلى قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ باستاماسىمەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىلگەنىن, ول ساياسي جۇيەنى ودان ءارى دەموكراتيا­لان­دىرۋعا, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باس­قارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىز­دەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتال­عانىن جەتكىزدى. «بۇل رەتتە, ىشكى تۇراقتىلىقتىڭ فاكتورى رەتىندە ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمگە ەرەكشە نازار اۋدا­رىل­عان. كونستيتۋتسيالىق رەفور­ما­نىڭ قورىتىندىسىندا بۇل نورما ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا بەكىتىلدى»,– دەدى ول.   ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە ۋاقىت الدىمىزعا قويىپ وتىرعان كوپتەگەن سىن-قاتەرلەرگە وتكەن جىلعى دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنەن جاۋاپ تابۋعا بولاتىنىن دا ايتتى. توراعانىڭ پىكىرىنشە, VI سەزگە قاتىسۋشى ءدىني جانە ساياسي وكىلدەردىڭ ونى تالقىلاۋى قاۋىپسىز جانە ادىلەتتى الەم قۇرۋ جولىنداعى ماقساتقا جاقىنداتا تۇسپەك. «بۇل قۇجاتتا بەيبىتشىلىك تەتىكتەرى نەگىزىندە داعدارىسقا جانە شيەلەنىسكە تولى جاعدايلاردى تۇبىرىمەن جويۋعا بولاتىن الگوريتم كورىنىس تاپقان. سونداي-اق, بۇل مانيفەست سوعىس ورتىنە اكەلەتىن سەبەپتەردىڭ الدىن الۋعا جانە قاۋىپسىزدىكتىڭ شىن مانىسىندە جۇزەگە اساتىنداي تالاپ-ەرە­جە­لەرىن ازىرلەۋگە شاقىرادى. اتال­عان مانيفەست بۇۇ-نىڭ رەس­مي قۇجاتى بولىپ بەكىتىلدى. سون­دىقتان, ونى الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VI سەزىنە قاتىساتىن ءدىني جانە سايا­سي وكىلدەرمەن بىرلەسە تالقىلاۋ ءبارىمىزدى قاۋىپسىز جانە ادىلەتتى الەم قۇرۋداعى ماقساتىمىزعا جاقىنداتا تۇسەدى دەپ ويلايمىن», – دەدى ق. توقاەۆ.  الەمدىك جانە ءداسۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى – قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ءوز سوزىندە حاتشىلىق وتىرىسى V سەزدىڭ شەشىمدەرىن تاجىريبە جۇزىندە ىسكە اسىرۋعا ايتارلىقتاي دەڭگەيدە ۇلەس قوساتىنىنا جانە جالپى, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە كەڭىنەن مويىندالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى اياسىنداعى ۇنقاتىسۋ مەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جالعاستىرۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.   ق.توقاەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا: «قازىرگى الەمدە ءدىن ليدەرلەرىنىڭ ءرولى اسا ماڭىزدى. حالىقارالىق وتكىر ماسەلەلەردى شەشۋدە سىز­دەرگە كوپ نارسە بايلانىستى. ءبىز ور­تاق كۇش-جىگەرىمىزبەن دىندەر مەن وركەنيەتتەردىڭ شىنايى تەكەتىرەستەرىنە جول بەرمەۋى­مىز كەرەك. سىزدەرگە, ءدىن كوشباس­شى­لارىنا بۇكىل الەم زور ۇمىتپەن قاراپ وتىر», – دەپ اتاپ ءوتتى. 

