جازۋشى احات جاقسىباەۆ! «ەگەس», «ءبوگەت», «قورعان» سياقتى شىعارمالارىمەن ەلگە جاقسى تانىس ارىپتەسىمىزدىڭ تاياۋدا «يسا اقىن» رومانى باسپادان جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كورىپتى. بىردەن ايتايىق, شىعارما ويىمىزدان شىقتى. تۋىندىنى وقي وتىرىپ, جازۋشىنىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىنە, ەستەتيكالىق تالعامپازدىعىنا, اسىرەسە وتكەن عاسىر باسىنداعى اۋىل ادامدارىنىڭ پسيحولوگياسىن, زامان سىرىن جەتىك بىلەتىنىنە, جەتىك ءبىلىپ قانا قويماي ونى جاندى بەينەگە اينالدىرىپ, شىنايى سۋرەتتەي العانىنا ءتانتى بولدىق.
مىنا جولدارعا زەر سالالىق. «كەشەدەن بەرى كۇن بۇزىلىپ, اسپان جەر باۋىرلاعان قارا بۇلتتان ارىلماي قويدى. كۇزدىڭ قارا سۋىعى ەرتە تۇسكەنگە ۇقسايدى. تۇسكە تامان سىركىرەپ جاۋعان جاۋىن توڭىرەكتى تۇمشالاپ, ادامداردى ەرىكسىز ۇيگە قامادى. بۇرسەڭ قاققان ايەلدەر سۋ تيگەن تەزەكتەردى وتقا سالعاندا تۇتىننەن كوزدەرى جاساۋراپ, الەككە ءتۇستى. قازيزانىڭ پەشىن كورشى ايەل تۇتاتىپ, قورانىڭ بۇرىشىنان قۇرعاق تەزەكتى تاپقانىنا قۋاندى. بەلى اۋىرلاپ, كوتەرتپەگەن سوڭ قازيزا ءبىرجولا توسەككە جاتىپ قالدى. شاشى جالبىراپ, زىليحا قاسىنان ءبىر ەلى شىقپاي, شاي-سۋىن جالىنىشتى تۇرمەن ءجيى-ءجيى ۇسىنادى. ەستى قىزدىڭ اناسىنىڭ ءحالىن تۇسىنەرلىك جاسقا جەتكەنى, اناسىنىڭ سىرقاتى جانىنا باتاتىنى قاباعىنان, مۇڭدى جۇزىنەن اڭعارىلادى».
جازۋشىنىڭ وسى تاقىلەتتەس ءار قۇبىلىستى قالت جىبەرمەي شىنايى سۋرەتتەۋ شەبەرلىگى روماننىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن مەنمۇندالايدى. سول سەبەپتى ءبىز احات جاقسىباەۆتى سۋرەتكەر جازۋشى دەپ تاعى دا ءبىر مويىنداي تۇستىك.
ەكىنشى ايتارىمىز, اۆتور يسا اقىننىڭ وسكەن ورتا, اۋىل-ايماق سىرىن, ءاسىرەسە يسانىڭ اتا-اناسىنىڭ, ناعاشى اجەسىنىڭ, ناعاشى اعاسىنىڭ, كىندىك شەشەسىنىڭ قانداي جاندار ەكەنىن تانىتاتىن وقيعالاردى تاماشا تاڭداي بىلگەن. جازۋشى ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە, ارمان-مۇددەسىنە روماندا مول ورىن بەرگەن. ونىڭ بۇل شەشىمى وتە دۇرىس. ولاي دەيتىنىمىز, ونسىز يساداي سۇڭقار اقىننىڭ تولىققاندى بەينەسىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اۆتور تەرەڭ تۇسىنگەن.
