(پوەما)
وسى پوەمانىڭ جازىلۋىنا سەبەپكەر بولعان بەلگىلى ازامات سەرىكباي ورىكباي ۇلى نۇرعيساەۆقا العىس ايتامىن.
اۆتور.
ءى
تۇرعاندا* اۋىزدا ءسوز, قولدا قالام,
ەلەڭدەپ قۇلاق تۇرەر ەل دە ماعان.
ءجالاڭتوس ءباھادۇردى جىرعا قوستىم,
اتتانىپ سامارقانعا كەڭ دالادان.
سىيىنىپ جاراتقانعا جالبارىنا,
تۇراننىڭ تاعزىم ەتتىم حاندارىنا.
كوپ تۇردىم رەگيستان الاڭىندا,
كوز تىگىپ «تىللاقاري», «شەردارىعا»!
اتاعى سامارقاننىڭ الەمگە ايان,
دۇرىلدەپ بيىك قۇرعان نەبىر نويان.
سايراعان باقشاسىندا بۇلبۇل قۇستاي,
نيزامي, ناۋاي, حافيز, ومار حايام.
تالايلار قيالىمەن تەربەپ كوكتى,
جەتە الماي بۇل قالاعا شولدەپ كەتتى.
عاشىق بوپ ءبىر سۇلۋعا حافيز اقىن,
مەڭىنە سامارقاندى بەرمەك بوپتى.
ايتقان-اۋ ۇلى شايىر شالقىعاندا,
ارۋدىڭ ىستىق دەمى شارپىعاندا.
ساتۋعا سامارقاندى كىم باتادى,
تەمىر مەن ءجالاڭتوستىڭ داڭقى باردا!؟
شۋلاتىپ شاڭدى زامان, قاندى زامان,
سان تۇرىپ, سۇلۋ شاھار سان قۇلاعان.
الدىندا ءامىرشىنىڭ مىڭ بۇرالىپ,
قاراكوز كانيزاكتار جاۋدىراعان.
دۇشپانىن ۇرىككەن قويداي ۇيلىقتىرعان,
ءجالاڭتوس ءباھادۇر دە بيلىك قۇرعان.
قىرىق جىل سامارقاندى قولىندا ۇستاپ,
ايتقانىن ەكى ەتكىزبەي بۇيرىق قىلعان.
ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ زامانىندا,
جارقىراپ باعى جانعان قالانىڭ دا.
ايگىلى «تىللاقاري», «شەردارىنى»,
تۇرعىزعان رەگيستان الاڭىندا.
بولىپتى قۇلاق كەستى ءۇش مىڭ ق ۇلى,
جالعان دەپ ايتا المايدى ەشكىم مۇنى.
ون توعىز ءۋالاياتتى بيلەپ-توستەپ,
اقىرعان ارىستانداي ەستىلدى ءۇنى.
قايىرسىز قازىناعا قۇنىقپاعان,
ۇرىنى, قاراقشىنى قۇرىقتاعان.
جىلپوستىڭ, جاندايشاپتىڭ جولىن كەسىپ,
جاقسى مەن جايساڭداردى سۇرىپتاعان.
جان ەكەن ەڭگەزەردەي زور دەنەلى,
يىقتى, ىقشام كەلگەن كولدەنەڭى.
كەڭ ماڭداي, وتكىر كوزدى, قىر مۇرىندى,
مىعىم قول, ءمۇلت كەتپەيتىن سەرمەگەنى.
كەۋدەمسوق, كەردەڭ ەمەس وركوكىرەك,
سابىرلى, تەرەڭ ويلى, جىلى جۇرەك.
اڭساعان تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعىن,
قامقورى التى الاشتىڭ ارقاتىرەك.
تەرەڭنىڭ ءتۇبىن قازىپ ارشىعاندا,
تانىلار تاريح سىرى تامشىدان دا.
جيناپتى سۋرەتشى مەن شەبەرلەردى,
ۇندىدەن, اۋعاننان دا, پارسىدان دا.
نەمەنە بايلىق سۋداي ساپىرعانعا,
ەمەس پە قولدىڭ كىرى اقىلمانعا.
بەتكە الىپ سامارقاندى ساۋداگەرلەر,
شۇبىرعان الىستان دا, جاقىننان دا.
كەلگەندە تاڭداي قاعىپ اركىم مۇندا,
قوسىپتى ءجالاڭتوستىڭ داڭقىن جىرعا.
قۇرىلىسقا سۋداي اعىپ ارىقتاعى,
قۇيىلعان كۇمىس دينار, التىن ءدىلدا.
جۇمىلعان قۇمىرسقاداي ادام كۇشى,
تاڭ اتىپ, تۇسكەنشە كەش قاراڭعىسى.
«شەردارى» مەدرەسەسىن سالعان شەبەر,
پارسىلىق ابدول جاپپار دەگەن كىسى.
بولسىن دەپ ارتقا مۇرا ماڭگىلىكتى,
اسىقپاي ون جەتى جىل سالدىرىپتى.
مەدرەسە قاقپاسىنىڭ ماڭدايىنا,
ءۇش اۋىز ولەڭ جازىپ قالدىرىپتى.
«ءجالاڭتوس ءامىر كەلدى سالتاناتپەن,
ماداقتاپ, قارسى الدى جۇرت مارحاباتپەن.