رۋحاني كەلىسىم – قاۋىپسىز الەمنىڭ وزەگى  حاتشىلىق وتىرىسى بارىسىندا الەمدىك دىندەر وكىلدەرى دە ءسوز الىپ, ءوز كوكەيلەرىندە جۇرگەن وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ماسەلەن, پاپا كەڭەسىنىڭ قاسيەتتى تاقتاعى دىنارالىق ۇنقاتىسۋ بويىنشا يسلاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حالەد اكاشە قازىرگى تاڭدا قاۋىپسىزدىك دۇنيە ءجۇزى ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالعانىنا توقتالدى. ول ءوز سوزىندە: «شىن مانىسىندە, ءبىز قاۋىپسىز ەمەس الەمدە ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. الەمدە ەشكىم ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنبەيدى. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى مىناداي: الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءVى سەزىن وتكىزۋ كۇن وتكەن سايىن وزەكتى بولا تۇسۋدە. سەبەبى, ءبىر ءدىن وكىلىنىڭ وزگە ءدىن وكىلىنە دەگەن قارىم-قاتىناسى قاشاندا ايرىقشا ماڭىزعا يە. بۇل رەتتە, ءبىز دىندەر ليدەرلەرى, ءدىني سەنىم وكىلدەرى قاۋىپسىز الەم قۇرۋدا ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازىر الەمدە ءتۇرلى زورلىق-زومبىلىقتاردى, قاراما-قايشىلىقتاردى, شيە­لە­نىستەر مەن تەكەتەرىستەردى ءدى­ني سيپاتپەن بايلانىستىرۋ ءۇر­دى­سى ورىن الۋدا. ماسەلەن, ءبىز قان­داي دا ءبىر ەكسترەميستىك ءىس-ارە­كەت­تەردىڭ يسلامعا ەش قاتىسى جوعىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك», – دەدى.   «سومايا بحاراتيا سانسكريتي پيتام» ءۇندى مادەنيەتى ور­تا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى كالاي اچا­ريا, ەڭ الدىمەن, استانانىڭ ەكسپو-2017 كورمەسى وتەتىن ورىن رەتىندە تاڭدالعانىنا قۋا­نىشتى ەكەنىن جەتكىزدى. «كورمەگە 100-دەن اسا مەملەكەت, ءتۇرلى حالىق­ارالىق ۇيىمدار وكىلدەرى بەل­سەندى تۇردە قاتىسپاق. ەكسپو-2017-ءنىڭ تا­قى­رىبى «بولا­شاق­تىڭ ەنەرگيا­سى» دەپ اتالادى. ءۇندىستان دا بۇل اۋ­قىمدى شا­راعا قاتىساتىن بولا­دى», – دەپ باستادى ول ءسوزىن. بۇ­­دان كەيىن قازاقستان پرەزي­دەن­تى قاۋىپ­سىز الەم قۇرۋ جولىن­دا ماڭىز­دى باستامالار كوتەرىپ جۇر­­گەنىن, وعان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى دالەل بولا الا­تىنىن جەت­كىزدى.  «قازاقستان كوشباسشىسى ۇسىنعان باستامالاردىڭ وزەگى – ول يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ, تەرروريستىك-ەكسترەميستىك ءىس-ارە­كەتتەرگە توسقاۋىل قويۋ. «الەم. XXI عاسىر» – تەك قازاقستان حال­قىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىز بولا­شا­عىن ويلاۋدى ماقسات تۇتقان قۇ­جات. دەمەك, دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇك­پى­رىندەگى بارلىق دىندەر وكىلدەرى وسىناۋ ماقسات-مۇددە جولىندا كۇش بىرىكتىرگەنى ءجون. بۇل – ءبا­رى­مىز ءۇشىن ماڭىزدى», – دەدى ك.اچاريا.  فرانتسيا مەتروپوليتى ەم­ما­نۋيل اداماكيس تە ماڭىزدى جيىن – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزدەرىنىڭ وتۋىنە بەلسەندى تۇردە قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن قازاقستان تاراپىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ء«بىز ءدىني ەكسترەميزم سىندى كەرى قۇبىلىسقا قارسى تۇرۋدىڭ, وعان توسقاۋىل قويۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرە بەرۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ءدىن اتىن جامىلعان تەرروريستەر ادامزاتقا كۇن وتكەن سايىن قاۋىپ توندىرۋدە. مۇنى ءبارىمىز جەتە ۇعىنعانىمىز ءجون. ال شىنايى دىنارالىق ۇنقاتىسۋ ءوزارا سەنىمنىڭ قالىپتاسۋىن جانە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتپەك», – دەدى ە. اداماكيس.   جيىن شەڭبەرىندە ءوز پايىمدارىمەن بولىسكەن باسقا دىندەر وكىلدەرى دە بۇل وي-پىكىرلەردى قۋاتتاپ, بەيبىت, قاۋىپسىز الەم قۇرۋ, سوعىس ءورتىن تۇتاتپاۋ, تەكە­تىرەس پەن شيەلەنىسكە تولى وقي­عا­لاردى بولدىرماۋ جولىنداعى جۇمىس­تاردى ودان ءارى دە جالعاستىرا بەرۋ قاجەتتىگىن, بۇل رۋحاني كەلىسىمگە نەگىز قالايتىنىن اتاپ ءوتتى. 

