ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا 2007 التىن ارىپپەن جازىلىپ قالعان جىل. ماعىنالى, مازمۇندى جىل بولدى. ارينە, 1991 جىلدان باستاپ بۇگىنگى مەرەيلى 2011 جىلعا دەيىنگى جيىرما جىلدىڭ قاي-قايسىسىن جەكەلەپ الساق, ارقايسىسىنىڭ ءوز سالماعى, ءوز ولشەمى, ءمان-ماعىناسى بار. جەڭىل جىلدار بولعان جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار جىلىنىڭ وسالى بولماعانىن ءبىزدىڭ ۇرپاق جاقسى بىلەدى. قاۋىپ-قاتەرلى جىلداردى باسىمىزدان ءوتكەرىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ, قازاق ەلى اتانىپ وتىرمىز. 2007 جىلى ءبىز شىن مانىندەگى قازاق ەلىنە اينالدىق. قازاق مەنتاليتەتىنە جاقىن ۇعىم «ەل» دەگەننىڭ مازمۇنى كەڭەس زاماندا قالىپتاسقان, «قوعام» دەگەنگە جاقىن كەلەدى. ەل دەگەن – قوعام بولۋ دەگەن ءسوز. ەسكى كەڭەستىك قوعامدى قيراتقان سوڭ, قوعام قۇرا الماي, بۇرىن ەستىپ, كورىپ بىلمەگەن قيىنشىلىقتارعا تۇسكەن قازاق حالقى 2007 جىلى ءوزىنىڭ جاڭا تۇرپاتتى قوعام بولعانىن انىق كورسەتتى. ەندى وسى ماسەلەگە قىسقاشا توقتالايىق.
***
جىل پرەزيدەنتتىڭ 28 اقپانداعى «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» دەگەن قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان باستالدى دەسەك تە بولعانداي. بۇل – تاريحي قۇجات. ءداپ وسى كۇنى ەلباسىنىڭ اۋزىنان جولداۋدى ەستىپ, ەرتەڭىندە ءماتىنىن وقىپ تۇيگەن وي-پىكىرلەرىمدى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ ۇجىمىنا تالقىعا ۇسىندىم. مۇندا, اسىرەسە, العاشقى قولدانىلعان «جاڭا الەم», «جاڭا قازاقستان» دەگەن ۇعىمدارعا باسا نازار اۋداردىق. الەم نەسىمەن, قازاقستان نەسىمەن جاڭا؟ بۇل – دۇنيەتانىمدىق ساۋالدار. كەيىن بايقاساق, 2007 الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ باستالۋ جىلى بولعالى تۇر ەكەن. الماعايىپ زامانداردىڭ تالايىن باسىنان وتكەرگەن ءبىزدىڭ ۇرپاققا تاعى دا ءبىر سىن ساعاتى تاقاۋ كەلگەن مەزگىلدە, الەمنىڭ جاڭالىعى ونىڭ تۇراقسىزدىعىندا, وزگەرمەلىلىگىندە ەكەندىگى ايقىندالدى. ءوزگەرىس تاسقىن سياقتى ءبىر تولاستار ەمەس, تاسقىن بولعان سوڭ, وعان توسقىن كەرەك. ول ءۇشىن تاسقىننىڭ ارنالارىن ءبىلۋ قاجەت. ولار ۇشەۋ, بىرىنشىدەن, الەۋمەتتىك ارنا, ول ەل ىشىندەگى باي مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىق, ونى ەسكەرمەسەك, قوعام ومىرىندە الەۋمەتتىك كاتاكليزمدارعا ءورىس اشىلماق, سونىمەن بىرگە, باي ەلدەر مەن كەدەي ەلدەر اراسىنداعى الەۋمەتتىك سايكەسسىزدىك ارقيلى ساياساتقا ازىق. دەمەك, ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىق ءۇشىن الەۋمەتتىك كەلىسىم كەرەك, ول ءبىزدىڭ ەلدە بار. ال, باي مەن كەدەي ەلدەر اراسىنداعى ماسەلە شەشىمى تىم اۋىر. بۇل – الەمدىك دەنگەيدەگى ماسەلە! ەكىنشىدەن, ەتنوسارالىق ارنا. جەر شارىنىڭ ءار جەرىندە ەتنوسارالىق كيكىلجىڭ, جانجالدار كەيدە قاندى قىرعىندارعا باستاپ اپارىپ, حالىقتاردىڭ اۋىر تاعدىرىنا اينالۋدا, وعان مىسالدار كوپ. ەتنوسارالىق كەلىسىم, قۇدايعا شۇكىر, قازاق ەلىندە بار. ۇشىنشىدەن, ءدىنارالىق ارنا, ول دا قانتوگىستەرگە اپارۋدا, بۇعان بۇرىڭعى يۋگوسلاۆيا دەپ اتالعان مەملەكەتتىڭ ءتوڭىرەگىندەگى وقيعالاردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. الەۋمەتتىك, ەتنوسارالىق جانجالدارعا ءدىني ءتوزبەۋشىلىك قوسىلىپ, يۋگوسلاۆيانىڭ تاس-تالقانى شىقتى. تاعى دا تاۋبە دەيمىز. دىنارالىق كەلىسىم ەلىمىزدە بار, سونىمەن بىرگە, بۇل سالاعا جاڭا الەمدىك تارتىپپەن ەنگەن ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى.