اسىرىپ مەدرەسەسى جەردىڭ كوركىن,
جالعادى اتاق-داڭقىن اسپان-كوكپەن.
كەلتىرگەن كەرەمەتتى كەمەلىنە,
شەبەردىڭ قيال جەتپەس ونەرىنە.
قانشا جىل تىرىسسا دا قۇپيانىڭ,
ءتىرى جان بويلاي الماس تەرەڭىنە.
كۇمبەزى نۇرعا بولەپ شارتاراپتى,
اسپاندا اي قىزعانىپ, مۇڭعا باتتى.
ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ءوزى كەلىپ,
ماڭايىن ودان سايىن جارقىراتتى!»
قانشاما عاسىر ءوتتى سودان بەرى,
قانشا جۇرت ءسوزدى وقىدى ولەڭدەگى.
ءوز اتىن وشپەستەي عىپ جازىپ كەتكەن,
ادامنىڭ وسىنداي ءبىر كەمەڭگەرى.
مۇنان سوڭ «تىللاقاري» سالىنىپتى,
وعان دا اقشا سۋداي اعىلىپتى.
ساۋلەتىن عيماراتتىڭ ساۋلە شاشقان,
كورگەندەر اۋزىن اشىپ اڭىرىپتى.
جالعاسپاي جەڭ ۇشىنان اركىممەنەن,
ءامىرشى ەڭ الدىمەن: «حالقىم!» دەگەن.
السىن دەپ كوزدىڭ جاۋىن اسىل مۇرا,
اپتاتقان ءىشى-سىرتىن التىنمەنەن.
ۇڭىلمەي تاريح سىرىن كىم بىلەدى,
بىلمەگەن ارقاشاندا بۇلدىرەدى.
دەگەن ءسوز «تىللاقاري» بايقاعانعا,
التىنمەن اپتالعاندى بىلدىرەدى.
قارسى الىپ شىعار كۇندى, كەلەر تاڭدى,
قازاق تا مەكەن قىلعان سامارقاندى.
«شەردارى», «تىللاقاري» تۇرعان كەزدە,
قالايشا كەڭگە سالمان مەن ارقامدى؟
اشىعىن ايتار بولساق تۋراسىنان,
قالدىرعان ارتىق مۇرا كىم وسىدان؟!
نامازعا جينالعاندار جۇما سايىن,
ءامىردى تاستامايدى دۇعاسىنان!..
ءىى
... شىعارماي قاندى جورىق-ءدۇبىردى
ەستەن,
كۇرسىنىپ تاۋ مەن دالا كۇبىرلەسكەن.
ءجالاڭتوس ەسىم حاننىڭ زامانداسى,
ۇزەڭگى قاعىستىرىپ عۇمىر كەشكەن.
بايلىقتان, باتىرلىقتان ول كۇندەردە,
قىلماعان ءباھادۇردى تاعدىر كەندە.
سىيلاسىپ, تىزە قوسىپ جاقىن جۇرگەن,
ەسىمنىڭ ۇلى سالقام جاڭگىرمەن دە.
بويالتىپ كوك نايزانىڭ ۇشىن قانعا,
قاسىنان تابىلىپتى قىسىلعاندا.
وربۇلاق وقيعاسىن جازىپ كەتكەن,
ەستىگەن, كورگەن كاپىر-مۇسىلمان دا.
ەرلىگى باتىرلاردىڭ ەل ەسىندە,
دۇشپاننىڭ ات ويناتقان توبەسىندە.
سوقپاعى ءجالاڭتوستىڭ سايراپ جاتىر,
قاندى جون عاسىرلاردىڭ بەلەسىندە.
قاتىگەز قاتاعاننىڭ حان تۇرسىنى,
ەل شاۋىپ, ەسىم جوقتا ەركىنسىدى.
اشۋعا ارىستانداي مىنگەن ەسىم,
تاشكەنگە باسىپ كىرگەن ءبىر كۇن ءتۇنى.
تۇرسىن حان قۋ تۇلكىدەي بۇلاڭداعان,
ءۇي تىگىپ ءۇي ىشىنەن تىراڭداعان.
سەكىلدى ىشتەن شىققان شۇبار جىلان,
جاقىنىن جاتقا ساتىپ ىلاڭداعان.
ءبۇلدىرىپ الا تايداي ەلدىڭ ءىشىن,
انت بۇزىپ, ايتقان سەرتتە تۇرا الماعان.
ۇشىراپ حان ەسىمنىڭ قاھارىنا,
اسپانى ايىقپاستاي تۇمانداعان.
بۇل جايدى جىرلاپ كەتكەن تالاي اقىن,
شىعارىپ امىرلەر مەن ساراي اتىن.
قان جۇتقان قاتاعاننىڭ قالىڭ جۇرتى,
تاشكەننىڭ مەكەندەگەن ءۋالاياتىن.
ەسىم حان شاھارعا ويران سالعان دەيدى,
ءجالاڭتوس قولدى باستاپ بارعان دەيدى.
تۇرسىندى توسەگىنەن سۋىرىپ اپ,
قاۋاقتاي باسىن قاعىپ العان دەيدى.