رومان بەتىن اشقاننان قازاقى ءتاربيەدە وسكەن, ءۇي شارۋاسىنا مىعىم, اۋىل-ايماعىنا بەرەكەلى كەلىن اتانعان, كۇيەۋى بايزاقتىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ تىرلىك كەشكەن, ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس 14 ءسابيىن جەر قوينىنا بەرسە دە, قولىنداعى ءۇش پەرزەنتىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, كەلەشەكتەن ءۇمىتىن ۇزبەگەن قازيزا انانىڭ بەينەسىمەن تانىسامىز. جازۋشى ونى قولاڭ قارا شاشتى, قىر مۇرىندى, اققۇبا ءوڭدى, ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق, توي-جيىنداردا سۋىرىپ سالما اقىندىق, انشىلىك دارىنىمەن كوزگە ءتۇسىپ, جۇرت اراسىندا كىشكەنتاي يسانى «اناسىنا تارتسا اقىن بولادى» دەگىزەرلىك وي تۋعىزعان ەرەكشە ونەرلى جان رەتىندە سۋرەتتەيدى. اسىرەسە قازيزانىڭ يساعا دەگەن انالىق مەيىرىمىندە شەك جوقتاي. مۇنى اۆتور: «بالاسىن قاپسىرا قۇشاقتاپ, كەۋدەسىنە قىسا ءتۇسىپ, ەكى جاعىنا كەزەك شايقالىپ, ىڭىلداي باستادى. يسا كوزىن جۇمىپ-اشىپ, تەربەلگەنىن ۇناتىپ, تىڭداي بەردى. ءبىر مەزەتتە اناسى سىڭعىرلاعان ادەمى نازىك داۋسىمەن كەۋدەسىن كەرنەگەن تولقىندى سىرتقا شىعارىپ, كۇتپەگەن جەردەن انگە باستى. دەمىن ىشىنە تارتىپ, يسا تىرپ ەتپەستەن تىڭداپ وتىر», دەگەن جولدارمەن نازىك اڭعارتىپ وتەدى. وسىنداي ونەرلى, اقىلدى انا بالاسى يسانىڭ شارۋاعا يكەمسىز, اقىندىق, انشىلىك ونەرگە بەيىم ەكەنىن ەرتە سەزىنىپ, وعان جاردەمدەسىپ, دۇرىس باعىت بەرۋگە انالىق بەيىم-قابىلەتى بارىن تانىتادى.
ۇل بالاعا اكەنىڭ ونەگەسى ەرەكشە ەكەنى انىق. بۇل رەتتە يسانىڭ اكەسى بايزاقتىڭ تۇلعاسى دا ءوز بيىگىندە تابيعي, شىنايى كورىنە العان. ول دا ونەرلى جان, جاس كەزىندە ولەڭ جازىپ, كەيىن شارۋاعا دەن قويعان, ەگدە تارتقاندا «كىشى مولدا» اتانعان, يساعا ۇستازدىق ەتىپ, حات تانىتقان ويلى اكە.
بالا يسانىڭ ەرتە اقىندىق جولعا تۇسۋىنە ناعاشى اجەسى جانبالانىڭ دا, ناعاشى اعاسى راحمەتتىڭ دە, كىندىك شەشەسى كۇنىمايدىڭ دا, قۇداسى نۇرتازانىڭ دا, سول وڭىردەگى كورگەنى, تۇيگەنى كوپ اتاقتى اقىن قۇدايبەرگەننىڭ دە اسەر-ىقپالى از ەمەس. ولاردىڭ دا اقىندىق, ءانشىلىك, ۇستازدىق دارىنىن جازۋشى ارنايى سۋرەتتەي وتىرىپ, يسا تالانتىنىڭ تولىسىپ, اقىن بولىپ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەستەرىنىڭ مول, اسىرەسە قۇدايبەرگەن اقىننىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن وقيعا دامۋى بارىسىندا تەرەڭ اڭداتادى. قۇدايبەرگەننىڭ تۇڭعىش رەت اباي ولەڭدەرىن جاتقا ايتقان يسانىڭ تۇلعاسىنان جاس كەزىندەگى ءوزىن كورگەندەي جانى جادىراپ, ءوز ءومىر جولىن اڭگىمەلەۋى جاس دارىننىڭ ۇيىقتاپ جاتقان ويىن وياتىپ, قيالىن قاناتتاندىرۋدى كوزدەگەننەن تۋعان شەشىم ەكەنىن وقىرمان ىشتەي سەزىپ, ءسۇيسىنىپ وتىرادى.
شىعارمادا يسانىڭ زامان سىرىن تاني تۇسۋىنە ۋفادا 7 جىل وقىپ كەپ, كورشى اۋىلدا مۇعالىم بوپ جۇرگەن قۇسايىننىڭ ۇلەسى دە ۇلكەن. ول يساعا دا, اينالاسىنداعى حالىققا دا دۇرىس باعىت سىلتەپ, باي, كەدەي دەپ تاپقا ءبولۋدىڭ نەگىزسىز ەكەنىن, بايلاردىڭ ەشكىمگە ەشقانداي جاماندىق جاساماعانىن, باي بولام دەۋشىلەرگە ەشكىمنىڭ قوي دەمەيتىنىن, ولارعا كەدەرگى جوعىن, كەدەيلەر مالىن كوبەيتىپ بايۋعا مۇمكىندىگى بارىن, داۋلەتتىلەردىڭ ارقايسىسى قاراماعىنداعى ءبىر قاۋىم ەلدى ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتىپ, اسىراپ كەلە جاتقانىن, سوندىقتان كەدەيدى بايعا قارسى قويۋدىڭ زياندىلىعىن, ۇكىمەت الام دەسە, داۋلەتتىلەردىڭ مالىن الىپ, وزدەرىنە تىنىشتىق بەرۋىن اڭگىمەلەۋى دە وقىرماندى تالاي استارلى سىرعا جەتەلەپ, تەرەڭ تولعانىسقا تۇسىرەدى. جالپى قازاق قوعامى ءۇشىن تاپ كۇرەسى شەشۋشى ءرول اتقارماعانى, كەدەي مەن باي اراسىندا ءىرى تالاس تۋماعانى تاريحي شىندىق. مۇنى اۆتور سەمەن, شەكەن, جۇمابەك ءتارىزدى بايلار ءىس-ارەكەتى ارقىلى دالەلدى اشقان.