جولداۋدا ايتىلعان جاڭا الەمدە جوعارىدا اتالعان ءۇش ارنانىڭ ىزگىلىككە باستايتىن شەشىمدەرى تابىلماي-اق وتىرعانى. ەندى ولاردىڭ ۇستىنە ماسەلەلەردى اۋىرلاتىپ الەمدىك قارجى داعدارىسى كۇشىنە ەنە باستادى. ءيا, بۇل بۇرىنعى ەمەس, جاڭا الەم, سوندىقتان جاڭا الەم جاعدايىندا جاڭاشا ءومىر ءسۇرۋ فورمۋلاسىن تابۋ كەرەك. ول وسال شارۋا ەمەس. الايدا, قيىندىقتان قورقىپ ءومىر سۇرۋگە بولمايدى. ناقتىلى شەشىم, ىزدەنىس, قايرات قاجەت.
وسى قۇجاتقا بۇگىنگى ۋاقىت بيىگىنەن كوز سالساق, ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىنە تاڭقالاسىڭ. جولداۋ جىل باسىندا اقپان ايىنىڭ سوڭىندا جاسالدى, ال تامىز ايىنان الەمدىك قارجى داعدارىسى دۋ ەتىپ باستالىپ كەتتى. بىراق, ەلىمىزدە ايتارلىقتاي ابىگەر, قوبالجۋلار بولعان جوق, سەبەبى, داعدارىستى ءدوپ كورە بىلگەن ەلباسى ەلدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن ناقتىلى انىقتاپ بەرگەن ەدى. العاشقى ون جىلدىققا ارنالعان ەلدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك مازمۇنى الەمدىك قارجى داعدارىسىنان از شىعىندارمەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەردى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ءوتۋى تۋرالى جولداۋداعى يدەيا, شىن مانىندەگى جاڭا قازاقستاننىڭ مازمۇنىن اشپاق. باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەگەن – تەك نارىقتىق يدەيا ەمەس, ول رۋحاني سەرپىلىس يدەياسى, جاڭارۋ, جاڭعىرۋ, رەنەسسانستىق يدەيا بولاتىن. جولداۋدا ەلباسى وسى ماسەلەلەر تۋرالى بىلاي دەدى: «1997 جىلى سىزدەر مەن ۇسىنعان قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگياسىن قولدادىڭىزدار, وندا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلىق مۇراتى باياندالعانى ءمالىم...»
ەلباسى جولداۋدا مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى ورىسىندەگى وزەكتى التى باسىمدىق بويىنشا وتىز باعىتتى سارالاپ بەردى. بۇل كەلەلى ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋدى ەلباسى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ باستاعان جاڭا ۇكىمەتكە جۇكتەدى. ۇكىمەتتىڭ اۋىسۋى دا تابيعي جاعداي ەدى. ەلباسى ءار ۇكىمەتكە وزىنە ءتيىستى جۇكتەمە قويىپ, ول ورىندالعان سوڭ جاڭا كەلەسى ۇكىمەت الدىنا تىڭ ماسەلەلەر جۇيەسىن قويۋمەن كەلەدى. وسى جولى دا سولاي بولدى. ماسەلە, ۇكىمەتتىڭ كەمشىلىگىندە ەمەس, ونىڭ الدىنا قويىلاتىن ستراتەگيالىق مىندەتتەرگە قاتىستى بولاتىن. پرەزيدەنت جارلىعىمەن اسلان مۋسين پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى – ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەتىپ تاعايىندالدى. وسى جىلعى جاڭالىق دەۋگە بولاتىن جاعداي ۇكىمەتتىڭ جاڭا قۇرامىن انىقتاۋدا بۇل مەملەكەتتىك ماڭىزدى ىسكە «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى باسشىلىعىنا جانە ونىڭ پارلامەنتتەگى فراكتسيالىق كەڭەسىنە جۇكتەلدى.
جولداۋداعى يدەيالار, نەگىزگى باعىتتار باسىلىم بەتتەرىندە جان-جاقتى ناسيحاتتالىپ تالقىعا تۇسە باستادى. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ ءساۋىر جانە مامىر ايلارىندا ءوزىنىڭ جولداۋىنا قاتىستى بىرنەشە ماڭىزدى شارالار وتكىزگەنىن ايتقان ءجون, اسىرەسە, «قازاقستاننىڭ بىرلەسكەن وتىز كوشباسشىسى» باعدارلاماسى ەل ەكونوميكاسىن مودەرنيزاتسيالاۋدا شەشۋشى مانگە يە بولدى. وسى ماقساتقا وراي ەلباسى ۇكىمەت پەن بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ بىرگە اتقاراتىن ءتيىمدى جۇمىستارىن ناقتىلاي كەلە, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ءوتۋىن مىندەت ەتىپ قويدى. باسەكەگە قابىلەتتىلىك – مەملەكەتتىڭ ومىرشەڭدىگى دەگەن ماعىنا بەرەتىن تۇسىنىك. باسەكەگە قابىلەتتى تەك قۇرىلىمدار, حولدينگتەر, باسقا دا دامۋ ينستيتۋتتارى عانا ەمەس, باسەكەگە قابىلەتتىلىك ءار كاسىپكەردىڭ ءىس-قيمىلىنان ايقىندالماق. باسەكەگە قابىلەتسىزدىك ءونىمنىڭ ساپاسىن مۇلدەم تومەندەتەتىن جاعداي ەكەنى, سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭنەن بەلگىلى ءجايت. باسەكەگە قابىلەتتىلىك تەك ىنتا ەمەس, ول جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ, ونىمەن جۇمىس ىستەپ, ساپالى ءونىم, ياعني تاۋار وندىرە ءبىلۋ. باسەكەگە قابىلەتتىلىك ءۇشىن ىسكەرلىك قاجەت. ول وزدىگىنەن اسپاننان تۇسەتىن جاعداي ەمەس, ول حالىققا ءبىلىم بەرۋ ىسىمەن تابيعي ۇندەستىكتە. بىزگە باسەكەگە قابىلەتتى بىلىمدەر جۇيەسى كەرەك. بۇل ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ءىسى ەكەنىن ەلباسى جولداۋدا ناقتىلاپ ايتتى.