وياتقان قامسىز جاتقان حان تۇرسىندى,
مىنا ءسوز تولەگەننەن قالعان دەيدى.
قىرعىندى ءوز كوزىمەن انىق كورگەن,
جىراۋدىڭ ەسىمى ۇمىت قالىپ كەلگەن.
قاسقايىپ حان الدىندا سويلەگەن سوڭ,
مارعاسقا دەگەن اتتى حالىق بەرگەن.
«ەي, قاتاعاننىڭ حان تۇرسىن,
كىم ارامدى انت ۇرسىن.
جەتىم ەلدى جىلاتىپ,
جەر ءتاڭىرىسىپ جاتىرسىڭ,
حان ەمەسسىڭ قاتىنسىڭ,
قازاق كەلدى قاپىلسىڭ.
التىن تاقتا جاتساڭ دا,
اجالىڭ جەتكەن پاقىرسىڭ.
كونبەسەڭ دە كونەرسىڭ,
يمانىڭدا ايت ولەرسىڭ.
ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم,
شاشقالى تۇر قانىڭدى,
العالى تۇر جانىڭدى,
كەشىكپەي سودان كورەرسىڭ!».
ءجالاڭتوس قامال بۇزعان الدىمەنەن,
كورسەتىپ سول سوعىستا ەرلىك ەرەن.
ءسوز راس تۇرسىن حاندى دەدەكتەتىپ,
ەسىمنىڭ الدىنا الىپ كەلدى دەگەن.
قۇشىپتى حان اياعىن شوشىعاننان,
كوڭىلى كوك وزەندەي تاسىعان جان.
ەسىمنىڭ امىرىمەن توعاس باتىر,
تۇرسىننىڭ شاۋىپ تۇرىپ باسىن العان.
بۋراداي وشىككەنىن سان شايناعان,
ەسىم حان جاۋىن جەڭىپ توي تويلاعان.
تۇرسىننىڭ كوزىن جويىپ, ونىڭ ۇلى –
باتىردى اكە ورنىنا حان سايلاعان.
ءبىر كەسىپ, ەكى قايتا بايلامايتىن,
ەسىمنىڭ ساياساتى ايدان ايقىن.
بولماسا اقسۇيەكتىڭ تۇقىمىنان,
ول كەزدە قارادان حان سايلامايتىن.
زاماندا الاي-دۇلەي قۇيىنداعان,
تاق ءۇشىن تالاس-تارتىس تىيىلماعان.
اتاعى جەردى جارعان جالاڭتوسكە,
تاشكەنگە بيلىك قۇرۋ بۇيىرماعان.
قايران ەر اياماعان جانىن ەلدەن,
بيىككە شىعا الماعان ءجونى كەلگەن.
«قارادان حان سايلاسا نەسى بار؟!» – دەپ,
ساربازدار شۋ شىعارعان سوڭىنا ەرگەن.
ورتاعا ادىلدىكتى تارازى قىپ,
بىلدىرگەن مارعاسقا دا نارازىلىق.
«قازاقتار ءوز بيلىگىن السىن!» – دەگەن,
كەلگەندە كومەيىنەن ءسوز اعىلىپ.
تۇلپارداي ءجۇزىپ ىشكەن تازا كولدەن,
تىلىنەن تالاي اقىن جازا كورگەن.
بەرىدە ايتەكە دە ايتتى دەيدى,
بۇل جايدى جىرعا قوسىپ قوجابەرگەن.
ءجالاڭتوس سامارقاندى مەكەندەگەن,
ويى جوق قازاعىنان كەتەم دەگەن.
ەسىمگە وكپەلەگەن سىڭايى بار,
حاندىققا قاراسىنىپ كوتەرمەگەن.
تىڭداساڭ تىنىپ جاتقان بۇرىنعىنى,
تۇرىلەر تۇنەك باسقان شىمىلدىعى.
ولىمگە قيا الماعان كورىنەدى,
وكپەگە قيعانمەنەن ءبىرىن-ءبىرى...
ءىىى
شەجىرە جەلى تارتىپ ەڭ الىستان,
الشىندى تۋعىزادى جانارىستان.
الشىننان – ءالىم, ودان – تورتقارا بي,
ۇيادان ۇرپاقتارى تاراپ ۇشقان.
ءۇڭىلىپ, ءتۇپ تامىرىن سارالاساق,
شىن اتى – تورتقارانىڭ قاراماشاق.
جانشۇقىر, ورازكەلدى, وراز, قاراش,
تارايدى بەرى قاراي جاعالاساق.
قاراشتان – اقپان, توقپان – ەكى ۇل تۋعان,
ەر جەتىپ اتاسىنىڭ جولىن قۋعان.
توقپاننىڭ باۋىرىنان ءورىپ شىققان,
توعامىس, سەيىتقۇل مەن باتىر شوبان.
ەڭكەيتىپ باتقان كۇندەي تايىپ قىردان,
كونەنى ۋاقىت كوزدەن عايىپ قىلعان.
كەڭىتىپ تار قۇرساعىن ءۇش انانىڭ,
سەگىز ۇل تۋعان ەكەن سەيىتقۇلدان.
سەيىتقۇل تۋ كوتەرگەن تورتقارادان,
جان ەكەن قىزىر دارىپ, باق قاراعان.
