نە كورمەگەن دالا!.. جىلدا كيىك كەلىپ, تولدەيتىن دالادا ەندى «كيىك وباسى» دەگەن تىركەس پايدا بولدى. ايتىپ كەلمەيتىن تابيعي اپاتتان جۇرتتىڭ جۇرەگى شايلىعىپ قالعانداي. 2015 جىلى تورعاي وڭىرىندە عانا 129 مىڭنان اسا كيىك قىرىلعان. سونىڭ سالدارىنان وتكەن جىلعى ساناقتا بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىندا 36 مىڭ عانا كيىك قالعانىن كورسەتتى. شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمدار مەن ماماندار كيىكتىڭ قىرىلۋىنا پاستەرەللەز اۋرۋى سەبەپ دەگەن شەشىمگە كەلدى. الايدا, ونىڭ قوزدىرعىشى تۋرالى ناقتى ءتۇيىن جاسالعان جوق. ادال جۇرەك اركىمنىڭ كوڭىلىندە «دالانىڭ بوتاكوزى امان اۋىپ, قۇرالايىن ورگىزسە ەكەن» دەگەن شىنايى تىلەك بار. بىراق بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. ءارىسىن ايتپاعاندا, وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنا دەيىن ۇشى-قيىرسىز دالادا ميلليونداپ ورگەن كيىك تابيعي اپاتتان عانا ەمەس, مىلتىق كەزەنگەن سۋىق قولداردىڭ قورقاۋلىعىنان تاۋسىلىپ بىتەتىن سەكىلدى. بۇل ۇلى دالانىڭ كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزەر مۇرالارىنىڭ ءبىرى كيىكتى ساقتاۋ ىسىنە سەرگەك قاراۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى. «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ كەڭسەسى ورنالاسقان امانگەلدى اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن كەڭەس كيىكتىڭ بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنىڭ اۋىنا وراي ونى قورعاۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. وندا ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى عيلىمحان مولداعۇلوۆ كيىكتى جانە سيرەك تۇياقتى جانۋارلاردى قورعاۋ ءۇشىن وبلىستاعى ۆەدومستۆولار مەن ۇيىمداردىڭ كۇش بىرىكتىرىپ, تىزە قوسا جۇمىس ىستەۋى قولعا الىنعانىنان حاباردار ەتتى. بۇل ءۇشىن وبلىستىق پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى, «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگى ايماقتىق فيليالى, «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتى, «ناۋرىزىم» مەملەكەتتىك قورىعى, وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى, اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار سۋبەكتىلەرى مەموراندۋمعا قول قويدى. اپاتتان كەيىن ەسەڭگىرەپ قالعانداي كۇي كەشكەن اقبوكەننىڭ وتكەن جىلى كوكتەمدە تورعاي دالاسىنا كەلۋى وتە ماردىمسىز بولدى. ال بيىل ءساۋىردىڭ اياق كەزىنەن باستاپ كەلە باستادى. ەكولوگيالىق قاۋىپ بايقالمايدى. بىراق بەيكۇنا سۇلۋعا براكونەرلەردەن كەلەر قاۋىپ اپاتتان كەم ەمەس. – دەگەنمەن, كيىكتەرگە قاسكويلىك جاساۋ قازىر بۇرناعى جىلدارعا قاراعاندا ازايدى. مىسالى, 2013 جىلى وبلىستا 8 براكونەرلىك قىلمىس جاسالىپ, 74 كيىك وققا ۇشتى. ال 2014 جىلى 103 كيىك وققا ۇشىپ, مۇيىزبەن ۇستالعانداردىڭ 3 فاكتىسى تىركەلگەن بولاتىن. 