جولداۋدا الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, اسىرەسە, بيۋدجەت سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرگە, زەينەتكەرلەرگە, ستۋدەنت شاكىرتاقىسىنا ۇستەمەلەر قوسۋ ماسەلەسى ناقتى شەشىمىن تاپتى.
***
2007 جىل ءوزىنىڭ ساياسي قۋاتىمەن تاريحقا ەندى. ول وسى جىلى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردەن ايقىن كورىندى. ەلباسى 16 مامىردا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن ماجىلىسىندە بىلاي دەگەنى ەسىمدە: «بۇگىن – قازاقستاندىق دەموكراتيانىڭ تاريحي كۇنى. كونستيتۋتسياعا ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا. بۇل قۇجات – ساياسي رەفورمالاردىڭ جالپىۇلتتىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا اتقارىلعان كەڭ كولەمدى جۇمىستاردىڭ, ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىندەگى تەرەڭ وزگەرىستەردىڭ قيسىندى قورىتىندىسى. مەن, رەسپۋبليكامىز پرەزيدەنتتىك بولىپ قالا تۇرا, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىلىگى ايتارلىقتاي كەڭەيگەنىن دىتتەيتىن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر جولىمەن ءجۇرۋدى ۇسىنامىن. بۇل ءبىزدىڭ رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتتىكتەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك ۇلگىگە كوشكەنىن بىلدىرەدى». پرەزيدەنت نەگە مۇنداي قادامعا باردى, سەبەبى, قازاق مەملەكەتى, قازاق ەلى تولىسا كەلە, ەندى كوپتەگەن ىستەردى قوعام يىعىنا ارتۋعا بولادى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. بۇل – باتىل ءارى دەر كەزىندەگى شەشىم. ءسويتىپ, قوعام ءوزىن ءوزى باسقارۋعا كوشە باستاعاندا, ارينە, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى تۋرالى ءسوز بولۋى قاجەت ەدى. سونىمەن, قوعام جانە پارتيا دەگەن جاڭا ساياسي تىركەس تۇراقتى مانگە يە بولدى. بۇل قازاق ەلىندەگى باستالعان جاڭا ماعىناداعى ساياسي مودەرنيزاتسيا بولاتىن. سوندىقتان, بۇل جىل ەلىمىز ءۇشىن ساياسي بەتبۇرىس جىلى بولدى دەيمىز.
پرەزيدەنتىمىز تاۋەلسىزدىك جولىنا تۇسكەن ۋاقىتتان ستراتەگيالىق دۇرىس باعىتتا بولدى, ونىڭ ەڭ الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات دەگەن دوكتريناسى حالقىمىزدى قيىن-قىستاۋدان الىپ شىققان كەمەل ساياسات بولعانىنا بۇگىن دە كوزىمىز انىق جەتىپ وتىر. بۇل دوكترينانى كەزىندە تۇسىنبەگەندەر دە جەتكىلىكتى بولدى, بىردەن ساياسي مودەرنيزاتسيا كەرەك دەگەندەر دە تابىلدى. ساياساتتاعى اسىعىستىق – ەلدى جارعا جىعۋ. پرەزيدەنت ايتقانىنان بۇلجىماي, ەكونوميكا ماسەلەسىمەن اينالىسا بەردى, مەنشىك يەلەرى پايدا بولدى, مەملەكەت ەكونوميكانى تىكەلەي باسقارۋدان وعان ءمۇمكىندىكتەر جاساۋ ساياساتىمەن اينالىستى, شارۋامەن ەركىن شۇعىلدانا باستاعان ەرىكتى مەنشىك يەلەرى حالىق بويىنداعى تۇمشالانىپ كەلگەن قۋاتتى شىعارىپ, ءار ادامنىڭ وزىنشە ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن جانە ءوز مۇمكىندىكتەرىنە دەگەن سەنىمىن قالىپتاستىرا باستادى. وڭ ىستەر ناتيجە بەردى, حالىق تۇرمىسى جاقسارا باستادى. باسەكە تۇسىنىگى ورنادى, العاشقى كەزدە بايقالعان تاعىلىقتار جويىلىپ, ادامدار ەڭبەك ەتىپ, ءونىم شىعارۋدان قورقىپ-ۇرىكپەيتىن حالگە جەتتى. جەكە مەنشىك كونستيتۋتسياسى زاڭدى تۇردە قورعانىس تاپتى. ەندى ەكونوميكادان ساياسي مودەرنيزاتسياعا كوشۋ ءمۇمكىندىگى تۋدى, وسى جاعدايدى ءبىلىپ, ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پارلامەنتكە 18 مامىردا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ۇسىندى, ونى دەپۋتاتتار تالقىلاپ, قابىلدادى, ول زاڭدى 21 مامىردا پرەزيدەنت ماقۇلداپ, قول قويىپ بەكىتتى.