ءارى بي, ءارى باتىر, ءارى شەشەن,
ارمانسىز داۋرەن ءسۇرىپ كەتكەن ادام.
قىسىلسا تىرەك بولعان جاقتاپ ەلى,
جەتىپتى ارپالىسپەن باققا قولى.
ەرعابىل ءبيدىڭ قىزى قاراقالپاق,
اقتۇمار سۇلۋ ەكەن تاپقان ونى.
نىسپىسى – ابدىكارىم قويعان العاش,
انىعىن بىلمەگەندەر ويعا دا الماس.
شىقپاسا ىزدەۋشىسى ءىزىن قۋعان,
تۇلپار مەن ەردىڭ باسى قايدا قالماس.
كوبەيىپ ۇرپاق وسسە – ەلدىڭ باعى,
اينالىپ بايتەرەككە بالدىرعانى.
شەشەسى بولەك ەكەن ءجالاڭتوستىڭ,
اعاسى اقشامەنەن الدىنداعى.
حالىقتىڭ كىم شىقپاعان اراسىنان,
قازاقتىڭ اينالايىن داناسىنان!
ايگىلى ايتەكە بي تۋعان ەكەن,
اقشانىڭ بايبەك دەگەن بالاسىنان.
تۇلپاردىڭ نەسى تۇلپار تەرلەمەسە,
ارىنداپ, ورشەلەنىپ ورلەمەسە.
قىراننىڭ قىراندىعىن كىم بىلەدى,
شارىقتاپ شىڭدا قانات سەرمەمەسە.
باتىردىڭ باتىرلىعى بەكەر قالار,
قاق جارىپ قان مايداندا ەرلەمەسە.
بالاسى سەيىتقۇلدىڭ كىم بولعانى.
اتانىڭ جولىن قۋىپ ەل دەمەسە؟!
قالايشا ءجالاڭتوس دەپ اتانعانى,
ارقاۋى اڭگىمەنىڭ الدەنەشە.
جالعاننىڭ جانعان وتىن وشىرمەگەن,
تىرلىكتە جۇمباق قانشا شەشىلمەگەن.
شەشەسى تۇڭعىشىنا جەرىك بولىپ,
كوكجالدىڭ دەيدى قاقتاپ ءتوسىن جەگەن.
تەرەڭگە باتىرسا دا زامان مەيلى,
اتاعى اسپانداعان ەر ولمەيدى.
جارقىراپ اپاي ءتوسى جاۋدى قۋىپ,
ءجالاڭتوس اتانعانى سودان دەيدى.
سەرمەيتىن سەمسەر ۇستاپ كەڭگە قۇلاش,
ۇل تۋماي جاقسىلىققا ەل جارىماس.
قاشاندا حالىق بەكەر ات قويمايدى,
ايتەۋىر ءبىر سەبەپتىڭ بولعانى راس.
اكەنىڭ تۇگەلدەنەر بار ت ۇلىگى,
وزىنە تۋار بولسا تارتىپ ۇلى.
باۋرىندا ەنەسىنىڭ كوپ جاتپايدى,
كوكجالدىڭ كوزىن اشقان بولتىرىگى.
تۇرعاندا تىككەن تۋى توردە بەكەم,
قارا جەر قاسيەتتى – ەلگە مەكەن.
تۇسىندا شىعاي حاننىڭ نۇراتاعا,
سەيىتقۇل سىر بويىنان كەلگەن ەكەن.
ءداريا جاعاسىنان سامال ەسكەن,
اۋىلى سەيىتقۇلدىڭ نەگە كوشكەن؟
وتىرعان سۇتتەي ۇيىپ تورتقارالار,
كەتكەن جوق جەرگە سىيماي ەرەگەستەن.
قىرىلىپ قاپتاي ورگەن مالدىڭ ءبارى,
اقسيراق جۇت بولىپتى سول جىلدارى.
تاۋىنان نۇراتانىڭ پانا تاۋىپ,
قالىپتى امان-ەسەن ەلدىڭ جانى.
كەلگەن سوڭ كوپ ۇزاماي بايىپ مۇندا,
مىڭعىرعان مال ءبىتىپتى سەيىتقۇلعا.
بيلەگەن نۇراتانى نەشە جىلداي,
كەڭەيتىپ كەرەگەسىن جايىپ قىرعا.
ءجالاڭتوس تارتىپ ءمىنىپ اتتىڭ جالىن,
جانىنا ءۇيىرىپتى كوپتىڭ ءبارىن.
ەل ءۇشىن ءتۇن ۇيقىسى ءتورت ءبولىنىپ,
ويلاپتى جاقىن تۇگىل جاتتىڭ قامىن.
جاقسىعا جاقىن ءجۇرىپ سانات قۇرعان,
دۇنيە كەڭ ەر جىگىتكە تالاپ قىلعان.
جيدەلى-بايسىن جۇرتى ول زاماندا,
بۇحارا حاندىعىنا قاراپ تۇرعان.
بۇحاردىڭ ءامىرشىسى ابدوللا حان,
كىسى ەكەن اقىلسىزداۋ اپەرباقان.
ابدوللا ولگەننەن سوڭ بيلىككە كەپ,
مۇحاممەد باقي دەگەن از وتىرعان.
