ۇلى جولدىڭ بويىنداعى شاعىن اۋىلدا بارلىعى 70-تەن اسا قوجالىق بار, وسىندا سوناۋ 1990-جىلداردىڭ اياعى مەن 2000-جىلداردىڭ باسىندا موڭعوليادان قونىس اۋدارعان اعايىندار دا ءبىراز ءۇي, سولاردىڭ بارلىعىنىڭ قوراسى قۇر ەمەس. بىراق اۋىلداستاردىڭ مالدان كورىپ وتىرعان پايداسى شامالى بولاتىن. ونىڭ بار كىلتيپانى – ەت پەن ءسۇت باعاسىنىڭ تىم تومەندىگى. ساۋعان ءسۇتىنىڭ ءليترىن ەڭ كوتەرىلگەندە 55 تەڭگەدەن الاتىن, ال جاز ايلارىندا ءسۇت مولايعان كەزدە جاۋ تورعايداي پايدا بولا قالاتىن الىپساتارلار ءسۇتتىڭ دە, ەتتىڭ دە باعاسىن تىم تۇقىرتىپ جىبەرەدى. ونىڭ ۇستىنە جايىلىمنىڭ, شابىندىقتىڭ, كوسىلۋگە كەلمەيتىن تابىستىڭ ازدىعىنان اۋىل ادامى قانشا شارۋا بولسا دا, مالدى جازىلىپ ۇستاي المايتىن.
ب.اليەۆ – ۋسپەنوۆ اۋىلىنداعى شارۋاعا بەيىم كىسىنىڭ ءبىرى, مال ۇستاپ, سەمىرتىپ, ەت ساتىپ كۇنىن كوردى. بىراق تابىسى ءوزى ويلاعانىنداي اينالىمعا كەلمەدى. ەلىمىزدە اۋىل تۇرعىندارىن ءتيىمدى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ جونىندەگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا قۇرىلعان 6 قاناتقاقتى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنىڭ ءبىرى وسى ۋسپەنوۆ اۋىلىن تاڭداعان ەكەن. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق-تىڭ وبلىستىق فيليالىمەن بىرلەسىپ اۋدان اكىمى تاۋبە يساباەۆ ۇيىمداستىرعان توپ كەلىپ, اۋىلداستارعا تۇسىنىك جۇمىسىن جۇرگىزدى. كووپەراتيۆتىڭ اۋىل ادامدارىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلەتىنىن الدىمەن تۇسىنگەننىڭ ءبىرى دە وسى باكىر بولدى. قولىندا ساۋىپ, ءسۇتىن وتكىزىپ وتىرعان 5 سيىرى بولاتىن. سوعان 1 ميلليون تەڭگە نەسيە الىپ, وعان تاعى دا 5 باس ساۋىن سيىر ساتىپ الدى. قوراسىن ون باس ساۋىن سيىرعا لايىقتاپ بۇتىندەدى. بۇرىن ساتىپ العان, سارايىندا تۇراتىن ءسۇت ساۋاتىن اپپارات تا قازىر پايداعا اسىپ كەتتى. قازىر ءوزى مۇشە بولىپ كىرگەن «ۋسپەنوۆ-ءسۇت» كووپەراتيۆىنىڭ ءسۇت تاسيتىن ماشيناسى ەسىگىنىڭ الدىنان كەلىپ, باكىردىڭ ون سيىرى بەرگەن 3,5 فلياگا ءسۇتتى الىپ كەتەدى.
«مەن مال شارۋاشىلىعىن جاقسى بىلەمىن. «ۋسپەنوۆ-ءسۇت» كووپەراتيۆىنە كىرۋگە بىردەن كەلىستىم. ءسۇتتىڭ ءليترىن قازىر 100 تەڭگەدەن الىپ كەتەدى. ايىنا 120 مىڭ تەڭگە شاماسىندا اقشا الامىن. العان نەسيەمە اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى ەكى جىلعا دەيىن جەڭىلدىك جاساپ وتىر. بۇدان ارتىق بىزگە نە كەرەك», دەيدى ب.اليەۆ. مۇندا كووپەراتيۆ ارقىلى شارۋاسىن دوڭگەلەنتۋگە كىرىسكەن ءبىر ول ەمەس, بۇكىل اۋىلداستار دەسە بولادى.
بۇل كووپەراتيۆ وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىندا قۇرىلدى. ول 312 باس مالى بار 76 مۇشەنى بىرىكتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى «ىرىس» باعدارلاماسى ارقىلى كووپەراتيۆتىڭ 34 قاتىسۋشىسىن قارجىلاندىردى. وسى كووپەراتيۆكە جۇمساعان جالپى قارجىسى 72 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. ساتىپ الىنعان مالدىڭ سانى 203 باسقا جەتتى. قازىر اۋىلداستار نەعۇرلىم ءسۇتتى كوپ وتكىزسە, سوعىرلىم تابىس تاباتىنىن ءتۇسىندى. ەڭ باستىسى, وعان مەملەكەت تاراپىنان كووپەراتيۆ ارقىلى قولايلى جاعداي جاسالا باستادى.