ءسويتىپ, قوعام ومىرىندە جاڭا كەزەڭ باستالدى. بۇل زاڭدا پرەزيدەنت, پارلامەنت, ۇكىمەت, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى, ءماسليحات جانە پارتيا تۋرالى جاڭا تولىقتىرۋلار جاسالدى. بۇل ماسەلەلەر قوعامدا ايتىلىپ, تالقىلانىپ, تالاس-پىكىرلەر تۋىنداپ ءجۇر ەدى, ەندى قۇقىقتىق نەگىزگە يە بولدى. بۇل قوعام ومىرىندەگى ايشىقتى بەتبۇرىس بولدى. بۇل زاماننىڭ وسكەلەڭ تالابىنا ساي ساياسي مودەرنيزاتسيا ەدى. وسى جەردە باسا ايتاتىن ماسەلە – كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ءمانىسىنىڭ تىكەلەي قوعام ىسىنە قاتىستىلىعى.
قوعام ءىسى ەل, حالىق دەگەن تۇسىنىكتەرمەن ناقتىلانادى. قوعامنىڭ قۋاتى حالىقتا, قوعام بولۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس, مەملەكەتى بولىپ, بىراق قوعامى قالىپتاسپاعان دا ەلدەر بار. قوعام قوعام بولۋى ءۇشىن ونىڭ ەلدىك ساناسى بولۋى تابيعي جاعداي. ەلدىك سانا قوعامنىڭ بىرلىك قۋاتىنىڭ ولشەمى. وسىنداي مەملەكەتتىڭ سۋبستانتسياسى, ياعني قوعامعا قاتىستى پرەزيدەنتىمىز باتىل ساياسي قادامدار جاساپ, ءوزىنىڭ كەلەسى رەفورماتورلىق كەمەڭگەرلىگىن تانىتتى. قوعام مەن مەملەكەتتىڭ تۇيىسەتىن ساياسي الاڭى – پارلامەنت. وسى وتكەلى وتىرعان پارلامەنت سايلاۋىنىڭ جەتەكشىسى پارتيالار بولۋىن انىقتاپ بەلگىلەۋ – سانانى نىعايتاتىن اسا قۋاتتى ساياسي شەشىم.
ەڭ الدىمەن ايتارىم, پروپورتسيونالدى پارتيالىق سايلاۋ جۇيەسى قازاقستان حالقىنىڭ, ءاسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ ازاماتتىق ساناسىن ساياسي دەڭگەيدە كەمەلدەندىرەتىن مۇمكىندىك. ەندى وسى مۇمكىندىكتى عىلىمي, وركەنيەتتى نەگىزدە جۇرگىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل جەردە پارتيالىق داڭعازالىقتى ءتۇپ-تامىرلارىمەن جويۋ كەرەك, سەبەبى, ول ەل ەسىنە وتكەن كوممۋنيستىك پارتيا تاسىلدەرىن, ايلا-شارعىلارىن تۇسىرەدى. بۇگىنگى تاڭداعى ەلىمىزدەگى قۋاتتى پارتيا «نۇر وتان», وعان ەشكىمنىڭ تالاسى جوق دەۋگە دە بولادى. وعان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلماق ەمەس, سەبەبى, ول – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوز بولمىس, تابيعاتى قاجەتتىلىكتەن تۋدىرعان پارتيا, ونىڭ مۇشەلەرى ازات ەلدىڭ ازاماتتارى. ماقسات – قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتالاتىن مەملەكەتتى ودان ءارى نىعايتۋ, قوعامدىق ىستەردى ساياسي دەڭگەيدە جەتىلدىرۋ. ماقسات – ايقىن, نيەت – تازا, جول – انىق, ەندىگى جەردە پارتيانىڭ ەلگە دەگەن ىقىلاسىنىڭ مولدىرلىگى.
***
زامان تالابىنا ساي قوس پالاتالى پارلامەنتكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگى كەڭەيدى. سەناتتىڭ جانە ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتار سانى ارتتى. ماجىلىستە 77 دەپۋتات بولسا, ەندى ولاردىڭ سانى 107-گە جەتتى. سەناتتاعى 39 دەپۋتات 47 دەپۋتاتقا ۇلعايتىلدى.
اۋدان, قالا جانە وبلىس اكىمدەرى ءماسليحاتتار كەلىسىمىمەن سايلاناتىن بولدى. بۇل – كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر اكەلگەن جاڭالىق. وسىنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى باسقارۋ ءىسىن ىسكەرلىك نەگىزىندە ۇيىمداستىرىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدىڭ ءمۇمكىندىگى. جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ اكىمدىكپەن ۇيلەسىمدى شەشىمدەرگە كەلۋىنە جول اشىلدى دەسەك تە بولعانداي ەدى.