يمانقۇل ونىڭ ۇلى ءبىر قانشەلەك,
جاساعان ز ۇلىمدىعى ەلدەن ەرەك.
شۋلاتقان جەر مەن كوكتى بالاسى دا,
وزىنەن اسىپ تۇسكەن قارا جۇرەك.
ەسىرگەن ەسكەندىردىڭ ىزاسى ءوتىپ,
تاشكەننىڭ حالقى كوزىن جويسا كەرەك.
اداسقان اقىلىنان اشۋلى حان,
قالانى قانعا بوياپ الىپتى كەك.
تەك قانا جالاڭتوستەن جاسقانىپتى,
بولسا دا قانشا دۇلەي وركوكىرەك.
ەر جىگىت اتقا قونباس ەرىككەننەن,
جاتقىزباس اتا جاۋى ءتونىپ كەلگەن.
قورعاۋمەن تۇران جەرىن قانعا باتىپ,
ءباھادۇر قانشا جويقىن جورىق كورگەن.
شەتىنەن ساربازدارى سايىپقىران,
ءتاڭىرى سەنىمدى ىلعي سەرىك بەرگەن.
شايقاسىپ پارسىمەن دە, ۇندىمەن دە,
كەشىپتى قاندى وزەندى كوبىكتەنگەن.
تۇرعاندا بويدا قايرات, قولدا كۇشى,
كەرنەپتى كوكىرەگىن ەل نامىسى.
جوقتاپتى اتا كەگىن, ەردىڭ قۇنىن,
جالعانعا كەتپەيدى دەپ جالعان ءىسى.
وتەرىن قاس-قاعىمدا جانى سەزگەن,
بەس كۇندىك تىرشىلىكتىڭ الدانىشى.
شايناسىپ ارىستاننىڭ تالايىمەن,
تۇراننىڭ اتانىپتى جولبارىسى.
تويىمسىز, مانساپ پەنەن بايلىق قۋعان,
حانداردى قاھارىمەن قايمىقتىرعان.
قاسقىرداي كورىنگەندى تالاپ جەگەن,
جۇرەگىن تاجالداردىڭ شايلىقتىرعان.
اسىپتى, يمانقۇل دا تاسىنىپتى,
جۋاستى جۇندەي ءتۇتىپ باسىنىپتى.
شاپپاق بوپ قاراقالپاق كورشىلەردى,
ارانى ايداھارداي اشىلىپتى.
مىڭعىرعان مومىن ەلدىڭ مالىن كورگەن,
ز ۇلىم حان اتتانىپتى قالىڭ قولمەن.
ءجالاڭتوس مۇنى ەستىگەن شىداي الماي,
«اتتان!» دەپ اسكەرىنە ءامىر بەرگەن.
كومەككە ساربازدارى ءباھادۇردىڭ,
قۇيىلعان اققان سەلدەي ادىر-بەلدەن.
يمانقۇل ورتا جولدان شەگىنىپتى,
سەسكەنىپ جولبارىستان جونىن كەرگەن.
بابالار بولعان جايدى ايتىپ كەتكەن,
وزدەرى قارا جەرگە كومىلگەنمەن.
سۇيەككە اينالادى ساۋدىراعان,
تىرلىكتە پەندە, شىركىن, سەمىرگەنمەن.
سامارقان, نۇراتاعا قونىس تەپكەن,
قازاقتار مال مەن جانىن ورىستەتكەن.
يمانقۇل جالاڭتوسپەن ءتىل تابىسقان,
اياعىن اڭداپ باسىپ شالىس كەتكەن.
كەزىندە قىرىق بەستەن اسقان جاسى,
سايلانعان ەكىنشى رەت باس قولباسى.
تىك تۇرىپ بۇكىل بۇحار حاندىعىندا,
الدىندا باس ءيىپتى دوس پەن قاسى.
قاشاندا قياناتقا تۇرار بەيىم,
دۇمشەلەر بيلىك قۇمار جۋان مويىن.
ابدوللا حان تۇسىندا باس قولباسى,
بولىپتى وتىزىندا بۇعان دەيىن.
زاماندا باس بىرىگىپ ۇيىسپاعان,
كىمدەرمەن كىمنىڭ جولى قيىسپاعان.
ابدوللا ولگەننەن سوڭ سوڭىنداعى,
مۇراگەر ۇلدارىمەن سىيىسپاعان...
ءىV
...قۇدايدان قارا باستىڭ ساۋ قالماعى.
قىنىندا تىنىش جاتپاس قانجار-داعى.
كەز ەدى بايتاق قازاق ورداسىنا,
قادالعان اش بۇيىردەن جوڭعار حانى.
قايعىعا قاشان بولسىن ەل باتادى,
كىم ءبىلسىن قانشا جۇرتتى سورلاتادى؟
تۇراندى تۇسىرمەك بوپ تالاپايعا,
ءۇندىنىڭ سوعىس اشتى شاح جاھانى.
ەلۋ مىڭ قولدى باستاپ جەر قايىسقان,
اتتاندى ەر ءجالاڭتوس جاۋعا تاعى.
ويناتىپ اينالاسىن الاقاندا,
بوكتىردى ەگەسكەنىن قارا شاڭعا.