دىندەر وكىلدەرى ماراپاتتالدى وتىرىس اياسىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بىرقاتار ءدىن باسشىلارىن «شاپاعات» مەدالىمەن ماراپاتتادى. سونداي-اق, كەيبىر ءدىن وكىلدەرىنە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك مەدالدى تابىستادى. بۇل ماراپاتتار الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ ماقسات-مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرىپ, حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بەرىلدى.  سونىمەن, «شاپاعات» پەن 25 جىل­دىق مەرەيتويلىق مە­دا­لى­مەن بەدفورد ەپيسكوپى ري­چارد اتكينسون مەن «سومايا بحا­راتيا سانسكريتي پيتام» ءۇندى مادەنيەتى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى كالاي اچاريا ماراپاتتالسا, ءال-ازھار جوعارعى يمامىنىڭ سىرتقى بايلانىستار جونىندەگى كەڭەسشىسى ابدەلراحمان مۇسا, ساۋد ارابياسى كورولدىگى يس­لام, ۆاكۋفتەر جانە ۇندەۋ ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى ابدۋللا يبن فاحد ءال-لحيدان, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ما­دەنيەت جانە يسلامدىق بايلانىس­تار جونىندەگى ۇيىم پرەزي­دەنتىنىڭ ورىنباسارى گاح­رامان سولەيماني, يسلا­ما­باد حالىقارالىق يسلام ۋنيۆەر­سيتەتى يسلامدى زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى مۇحامماد زيا ۋل-حاك, «نۇر-مۇباراك» مىسىر يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى گوۋدا باسيۋني, فرانتسيا ءميتروپوليتى ەممانۋيل اداماكيس, ارميان اپوستول شىركەۋىنىڭ ۋكرايندىق ەپارحياسىنىڭ جەتەكشىسى مارگوس وگانەسيان, پاپا كەڭەسىنىڭ قاسيەتتى تاقتاعى دىنارالىق ۇنقاتىسۋ بويىنشا يسلاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حالەد اكاشە, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ دىنارالىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى دميتري سافونوۆ, ءيزرايلدىڭ باس اشكەنازي ءراۆۆينىنىڭ وكىلى ەلياحۋ حاۆلين, قىتاي بۋدديستەرى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى حۋ سيۋەفەن, دۇنيەجۇزىلىك بۋدديستىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى انيل مان ساكيا, موڭعوليانىڭ بۋدديستىك ورتالىعىنىڭ گاندان تەگچەنلين ءموناستىرىنىڭ دالاي لاماسى حۋنحۋر بيامباجاۆ, ورتالىق ازياداعى «چوگەچون» كو­رەي بۋدديستىك ۇيىمىنىڭ وكى­لى يانگ كي حۋن, «دجيندجيا حون­چە» حالىقارالىق بايلانىس­تار دەرپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى كاتسۋدجي يۆاحاشي, دۇنيە­جۇزى­لىك بەيبىتشىلىك ەلشى­سى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى پي­چاي توۆيۆيچ, بۇۇ وركە­نيەت­تەر اليانسىنىڭ ديرەك­تورى مەتيۋ حودس پەن قازاق­­ستان مۇسىل­ماندارى ءدىني باسقار­­ما­سى­نىڭ توراعاسى, باس ءمۇف­تي ەرجان مايامەروۆ قازاق­ستان تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 25 جىل­دىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك مە­دا­لعا يە بولدى.  جيىن اياسىندا قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرجان اشىقباەۆ شاراعا قاتىسۋشىلارعا قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى باسىمدىقتارىن تانىستىرسا, ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك ارىن الداعى ۋاقىتتا «استانا» حالىقارالىق سىيلىعىمەن بىرگە, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ قۇرمەت مەدالى تاعايىن­دا­لاتىنىن, اتالعان ماراپاتتار دىن­ارالىق ۇنقاتىسۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن تابىستالاتىنىن اتاپ ءوتتى. «اتاپ ايتقاندا, ۇمىتكەر­لەردىڭ دىنارالىق جانە وركە­نيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋى ءتيىس. ولاردىڭ رۋحاني ۇندەستىكتى نىعايتۋ جولىندا بەلسەندى جۇمىستارى دا ەس­كە­رىلەدى. ۇمىتكەر الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشى­لارىنىڭ كەم دەگەندە ءۇش سەزىنە, سونداي-اق, سەزد حاتشىلىعىنىڭ وتىرىستارىنا قاتىسۋى قاجەت», – دەدى ب.ارىن بۇل جونىندە. بۇل كۇنى حاتشىلىق وتىرىسىنا قاتىسۋشىلار الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءVى سەزىن 2018 جىلعى 10-11 قا­زاندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلدادى. «ماسەلەن, مەن قازان ايىندا وتكىزۋدى قولدايتىن ەدىم. ويتكەنى, تامىز بۇل دەمالىس ماۋ­سىمى بولعاندىقتان, قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا سەزدى وتكىزۋگە دايىندىق شارالارىنا ۋاقىت تىم از قالادى. سوندىقتان, ەگەر سىزدەر قارسىلىق تانىتپاساڭىزدار, سەزد وتەتىن مەزگىلدى ءبىز 10-11 قازان دەپ بەلگىلەر ەدىك», – دەدى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشى­لى­عىنىڭ باسشىسى – پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ.  بۇل ۇسىنىستى وتىرىسقا قا­تىسۋشىلار ءبىراۋىزدان قول­دادى. 

ءلايلا ەدىلقىزى, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»