2007 جىلى سەناتتىڭ پارلامەنتارالىق بايلانىستارى ءورىس الدى. سەناتورلار تمد, ەۋرازەق, ەقىۇ, ەۋروپا كەڭەسى, ناتو-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, ەۋروپالىق پارلامەنت, پارلامەنتارالىق وداق, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى پارلامەنت وداعىنىڭ جۇمىستارىنا قاتىستى. تمد, ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرىمەن پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق جالعاستى. سەنات باسشىلىعى مەن دەپۋتاتتار 200-دەن استام ءارتۇرلى شارالارعا قاتىسىپ, قازاقستانعا رەسمي جانە جۇمىس بابىنداعى ساپارمەن كەلگەن پارلامەنتتىك 30 دەلەگاتسيانى قابىلدادى. سەنات توراعاسى قىتاي, تۇركيا, حورۆاتيا, موڭعوليا, يتاليا سەكىلدى ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىمەن, ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرىمەن جانە ەلىمىزدىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىنىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن كەزدەستى. وسى جىلى الەمنىڭ 32 ەلىمەن جانە 13 پارلامەنتارالىق قۇرىلىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق توپتارى قۇرىلىپ يگىلىكتى ىستەر اتقارۋعا مۇمكىندىكتەر جاسالدى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى شارالار سەنات قىزمەتىندە ەرەكشە ورىن الدى. بۇل ماقساتتا 18-19 قىركۇيەكتە استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى حاتشىلىعىنىڭ التىنشى وتىرىسى بولدى.
وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ماسەلە, وتكەن جىلدان باستاپ باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىن بەلگىلەۋدە دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاڭا ادىستەمەسى قالىپتاستى. ول ماڭىزدى ءۇش قۇرامداس بولىكتەن تۇرادى. ءبىرىنشى – ەكونوميكانىڭ جاعدايى جانە ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىش. ەكىنشى – قوعامدىق ينستيتۋتتار. ءۇشىنشى – حالىقتىڭ يننوۆاتسياعا بەيىمدىلىگى.
2006 جىلى قازاقستان 56-شى ورىن الدى. كەلەر جىلى 61-ءشى ورىن. ەگەر ماكروەكونوميكادا بىزدە جاقسارۋ بار بولسا (سوڭعى رەت ءبىز ءتىپتى 10-شى ورىندا بولدىق), ەكىنشى جانە ءۇشىنشى باعىتتار بويىنشا قازاقستان قاجەتتى كورسەتكىشتەردەن جۇزدەگەن ينديكاتورلار بويىنشا الىس جاتىر.
راس, 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ تۋرالى ءورشىل ماقساتتارىمىزدى مالىمدەدىك, بىراق, بۇل جەردە انگىمەنىڭ نە تۋرالى ەكەنىن جانە ونىڭ نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن جۇيەلى تۇردە ءتۇسىنۋ قاجەت. ەڭ ماڭىزدىسى, بىزدە ناقتىلى ماقسات جانە ءوزىمىز ۇمتىلۋعا ءتيىس ايقىن دا ناقتىلى كورسەتكىشتەر بار.
شىنىندا دا, اڭگىمە ءبىزدىڭ رەيتينگىمىزگە اسەر ەتۋگە ءتيىس قوعامىمىزداعى كىشكەنە عانا وزگەرىستەر مەن جاقسارۋلار تۋرالى بولىپ وتىر. ەگەر وتكەن جىلعا قاراعاندا بەلگىلى ءبىر ورىندى جوعالتقانىمىز تۋرالى ايتار بولساق, مۇنداعى سەبەپ بىزدە, ياعني بىزدەگى جاعدايدىڭ ناشارلاعانىندا ەمەس, وزگە ەلدەردىڭ سوڭعى جىلدا جاقسارا تۇسكەنىندە بۇل ءۇردىس ۇنەمى وسىلاي بولا بەرمەك. باسەكەگە قابىلەتتىلىك جارىس الاڭى. سوندىقتان باستى مىندەت – بوساڭسۋعا جول بەرمەي, بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىرىنشى وندىققا جاقىنداي ءتۇسۋ.
استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 16 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىس بولىپ, وندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى. «ادام ءومىرى كاتەگورياسىندا 16 جىل – بۇل كامەلەتكە تولۋ ءجانە ازاماتتىڭ پاسپورت الاتىن ۋاقىتى. بۇگىن ءبىز قازاقستان ءوزىنىڭ 16 جىلدىق تاۋەلسىز دامۋىندا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىق قۇقىلى, جاۋاپكەرشىلىكتى جانە قۇرمەتتى ازاماتى رەتىندە قالىپتاستى دەپ سەنىممەن جانە ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز وسىناۋ ەسەيۋ جىلدارى ىشىندە كەزدەسكەن كوپتەگەن سىناقتارعا لايىقتى شىدامدىلىق كورسەتە ءبىلدى.