بالحتى, كابۋل, گەرات – تۇگەل الىپ,
بايراعىن جەلبىرەتتى حوراساندا.
بۇققانمەن قان مايداندا جان قالا ما,
بىلەدى نە بولارىن اللا عانا.
ىستىقتا اۋە اينالىپ شىجىپ تۇرعان,
بەتتەستى شاح جاھانمەن كەڭ دالادا.
سامساعان سان مىڭ اسكەر جەردى جاپقان,
شالقيدى كوك تەڭىزدەي تولقىن اتقان.
ايعاي-شۋ اسپان استىن جاڭعىرتادى,
ءار تۇستان كەرنەي تارتىپ, دابىل قاققان.
ءۇندىنىڭ ۇيدەي ۇلكەن پىلگە مىنگەن,
قاپ-قارا باتىرلارى كۇن كەمىرگەن.
قۇتىرىپ, قاھار شاشىپ ۇمتىلادى,
ديۋداي كوزدەرىنە جىن كورىنگەن.
كەتەردەي قىرىپ-جويىپ, جانشىپ-تاپتاپ,
كەلەدى توڭكەرىلگەن سەلدەي قاپتاپ.
باستالىپ سالدەن كەيىن سۇمدىق شايقاس,
سارقىراپ ادام قانى سۋداي اقپاق.
سوعىستىڭ جان شوشىرلىق مىنا ءتۇرى,
ءومىرى كەزدەسپەگەن سۇراپىلى.
باتىرى گۇجىلدەيدى ەڭ الدىدا,
اتانعان جاھان شاحتىڭ قارا ءپىلى.
دەدى دە: «ءبىر جاراتقان ءوزىڭ قولدا!»,
ءجالاڭتوس ءامىر بەردى قالىڭ قولعا.
بۇيرىعىن قولباسىنىڭ قاعىپ الىپ,
جارشىلار تۇرا شاپتى وڭ مەن سولعا.
جەر جارىپ باتىرلاردىڭ اقىرعانى,
نايزاعاي اشىق كۇندە شاتىرلادى.
جارقىلداپ نايزا-قىلىش, ايبالتالار,
جاڭبىرداي جاۋعان جەبە ساتىرلادى.
سۇم تاعدىر بۇرىن-سوڭدى كىمدى اياپتى,
قىزىل قان سىلدىراعان سۋداي اقتى.
قىرعىنعا تاعى دا ءبىر كۋا بولىپ,
قايعىدان كۇرەڭىتىپ كۇن دە باتتى.
جانىنا سايا تاۋىپ قاراڭعىدان,
تىنشىدى سانسىز اسكەر ءتۇن اڭدىعان.
كۇڭىرەنىپ قۇدايىنا جالىنادى,
ءار جەردە جارالىلار ىڭىرسىعان.
تاڭ اتتى, كوكتى قايتا ساعىم جاپتى,
وزەن-سۋ ءوز بەتىمەن اعىپ جاتتى.
اسكەرى جاھان شاحتىڭ شايقاس تىلەپ,
تاعى دا كەرنەيلەتىپ, دابىل قاقتى.
بولماسا ەكى كوزى بىردەي سوقىر,
سۇسىنان قارا ءپىلدىڭ ادام شوشىر.
كەزەنىپ سالا قۇلاش كوك نايزاسىن,
دوڭكيگەن ءپىل ۇستىندە ءبىر ءداۋ وتىر.
ىشىنەن قايتەدى دەپ مىنا الباستى,
ءجالاڭتوس كوك تۇلپارعا قامشى باستى.
سىيىنىپ تورتقارانىڭ ارۋاعىنا,
توبەدەي تاجالمەنەن جاعالاستى.
جارالعان ەكى مىقتى سونشا كۇشتى,
ءبىرى – اتتا, ءبىرى – پىلدە ارپالىستى.
كورمەگەن مۇنداي سۇمدىق جەكپە-جەكتى,
ساربازدار باستان كەشكەن سان سوعىستى.
قاھارلى قارا ءپىل بەت قاراتپايدى,
جالاقتاپ جان-جاعىنا الاقتايدى.
ۇزارتىپ قىسقا قولىن ۇزىن نايزا,
جانىنا استە جاقىن جولاتپايدى.
ەكىنىڭ جەكپە-جەكتە ءبىرى ولەدى,
باتىرلار باسىن تىككەن بىلەدى ونى.
كوك تۇلپار وتە بەرە تىك شاپشىدى,
وسى ەدى ءجالاڭتوستىڭ تىلەگەنى.
تۇسىنان تار قولتىقتىڭ ۇرعان بويدا,
قولقادان ءبىر-اق شىقتى كىرگەن نايزا.
تۇيەدەي قارا تاجال توڭكەرىلدى,
بولمادى استىنداعى پىلدەن پايدا.
اۋزىنان جاڭا عانا جالىن اتقان,
قارا ءپىل قالدى سۇلاپ قانعا باتقان.
لاپ قويدى تاۋدى بۇزعان تاسقىنداي بوپ,
تۇراننىڭ ساربازدارى ۇرانداتقان.
ءتۇس اۋا تۋىن جىعىپ, تىزە بۇكتى,
باق تايىپ, بازار كوشىپ جاھان شاحتان.