«ۋسپەنوۆ-ءسۇت» كووپەراتيۆى بولىنگەن قارجىعا تەك مال عانا ەمەس, ءسۇتتى جينايتىن ماشينا, ءسۇتتىڭ مايلىلىعىن ولشەيتىن, تازالىعىن, ساپاسىن تەكسەرەتىن اپپارات ساتىپ الدى. سۋ جاڭا, سىرتى جالتىراپ تۇرعان ماشينانىڭ تسيستەرناسىنا 4 توننا ءسۇت كەتەدى. وسىلاردىڭ بارلىعىن دايىنداپ العان سوڭ, ءساۋىر ايىنىڭ باسىنان باستاپ, ۋسپەنوۆ اۋىلىنىڭ, ۆورونەج اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايتىن اۋىلداردىڭ كووپەراتيۆكە مۇشە بولىپ كىرگەن تۇرعىندارىنان ءسۇت جيناۋ باستالدى.
– وتكەن جىلدىڭ اياعىندا وبلىستا ەت باعىتىنداعى – 3, ءسۇت باعىتىنداعى 3 كووپەراتيۆ قۇرىلىپ, قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلا باستادى. ءبىز وعان 397 ميلليون تەڭگە جۇمسادىق, 300-ءدىڭ سىرتىندا ادام بىزدەن 6 پايىزدىق نەسيە الدى. قازىر «ۋسپەنوۆ-ءسۇت» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنىڭ مۇشەلەرى 300-دەن اسىپ جىعىلادى. اۋىلداعىلار مەملەكەتتىڭ كومەگىن سەزىنە باستادى, كووپەراتيۆتىڭ جاقسى جوبا ەكەنىن ءبىلىپ وتىر, – دەدى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق قوستاناي وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى مارات سالىقباەۆ.
اۋدان اكىمى تاۋبە يساباەۆتىڭ اۋىلداعى مالىمەن كۇن كورگەن اعايىن كووپەراتيۆتىڭ بولاشاعىنا سەنەرىنەن, تۇسىنەرىنەن ءۇمىتى ۇلكەن. قازىر كووپەراتيۆكە مۇشە بولعان اۋىلداستاردىڭ ۇيىنە اي سايىن تابىس كىرىپ وتىر.
– كووپەراتيۆ اۋىلداستاردىڭ بىرنەشە پروبلەمالارىن شەشەدى. الدىمەن جۇمىسسىزدىقتى ازايتاتىنى ءسوزسىز. قازىر كووپەراتيۆكە مۇشەلەر الدىمەن دەربەس كاسىپكەر بولىپ تىركەلەدى, سالىعىن, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى تولەپ وتىرادى. ۇيگە اي سايىن تابىس كىرگەن سوڭ, تۇرمىس دەڭگەيى دە كوتەرىلەدى, – دەدى ت.يساباەۆ.
كووپەراتيۆ دايىنداعان ءسۇت سول كۇنى قوستاناي قالاسىنداعى ءسۇت زاۋىتىنا جەتكىزىلەتىنىن ايتتىق. زاۋىت ديرەكتورى سەرگەي بلوك اڭگىمەنى قىسقا قايىردى.
– كووپەراتيۆتەردەن ءدال قازىر كۇنىنە 15 توننا ءسۇت جەتكىزىلىپ تۇر. كوك قاۋلاعان سايىن ءسۇتتىڭ كولەمى دە كوبەيەدى, كووپەراتيۆتەرگە جاڭا مۇشەلەر قابىلدانادى, ساۋىن مالدىڭ سانى كوبەيەدى. الداعى ۋاقىتتا كۇنىنە بىزگە كەلەتىن ءسۇتتىڭ كولەمى 35 تونناعا دەيىن جەتەدى دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى, كووپەراتيۆتەر قۇرىلعالى ءسۇتتىڭ كولەمى كوبەيدى, ساپاسى جوعارىلادى. سۇزىلگەن, سۋ قوسىلماعان, تازا ءسۇت كەلە باستادى. بۇل تۇتىنۋشىعا جەتەتىن ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ دە ساپاسى جوعارىلايدى جانە شيكىزات جەتىمسىزدىگىنەن ارىلامىز, ەكسپورت كولەمى ارتادى دەگەن ءسوز, – دەدى س.بلوك.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, اۋىلداستار كووپەراتيۆكە قاتىستى ازىرگە شەشىمىن كۇتكەن ءبىر پروبلەما بار ەكەنىن ايتتى. ۋسپەنوۆ اۋىلىنىڭ ىرگەسىنەن باستاپ ەگىن القابى تۇسكەن, كوبەيگەن مال باسىنا جايىلىم مەن شابىندىق جەتپەيدى. اۋدان اكىمى ت.يساباەۆ قازىر اۋداندا جايىلىمدىق جەر جونىندە تەكسەرىس ءجۇرىپ جاتقانىن ايتىپ, الداعى ۋاقىتتا كووپەراتيۆ ءۇشىن جايىلىم ماسەلەسى شەشىمىن تابارىنا سەندىردى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى,
فەدوروۆ اۋدانى, ۋسپەنوۆ اۋىلى