وداق ىدىراعاننان كەيىن قازاقستانعا تيگەن باستى مۇرا اۋقىمى جاعىنان ءبىز كورىپ بىلمەگەن جۇيەلى داعدارىس بولدى. ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە باسەكەگە قابىلەتسىز ەكونوميكا, باسقارۋدىڭ ەسكىلىكتى جۇيەسى جانە قول-اياعى قۇرساۋلى مەملەكەتتىك اپپارات ءتيدى. بۇل ءبىز باستان وتكەرگەن العاشقى ەڭ اۋىر دا سوزىلمالى داعدارىس بولدى. سول كەزدە بىزگە قيىنشىلىقتارعا توتەپ بەرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقساتتار قۇرۋ ءۇشىن نەگىز قالاۋعا جاعداي جاساعان بەتبۇرىستىق سيپاتتاعى رەفورمالاردى ءجۇرگىزۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ەكى سىناقتى باستان وتكەرگەن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز بۇگىندە اقش-تىڭ يپوتەكالىق سەكتورىنداعى قيىنشىلىقتار سالدارىنان بۇكىل الەمگە تاراعان جاڭا داعدارىستىڭ ىقپالىن سەزىنۋدە».
ءيا, داعدارىس باستالىپ كەتىپتى, بىراق وعان ەلىمىزدە دايارلىق بار ەدى, ول – التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى مەن ۇلتتىق قور قارجىسىن قوسا ەسەپتەگەندە 40 ميلليارد دوللارعا جاقىنداعان اقشا. كەزىندە كەيبىر ساراپشىلار ۇلتتىق قوردى قازاقستان حالقىنا ۇلەستىرىپ بەرۋدى ۇسىنىپ, وزدەرىنە ۇپاي جيناۋدى كوكسەگەندەردىڭ ىڭعايىنا كەتكەندە الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قارسى تۇرۋعا قانداي قاۋقار بولماق ەدى. وسى جىلى ىشكى جيناق ءونىمى جان باسىنا شاققاندا 7 مىڭ دوللاردان اسىپ ءتۇسەتىن بولادى. 1997 جىلدان بەرگى كەزەڭدە ەڭبەكاقىنىڭ ەڭ تومەنگى ءولشەمى 4,5 ەسەدەن استامعا ءوستى, ورتاشا ايلىق نومينالدى ەڭبەكاقى 8,5 مىڭ تەڭگەدەن 50 مىڭ 800 تەڭگەگە دەيىن التى ەسەگە جۋىق ارتتى. 2002 جىلدان بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 2,5 ەسەدەن استامعا ارتتى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىنىڭ ورتاشا كولەمى 1998 جىلدان بەرى 3 ەسەگە جۋىق ءوستى. بۇگىندە 630 مىڭداي ادام مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى الادى. ولار – مۇگەدەكتەر نەمەسە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعاندار. زەينەتاقى كولەمى 1998 جىلدان بەرى 4,3 ەسە, ال زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ورتاشا كولەمى 3,3 ەسە كوبەيدى. 1,6 ميلليوننان استام ادام مەملەكەتتىك زەينەتاقىنى رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن الادى. 2012 جىلعا قاراي زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى تاعى دا 2,5 ەسەگە ۇلعايتىلاتىن بولادى. تابىستارى ءومىر ءسۇرۋ سەبەتىنەن تومەن تۇرعىنداردىڭ ۇلەس سالماعى 3,6 ەسەگە ازايادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان بەرى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن ەلىمىزگە شامامەن 650 مىڭداي وتانداسىمىز ورالدى. وزدىگىنشە كوشىپ كەلۋشىلەردى ەسەپتەگەندە بۇل كورسەتكىش ميلليون ادامنان اسادى. ماڭىزدى ءىستىڭ ءبىرى – جۇرتشىلىقتى ەڭبەكپەن قامتۋدى جەتىلدىرۋ ساياساتى. جىل سايىن ەلىمىزدە شامامەن 230 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلۋدا. بۇرىنعىداي جاستاردى شەت ەلدەرگە وقۋعا جىبەرىپ قانا قويماي, ەلىمىزدە «جاڭا ۋنيۆەرسيتەت» اشۋ ءىسى جولعا قويىلدى. جىلدىڭ باستى جاڭالىعى, دەدى ەلباسى سوزىندە, ول 2010 جىلى قازاقستانعا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ مۇمكىندىگىن بەرگەن 56 مەملەكەتتىڭ شەشىمىنە ايرىقشا توقتادى. بۇل ءبىزدىڭ عانا جەڭىسىمىز ەمەس, قازاقستان – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتەتىن ءبىرىنشى تمد ەلى, ول – ءبىرىنشى تۇركى ەلى, ول – تاريحي تۇرعىدا وركەنيەتتى يسلام كەڭىستىگىندە جاتاتىن ءبىرىنشى ەل, ەڭ سوڭىندا, ول – ءبىرىنشى ازيالىق ەل. سوندىقتان, بۇل ءبىزدىڭ ورتاق جەڭىسىمىز, دەپ ءسوزىن ءتۇيدى ەلباسى.