مەرت بولدى ەكى ۇلى دا جەكپە-جەكتە,
دامىنە رازى بوپ سوڭعى تاتقان.
اجالدىڭ اۋىسپايتىن ءتاجىن كيدى,
جۇرگەندە ءۇمىت ەتىپ التىن تاقتان.
ءجالاڭتوس تۇسكەن ەكەن سول سوعىستا,
جەكپە-جەك – جەتى مارتە ارپالىسقا.
جەڭگەنى قارا ءپىلدى اڭىز بولىپ,
جايىلعان اتاق-داڭقى ءاربىر تۇسقا.
V
قالماقتىڭ حونتايشىسى باتىر اتتى,
شۋلاتقان اش قاسقىرداي اتىراپتى.
ەجەلدەن ەسىم حاندا كەگى كەتكەن,
قاسكۇنەم, قارا جۇرەك, ءداتى قاتتى.
ەلۋ مىڭ قالىڭ قولدى باستاپ كەلىپ,
قازاقتىڭ قانىن سۋداي شاشىراتتى.
ەر ەسىم سىرقات ەدى بۇل مەزگىلدە,
الدىمەن التى الاشقا وسى باتتى.
تۋعان ۇل تۋ كوتەرىپ ەسىم حاننان –
جان-جاققا سالقام جاڭگىر حابار سالعان.
قازاققا قالماق شاپتى دەگەندى ەستىپ,
ءجالاڭتوس اتقا قوندى سامارقاننان.
ءباھادۇر ءامىر بەرگەن زاماتتا سول,
اتويلاپ اتقا قوندى جيىرما مىڭ قول.
الىسقان اۋىزدىقپەن سايگ ۇلىكتەر,
سەكىلدى قۇيىنداتتى ۇيتقىعان جەل.
تۇنەرگەن قول الدىندا ەر ءجالاڭتوس,
اشپايدى قاتۋلانعان قاباعىن ەش.
كەلەدى سۋىت تارتىپ اپتا بويى,
كورىنبەي جاۋ قاراسى توقتار ەمەس.
دۇبىردەن ءدۇر سىلكىنىپ, شاڭعا بوگىپ,
بۇلدىراپ ارتتا قالدى ادىر-بەلەس.
قالماقتار قاپتاعاندا جالماڭ قاققان,
قالىڭ ەل قاتتى ساسقان بەيعام جاتقان.
بايتاقتىڭ باس-اياعىن جيناي الماي,
از قولمەن سالقام جاڭگىر قارسى شاپقان.
اۋزىنا اجداھانىڭ ءتۇسىپ كەتپەي,
قايران ەر قىسىلعاندا ايلا تاپقان.
التى ءجۇز جىگىتى بار جانىنا ەرگەن,
كوزگە اتار قۇرالايدى ءبارى مەرگەن.
ور قازىپ, قالىڭ جاۋدى توسىپ اپتى,
تار كەزەڭ – قىزىلقيا دەگەن جەردەن.
جوڭعاردى اڭدىپ تۇرىپ قاپى جەردەن,
سوعاتىن سول سوعىستا ءساتى كەلگەن.
التى ءجۇز سايىپقىران ساربازدارىن,
ءۇش جۇزدەن سالقام جاڭگىر ەكى بولگەن.
ءۇش ءجۇزى اتوي سالىپ اسىپ شىڭنان,
جەلىككەن جاۋدى الدىعا اسىقتىرعان.
مىلتىقتى ءۇش ءجۇز مەرگەن جاسىرىنىپ,
كەزەڭدە تۇيە مويناق توسىپ تۇرعان.
ماڭدايى تاسقا تيمەي توقتاماعان,
جاۋىزدار كىمنىڭ جەرىن تاپتاماعان؟
اسۋعا ارقان بويى تاياعاندا,
كەنەتتەن قارسى الدىنان وق بوراعان.
اجالدان قۇتىلا الماي جانىن قىسقان,
شاتقالدا شۋىلداپتى قالىڭ دۇشپان.
قۇزاردان قۇلاتقان تاس باسىپ-جانشىپ,
مىجىلىپ, مىلجالانىپ ءولىم قۇشقان.
قونتايشى نە قىلارىن بىلە الماعان,
كوز الدى قورقىنىشتان تۇمانداعان.
جوتاعا ور قازىلعان جالاۋ قاداپ,
بيىكتەن سالقام جاڭگىر ۇرانداعان.
داۋىلداي ۇيتقي سوعىپ زامان قاتتى,
سان قىرعىن قانعا مالدى ادامزاتتى.
جەرلەردىڭ بەلجايلاۋدىڭ تورىندەگى,
وربۇلاق, جالاۋلى اتى سودان قاپتى.
قالسا دا جايراپ, جامساپ قانشاما ولىك,
قالماقتار قايتا شاپقان ورشەلەنىپ.
توقتايتىن تۇرلەرى جوق ءتاڭىر ءوزى,
ورتاعا تاستاماسا تاۋ شوگەرىپ.
قىبىرلاپ قۇمىرسقاداي تاۋ قاپتالى,
اسۋعا تۇس-تۇسىنان جاۋ قاپتادى.
«جان كەرەك باتىرعا دا» دەگەن راس,
قازاقتىڭ قاتتى ساستى ساڭلاقتارى.