شىندىققا جۇگىنسەك, قازاقتىڭ بايلارى مەيىرىمدى, اقىلدى بولعان, اينالاسىنداعىلارعا قولدان كەلگەن قامقورلىعىن اياماعان, كىسىسى ولگەن قارالى ءۇيدىڭ ابىرويى توگىلمەسىن, بىرەۋ-مىرەۋ قايىرشى بوپ قالماسىن دەپ بارلىق ۋاقىتتا كومەك قولىن سوزا بىلگەن. بۇعان سەمەن بايدىڭ جالشى ۇيىنە ءتيىستى جالاقىسىنان تىس اي سايىن ءبىر قويدان بەرىپ وتىرعانى دالەل. سوندىقتان جالشىلار ونداي بايدى جەر بەتىندەگى وزدەرىنىڭ جارىلقاۋشىسىنداي سىيلاعان. مۇنىڭ عىلىمي نەگىزى بار.
جازۋشى 1916 جىلى 25 ماۋسىمدا 19 بەن 31 جاس ارالىعىنداعى قازاقتاردى مايدان قارا جۇمىسىنا شاقىرعان پاتشا جارلىعىنىڭ ەل اراسىندا ۇلكەن تولقۋلار تۋعىزعانىنا دا, قايسىبىر ايماقتا قارۋلى كوتەرىلىستەر ورىن العانىنا دا كوڭىل بولەدى. ول دۇربەلەڭ يسا اۋىلىنا دا جەتەدى. اشۋ-ىزاعا بۋلىعىپ, نەگە دە بولسا تاۋەكەلگە بەل بۋعان ەلگە مۇعالىم قۇسايىن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ الاش ازاماتتارىنا ارناعان ۇندەۋ حاتىن وقىپ بەرىپ, پاتشا جارلىعىنا باعىنىپ, مايدان قارا جۇمىسىنا بارۋ كەرەگىنە, ونسىز بوسقا قىرعىنعا ۇشىرايتىنىنا كوزدەرىن جەتكىزىپ, جۇرتتى ساباسىنا تۇسىرگەن, سول ءدۇربەلەڭ اراسىندا 16 جاسار يسا دا ءجۇرگەن كورىنىستى ورىندى تاڭداي بىلگەن. ءاسىرەسە, اعاسى ارىن ءۇشىن مايدان قارا جۇمىسىنا باراتىندار تىزىمىنە يسا اقىننىڭ ءوز ەركىمەن جازىلۋى وقىرماندى ءتۇرلى ويعا قالدىرىپ, بۇدان اسقان ادامگەرشىلىك, بۇدان اسقان باۋىرعا دەگەن جاناشىرلىق بولا ما, ءسىرا, دەگەن تەرەڭ تولعانىس قۇشاعىنا ەنگىزەدى. ونىڭ وسىنداي ىزگىلىككە تولى جان دۇنيەسى سىرقات ۇستازى قۇسايىنعا دەگەن قالتقىسىز سەنىمى مەن ءسۇيىسپەنشىلىگى ارقىلى دا مولىنان اشىلا تۇسكەن. تۋعان اۋىلىنا كەلىسىمەن «قۇسايىن قايتىس بولىپتى» دەگەن سۋىق حاباردى ەستىپ, تەز جولعا جينالۋى, كورشى تايسويماس اۋىلىنا قايتا بارىپ, «ماڭايىنا ساۋلە شاشىپ, قاراڭعىنى جارىق قىلعان وزگەشە ءبىر بەكزات ەدىڭ, سەنىڭ دە سونگەنىڭ بە؟» دەپ قايعىرۋى يسانىڭ قانداي ازامات بوپ جەتىلگەنىن ايعاقتاي تۇسەدى.