***
ءسوزسىز, 2007 جىلدىڭ ديپلوماتياداعى ءىرى جەڭىسى – پرەزيدەنت اتاپ ايتقان قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى جونىندەگى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى. بۇل – شىن مانىندە قازاق ەلىنىڭ ابىرويى. ارينە, بۇل جەڭىس اسپاننان تۇسكەن جوق. ول – ەلباسىنىڭ 16 جىل بويى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلگەن مەملەكەتتىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ ساپالى ناتيجەسى. بۇل ۇيىمنىڭ العاشقى ءماجىلىسى, سوناۋ كەڭەس زامانىندا حەلسينكيدە 1975 جىلى بولعان, ول ءماجىلىس حاقىندا كەيىنىرەك الەمدىك باسىلىم بەتتەرىندە نەشە ءتۇرلى ماعىنادا اقپاراتتار تاراتىلىپ جاتتى. باسىندا بۇل ۇيىم تەك يادرولىق قارۋ-جاراققا شەكتەۋ ماسەلەسىن عانا كۇن ءتارتىبىنە قويعان. بۇگىنگى كۇنى بۇل ۇيىمنىڭ «3 كارزەڭكەسى» بار. ءبىرىنشى كارزەڭكە – اسكەري-ساياسي ولشەمگە, ياعني ساياسي قاۋىپسىزدىك پەن قارۋ-جاراققا باقىلاۋ ورناتۋ, قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ; ەكىنشى كارزەڭكە – ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ولشەم, ياعني ەكونوميكا, عىلىم, تەحنيكا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ; ءۇشىنشى كارزەڭكە – ادامدىق ءولشەمگە گۋمانيتارلىق جانە باسقا سالالارداعى (اقپارات, مادەنيەت, ءبىلىم), سونداي-اق ادام قۇقىعى ءجونىندەگى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى جاتقىزىلدى.
***
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 25 قىركۇيەكتە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-ءشى سەسسياسىندا ءسوز سويلەپ, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا بايلانىستى كەلەلى ماسەلەلەردى تالقىعا سالا بىلاي دەدى: «قازاقستان حالقى اتومدىق جارىلىستار سالدارىنىڭ بۇكىل قاسىرەتىن ءوز باسىنان وتكەرگەن. سەمەي يادرولىق پوليگونىندا 456 رەت جارىلىس جاسالعان. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى تاريحي شەشىمى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ بولدى. سونىڭ ارتىنشا الەمدەگى قۋاتى بويىنشا 4-ءشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جويۋ جۇزەگە استى».
يادرولىق قارۋدى ءوز ەركىمەن جويعان تۇڭعىش ەل – قازاق ەلى, وسى ىزگىلىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرعان تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ. تاريح ازىرگە مۇنداي ىزگىلىكتى قارەكەتتى بىلمەيدى.
***
پرەزيدەنت ەل تاريحىندا العاش رەت 3 قىركۇيەكتە «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» دەگەن تاقىرىپتا استاناداعى رايىمبەك باتىر اتىنداعى №50 «قازعارىش» مەكتەپ-ليتسەيىندە ينتەراكتيۆتى ساباق وتكىزدى. ساباق انۇرانمەن باستالدى. ەلباسى دارىسىندە: «مەن بيىلعى حالىققا جولداۋىمدا 100 مەكتەپ سالۋدى مىندەتتەگەن ەدىم. سول 100 مەكتەپ ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم الىپ جاتقان وڭتۇستىكتەگى مەكتەپتەردى ەڭ بولماعاندا ەكى اۋىسىمعا ءتۇسىرۋ ماقساتىندا قولعا الىنۋدا. استانانىڭ وزىندە 3 جىلدىڭ ىشىندە 22 مەكتەپ, بيىل تاعى 7 مەكتەپ ىسكە قوسىلادى», – دەدى.
ەلباسى وتكىزگەن ينتەراكتيۆتى ساباق وزگە دە مەملەكەت باسشىلارىنا ۇلگى, ونەگە.
***
نە ايتسام دا ەسىمە اباي تۇسە بەرەدى, ول: «كوپ شۋىلداق نە تابار, بيلەمەسە ءبىر كەمەل», دەي كەلە, «بەرەكەلى بولسا ەل – جاعاسى جايلاۋ ول ءبىر كول, بەرەكەسى كەتكەن ەل – سۋى اشىعان باتپاق كول, بەرەكەڭدى قاشىرما, ەل تىنىش بولسا, جاقسى سول», – دەگەن ەدى. ءداپ بۇگىنگى كۇنگە وراي ايتىلعان سوزدەر دەۋگە ابدەن بولادى. ەلدىڭ بەرەكەسىن قاشىرماۋ ءۇشىن ەل بيلەيتىن كەمەل جان كەرەك, ول بىزدە, قۇدايعا شۇكىر, بار, ونىڭ ەسىمىن ءاربىر قازاقستاندىق, قازاق ماقتانىشپەن ايتا الادى, ول – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. حاكىم اباي وتكەن ءحىح عاسىردا وسىنداي جاعدايدى بىلايشا بەينەلەپ بەرگەن: «ەدينيتسا – جاقسىسى, ەرگەن ەلى بەينە ءنول, ەدينيتسا كەتكەندە, نە بولادى وڭكەي ءنول». اقىن ءنولدى ماعىناسىز ماندە ايتىپ وتىرعان جوق, ول نولدەردىڭ ەدينيتسانىڭ قاسىندا تۇرعاندا قاپتاعان كۇش, قۋات ەكەنىن ايتقان. اباي تۇسىنىگىندە ەدينيتسا دەگەن تۇلعا, كەمەل جان. ول – زامانعا يلەنبەي, زاماندى بيلەي الاتىن كەمەل باسشى.