از سارباز سەكىلدەنگەن ات توبەلى,
ەل ءۇشىن ولۋگە سەرت ەتكەن ەدى.
ەس كەتىپ, ەسەڭگىرەپ تۇرعان شاقتا,
ءجالاڭتوس ءباھادۇر دە جەتكەن ەدى.
تەر باسىپ, تەبىنگىسى سارتىلداعان,
جەتىپتى جيىرما مىڭ قول جارقىلداعان.
دۇشپاننىڭ تۋ سىرتىنان ءتيىپ بەرگەن,
دەس بەرمەي, باسا-كوكتەپ قارقىنداعان.
باتىرلار سالعاندا ۇران: «الشىنداعان!»,
تۇلپارلار باۋىرىن جازىپ ارشىنداعان.
كەنەتتەن توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي,
قالماقتىڭ قۇتى قاشىپ قالشىلداعان.
جويقىن كۇش تىڭنان كەلىپ ارالاسقان,
تاجالدى تالقانداپتى اران اشقان.
ولىگىن جيناي الماي قالىڭ جوڭعار,
قاشىپتى الدى-ارتىنا قاراماستان.
سەيىلتىپ قاسىرەتتى ەلگە تونگەن,
ءجالاڭتوس قۇتقارىپتى زور قاتەردەن.
قايىسپاي ەكىتالاي كۇن تۋعاندا,
قاشاندا ەلدىڭ جۇگىن ەر كوتەرگەن.
جارقىراپ تاڭ اتادى ولمەگەنگە,
تاۋسىلماس ەرلىك جىرى تەربەگەنگە.
كىم ءبىلسىن نە بولارىن تاعدىرىمىز,
ءجالاڭتوس جەر تۇبىنەن كەلمەگەندە!؟
كىم ءبىلسىن نە قىلارىن قالماق وندا,
قاھارمان سالقام جاڭگىر بولماعاندا؟
بار قازاق حان قاسىنان تابىلىپتى,
ەڭىرەپ ەل مەن جەرىن قورعاعاندا!
ەمەس پە نامىس قىمبات ولىمنەن دە,
باتىرلار تىزە قوسسا جەڭىلگەن بە!
بەلگىلى قاس دۇشپانى تالاي رەت,
قازاقتى جۇندەي تۇتكەن بولىنگەندە.
كوزىنە جاس الماعان جان بولماپتى,
توبەسى ءجالاڭتوستىڭ كورىنگەندە!
ارۋاعى التى الاشتىڭ اسپانداپتى,
قالماقتىڭ قالىڭ قولى شەگىنگەندە.
اتا جاۋ كەلسە باستان ورعىماققا,
ءمىنىپتى حاس باتىرلار قارعىپ اتقا.
ەرلىك پەن بىرلىك ءىزىن سالىپ كەتكەن,
جالاۋلى, قىزىلقيا, وربۇلاققا!
تاۋ مەن تاس ۇلى قىرعىن وقيعاسىن,
سىبىرلاپ جەتكىزىپتى ءار قۇلاققا.
سولاردىڭ قانى تامعان توپىراقتى,
ءتاڭىرىم تاپتاتپاسىن ەندى جاتقا!
شايقاسقان جانىن مايدان وتىنا ساپ,
كەتەيىن سول ەرلەردىڭ اتىن اتاپ.
اقىن بوپ قولعا قالام نەسىن الدىق,
ارۋاقتى ەسكە الۋعا تاتىماساق؟!
ارعىننان اعىنتاي مەن باتىر قومپاي,
بار ەكەن شاپىراشتى ەر قاراساي.
الشىننىڭ جيەمبەتى جالاڭ قىلىش,
دۋلاتتىڭ جاقسىع ۇلى بۇلارعا ساي.
نايماننىڭ كوكسەرەگى جۇرەك جۇتقان,
قاڭلىنىڭ قاھارمانى ساربۇقاداي.
سۋاننىڭ سايىپقىران ەلتىندىسى,
قىرعىزدىڭ قوس كوكجالى – كوتەن, تاباي.
تاريحتا بەرەكەنىڭ كەمدىگىنەن,
جۇرت از با جۇرداي بولعان ەلدىگىنەن؟
«بىرلىكسىز تىرلىك بولماس!» دەگەن ءسوزدى,
باتىرلار جازىپ كەتكەن ەرلىگىمەن!
قايران ەل عاسىرلاردا قانعا بوككەن,
ۇلدارىن مەدەت تۇتىپ, قورعان ەتكەن.
ءجالاڭتوس ءباھادۇر دە جانىن سالىپ,
قازاعىن قايدا ءجۇرسىن قورعاپ وتكەن!
داڭقىنا دارا باتىر شاڭ قونباعان,
تۇراننىڭ تۇتاستىعىن ارمانداعان.
كوك تۋدى قورعايدى ەندى كيەسىمەن,
ەرلىكتىڭ اتا جولىن سالعان بابام!..
توگەدى توبەسىنەن اللا نۇرىن,
كۇن سايىن «تىللاقاري», «شەردارىنىڭ».
ۇمىتپاس سامارقاندا جاتقان ۇلىن,
بايتاق ەل بىلەتۇعىن ەر قادىرىن.
نەسىپبەك ايت ۇلى, استانا.