يسانىڭ وڭ, سولىن تانىپ, سىنالار شاعى – 1916 جىلعى پاتشا جارلىعىنىڭ جاريالانعان تۇسى ەكەنىن اۆتور نازىك اڭعارىپ, ول كەزەڭدى رومان جەلىسىنە ۇتىمدى ەنگىزگەن. اسىرەسە, ايتقان سوزىندە تۇرىپ, يسا اعاسى مۇسا, جاسى الپىستان اسسا دا «سەندەردەن قالمايمىن» دەپ قالىڭ كوپكە ەرگەن اكەسى بايزاق ۇشەۋى رەسەيدىڭ كەمەروۆو وبلىسىنان ءبىر-اق شىعۋى رومان وقيعاسىن قويۋلاندىرا تۇسكەن. شاحتادا جۇمىس ىستەپ, شوشقا ەتىن جەمەي ازىپ-ارىعان, الدى اۋرۋعا ۇشىراي باستاعان اۋىلداستارىنىڭ مۇشكىل حالىنە جانى كۇيزەلگەن يسا شاحتا باسشىلارىنا بارىپ, جاعدايدى ايتپاق بولعانى ونىڭ باتىلدىعىن, وزىنشە ويلانا بىلەتىن العىرلىعىن ايگىلەپ تۇر. «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى» دەگەندەي وعان شاحتا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى, پاتشا ساياساتىنا قارسى نيكولايدىڭ جولىعىپ, كورشى قىستاقتان ارزان باعاعا جىلقى ساتىپ الىپ, اۋىلداستارىن تاماقتاندىرۋعا اقىل ءارى اقشا بەرۋى حالىقتاردى دوستىققا, باۋىرمالدىققا ءتاربيەلەيتىن ۇلى ادامگەرشىلىك دەۋگە بولادى. بۇل ءتارىزدى جان سۇيسىنەر, جۇرت جۇرەگىنە ىزگىلىك ءدانىن ەگەر وقيعالار شىعارمادا كوپ. ۇلتتىق ءداستۇر, بالاعا ات قويۋ, بەسىككە بولەۋ, قوناق كۇتۋ, بايگەگە ات قوسۋ راسىمدەرى دە شىعارمادا جاستار ءتالىم الاتىنداي ورەدە سۋرەتتەلگەن. وسى ورايدا: «قانداي ادام بولسىن, مەيلى اسقان دانىشپان, مەيلى تەرەڭ عالىم, مەيلى كومەيى جوق اقىن – ءبارى دە ءوز زامانىنىڭ جەمىسى, ءوز ورتاسىنىڭ ق ۇلى بولۋى كەرەك, الەۋمەت اسەرى تيمەيتىن, الەۋمەتتەن قۇرىق الىپ شىعىپ كەتەتىن ەشبىر ادام بولماق ەمەس. ولاي بولسا, ول زاماننىڭ اقىنى سول زامانداعى الەۋمەتتىك تۇرمىسىمەن, ادەت-عۇرپىمەن, ماقساتىمەن, رۋحىمەن, سالت-ساناسىمەن سۋارىلىپ, الەۋمەتىمەن بىتە قايناپ ءوسىپ شىقپاقشى», دەگەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ەسكەرتپە-تالابىن جازۋشى احات جاقسىباەۆ ءاردايىم ەستە ۇستاعانداي.
ءبىز تۇشىنعان تاعى ءبىر نەگىزگى ەرەكشەلىك – شىعارما كومپوزيتسياسى جيناقى. جازۋشى يسانىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنەن باستاپ ازامات اتانعانعا دەيىنگى ءومىر جولىن قامتىسا دا, وقىرمانىن جالىقتىرىپ الماۋ جاعىن كوزدەپ, باس كەيىپكەرىنىڭ بەينەسىن سومداۋعا قىزمەت ەتەرلىك ءماندى وقيعالارعا عانا يەك ارتقان, ەپيزودتىق كورىنىستەردىڭ ءوزىن جيناقتاي بەينەلەگەن. سول سەبەپتى رومان وتە تارتىمدى, ءا دەپ وقىعاننان باس كوتەرمەيسىڭ. اۆتور ءتىلى دە كوركەم, باي, جىبەك ورامالداي جۇمساق, كەز كەلگەن كورىنىس, وقيعانى ءار قىرىنان سۋرەتتەۋگە بەيىم.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, روماندى وقىپ شىعىپ, اسەم ءان تىڭداعانداي, اسەم جىر وقىعانداي اسەر الدىم.
مامىتبەك قالدىباي, جازۋشى.