2007 جىلى ەلباسى 2000-نان اسا قۇجاتتى قاراپ, قول قويعان. ونىڭ ىشىندە 127 زاڭ, 274 جارلىق, 91 وكىم, ءار ءتۇرلى ماجىلىستەردىڭ 10 حاتتاماسى, 1400-دەي ساراپتامالىق جانە اقپاراتتىق-انىقتامالىق قۇجاتتار, 150-دەن اسا ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشتەرى. مۇنىڭ ۇستىنە جىل ىشىندەگى شەتەلدىك ساياسي, ىسكەر ورتالىقتاردىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەرىن قوسا ايتۋ كەرەك. سولاردىڭ ىشىندە يكۇ باس حاتشىسى ە.يحسانوعلۋ, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى يسپانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى م.موراتينوس, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كونگرەسسمەندەرى ە.فالەوماۆاەگو مەن ك.كەننون.
ەلباسىنىڭ 2007 جىلعى جۇمىس كەستەسى كوپتەگەن سىرتقى ساياسي شارالارعا تولى بولدى. ول مەملەكەتتىك, رەسمي جانە جۇمىس ساپارلارىمەن گەرمانياعا, ۋكرايناعا, تۇركىمەنستانعا, كاتارعا, ەگيپەتكە, رەسەيگە, قىرعىزستانعا, تاجىكستانعا, برازيلياعا, تۇركياعا, يرانعا, سيرياعا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە, سلوۆاكياعا, رۋمىنياعا, ۆەنگرياعا بارىپ قايتتى.
قازاق ەلىنە رەسمي جانە جۇمىس ساپارلارىمەن ەل باسشىلارى: گرۋزيادان – م.سااكاشۆيلي, پولشا رەسپۋبليكاسىنان – ل.كاچينسكي, رەسەي فەدەراتسياسىنان – ۆ.پۋتين, تۇركىمەنستاننان – گ.بەردىمۇحامەدوۆ, حورۆاتيا رەسپۋبليكاسىنان – س.مەسيچ, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنان – ي.اليەۆ, موڭعوليادان – ن.ەنحبايار, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن – شەيح حاليف بەن زايد ءال ناحايان, تۇرىك رەسپۋبليكاسىنان – ا.گۇل, يسپانيادان – كورول حۋان كارلوس ءى, يوردان حاشيميت كورولدىگىنەن – ابداللا ءىى بەن حۋسەين بەن تالال, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان – توراعا حۋ تسزينتاو, يتاليا رەسپۋبليكاسىنان – مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ر.پرودي.
2007 جىلدىڭ العاشقى رەسمي ساپارىن ەلباسى گەرمانيادان باستادى. پرەزيدەنت گەرمانيانىڭ فەدەرالدى كانتسلەرى ا.مەركەلمەن, بۇرىنعى پرەزيدەنت ر.فون ۆايتسزەككەرمەن, بۇرىنعى كانتسلەر گ.شرەدەرمەن, بۇرىنعى ۆيتسە-كانتسلەر گ-د. گەنشەرمەن جانە ەلدىڭ بيزنەس وكىلدەرىمەن سۇحباتتاستى.
پرەزيدەنت قىركۇيەك ايىندا برازيليا فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكاسىنا باردى. ساپار بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن برازيليا فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستار ماسەلەلەرى كەڭىنەن ءسوز بولىپ تۋريزم, ساۋدا, مادەنيەت تۋرالى ارىپتەستىك ەكى جاقتى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
ەلباسى قازان ايىنىڭ باسىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپار شەكتى. يران پرەزيدەنتى م.احمادينەجادپەن اياسى اۋقىمدى ايماقتىق پروبلەمالاردى تالقىلادى.
قاراشانىڭ 7-9-ى كۇندەرى ەلباسى سيريا اراب رەسپۋبليكاسى مەن بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرىنە باردى. ساپار بارىسىندا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي جەرلەنگەن سيرياداعى تاريحي-مادەني كەشەننىڭ ىرگەسىنە تاس قالاۋ راسىمىنە قاتىسىپ, بەيبارىس سۇلتاننىڭ كەسەنەسىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىمەن تانىستى. وسى ەكى نىسان دا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكانىڭ قارجىلىق جاردەمىمەن سالىناتىنى ءوز الدىنا ءبىر مەرەي بولاتىن.
***
ءار جىلدىڭ ءوز بولمىسى, فيلوسوفياسى بار. 2007 قازاق ەلى تاريحىنىڭ ايتۋلى جىلى بولدى. بولعان ءىس, وقيعالار تاريح ەنشىسىنە اينالدى. بىراق سول جىلى قىزمەت جاساپ, عۇمىر كەشكەن ءبىزدىڭ سانا-سەزىمىمىزدە 2007 جىل ءوزىنىڭ ىزگىلىك قۋاتىن ساقتاپ قالا بەرەدى.
عاريفوللا ەسىم, اكادەميك.