2016 جىلى كيىككە قاسكويلىك جاساۋ قىلمىسىنا جول بەرىلگەن جوق, بىراق 22 ءمۇيىز تاركىلەندى, ولاردىڭ ءىسى سوتقا بەرىلگەن, – دەدى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى عيلىمحان مولداعۇلوۆ. بۇگىندە كيىكتىڭ جولىنا كۇزەت كۇشەيتىلدى. كيىكتەر كەلىپ, تولدەپ بولعانشا تورعاي دالاسىندا 8 جەدەل ينسپەكتورلىق توپ جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ولار قارۋمەن, كەرەكتى كولىكپەن قامتاماسىز ەتىلدى, دەدى «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگى ورتالىق ايماقتىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى سايات دۇيسەتاەۆ. ماماندار كيىك اۋاتىن جولداردىڭ, تولدەيتىن ورنىنىڭ كارتاسىن جاساعان. وندا كيىكتىڭ نەگىزىنەن اققۇم مەن ايىرقۇمدا, سونىمەن قاتار شامالىسى اقشىعاناقتىڭ جوعارى جاعىندا تولدەيتىنى كورسەتىلگەن. سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى اقبوكەننىڭ ءبىرازى ۇلى جىلانشىق وزەنىنەن وتە الماي كىدىرگەن. وبلىستىق مامانداندىرىلعان تابيعات قورعاۋ پروكۋرورى ناريمان قاسىمبەكوۆ كيىكتىڭ اۋىنا وراي تورعاي وڭىرىندە سانيتارلىق مامانداردىڭ اۋادان, توپىراقتان, سۋدان, قار سۋىنان سىنامالار العانىن جەتكىزدى. وتكەن جىلى دا, ءتىپتى كيىك قىرىلعان 2015 جىلى دا وسىلاي الىنعان سىنامالار قۇرامىندا فوسفاتتىڭ, ءتۇرلى اۋىر تۇزداردىڭ, مەتالداردىڭ مولشەرى نورماعا ساي بولعان. – سىنامالار بيىل دا جامان ناتيجە كورسەتپەيتىنىنە سەنىم بار. دەگەنمەن, «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەندەي, كيىك اۋاتىن جولدارعا جاقىن ەلدى مەكەندەردەگى ءىرى قارا, ۇساق مال, جىلقى ت ۇلىگىنىڭ بارلىعى ۆاكتسينالاندى, ولاردىڭ جايىلۋ ءورىسىن دە مۇمكىندىگىنشە كيىك جۇرەدى دەگەن ماڭنان شەكتەۋ قاراستىرىلدى, – دەدى ناريمان قاسىمبەكوۆ. كەڭەستە «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگى ورتالىق ايماقتىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى سايات دۇيسەتاەۆ كيىكتى قورعاۋدى ەل اراسىندا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قالا مەن اۋىلداعى جاستارعا ارنالعان شارالاردى تابيعات قورعاۋ تاقىرىبىنا ارناپ وتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ول كادر ماسەلەسى كۇردەلى ەكەندىگىن دە جاسىرعان جوق. – جەرگىلىكتى جەردەن تابيعاتقا جانى اشيتىن, تەحنيكاعا ادالدىقپەن قارايتىن, قارۋدى پايدالانۋدى مەڭگەرگەن باتىل جىگىتتەردى ىرىكتەپ الۋعا تىرىسامىز. اپات جىلدا بولمايدى, ال ءمۇيىز ساتىپ الۋ تۋرالى حابارلاندىرۋلار ازاياتىن ءتۇرى جوق. حابارلاندىرۋدىڭ ارعى جاعىندا تابيعاتقا دەگەن قاسكويلىك تۇر. وسىدان 30-40 جىل بۇرىن ميلليون جارىمنان اساتىن كيىك بۇگىندە 5-6 ەسە كەمىپ كەتتى, – دەگەن سايات سماعامبەت ۇلىنىڭ ءسوزى اركىمگە وي سالسا, اقشاعا قۇنىققانداردىڭ يمانىن وياتسا, قانەكي.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى,
امانگەلدى اۋدانى