قازىرگى ۋاقىتتا ادامزات تابيعات اپاتىنان قورعانا الماي وتىر. عىلىمى, تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسى دامىعان امەريكا مەن جاپونيانىڭ ءوزى جەر سىلكىنىسى, توپان سۋ, تسۋنامي, تورنادو, ت.ب. تابيعي اپاتتاردىڭ الدىندا السىزدىك تانىتۋدا.
تابيعاتتىڭ اللا جاراتقان قالپىن بۇزباي, شەكتەن شىقپاي پايدالانسا عانا ول ادام بالاسىنا پايدا بەرمەك. بىراق, حح عاسىردا ادام بالاسى تابيعاتقا وكتەمدىك جاساماق بولىپ, بەرمەسىن تارتىپ الۋعا تىرىستى. عىلىمدى دامىتا وتىرىپ, جوعىن قولدان جاساۋدى ماقسات ەتتى. سونىڭ ءبىرى اتوم قۋاتىن پايدالانۋ ەدى. اتومنىڭ جويقىن كۇشىن كەيبىر ەل ءوز وكتەمدىگىن جۇرگىزۋ ءۇشىن سوعىس ماقساتىندا پايدالانسا, كەيبىر ەل بەيبىت ومىرگە پايدالاندى. بەيبىت ءومىردىڭ وزىنە بايقاپ پايدالانباسا, ادامزاتقا ورنى تولماس قايعى-قاسىرەت اكەلەتىنىن ەندى عانا باعامداپ جاتىرمىز. 1986 جىلعى 26 ساۋىردەگى چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى اپات بولعان كۇندى بۇۇ «رادياتسيالىق اپاتتار مەن جارىلىستار قۇرباندارى» كۇنى دەپ اتادى. سوندا دا بۇل اپات ادامزاتتى ونشا ويلاندىرا قويماپ ەدى. بۇل تەحنوگەندىك اپاتتىڭ بولعانىنا 25 جىل تولعاندا, بيىلعى, جاپونياداعى اەس-تەردىڭ اپاتى ادام بالاسىن مىقتاپ ويلانۋعا ءماجبۇر ەتىپ وتىر. اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتقا قاۋىپسىز پايدالانۋدىڭ جولىن ىزدەگەن سامميت 2011 جىلدىڭ 19 ساۋىرىندە ۋكراينانىڭ استاناسى كيەۆتە جاھاندىق تۇرعىدا ويلانۋعا باس قوستى. بۇل سامميتكە كوپتەگەن ەلدەرمەن بىرگە بۇۇ, ماگاتە باستاعان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان, 60-تاي ەلدىڭ دەلەگاتسياسى جينالدى. وندا كەلەشەكتە اەس-تەر كەرەك پە, جوق پا دەگەن سۇراق تۇردى.
2011 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتارعا پايدالانۋ تۋرالى ىنتىماقتاستىق بويىنشا باعدارلاماعا قول قويىلدى. بۇل كەزدەسۋدە اتوم ەنەرگياسىن باسقا دا بەيبىت ماقساتتارعا پايدالانۋمەن بىرگە, قازاقستاندا اەس سالۋ دا ءسوز بولدى. وسى كەزدەسۋدە رەسەيدىڭ «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي كيريەنكو «...ەگەر قازاقستان ۇكىمەتى اەس سالۋ جونىندە شەشىم قابىلدايتىن بولسا, رەسەي تاراپىنان بۇل جوبانى ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى» دەدى. بۇل جايدان-جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. سەبەبى, سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا اەس سالۋ تۋرالى وي وقتىن-وقتىن كوتەرىلىپ ءجۇر. بۇرىنعى جىلدارى «بالقاشتان سالۋ كەرەك» دەپ ەدى. سول كەزدە, قازاقستانعا اەس سالۋعا قۇلشىنىپ جۇرگەن «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ءتوراعاسى ۆلاديمير شكولنيك وڭتۇستىك وبلىستاردا ەلەكتر ەنەرگياسى جەتىسپەيتىنىن سىلتاۋراتىپ, «اەس سالساق قىرعىزداردىڭ توقتاعۇل گەس-ىنە تاۋەلدى بولماس ەدىك» دەگەن ءۋاج ايتقان بولاتىن. بىراق بالقاشتاعى اەس سالۋعا ءتيىستى جەردەن تاياۋ ماڭدا جەراستى جارىعى بار ەكەنى بەلگىلى بولىپ, بۇدان باس تارتىلدى. سەبەبى, ەگەر جەر سىلكىنىسى بولا قالسا, بۇل جەردە اپات كۇشتىرەك بولادى. ال جەر سىلكىنىسى اەس-تەرگە قانداي زارداپ اكەلەتىنىن قازىرگى جاپونيا جاعدايى كورسەتىپ وتىر. بالقاش ماڭى اەس سالۋعا جارامسىز بولعاننان كەيىن, ەندى اقتاۋ جاققا كوز تىگە باستادى. بۇندا دا ۆ.شكولنيك مىرزا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. قازىر ءبىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستار رەسەيگە ەنەرگيا ساتىپ وتىر. ونى وڭتۇستىككە تارتۋدى ويلامايدى دا. بۇل اەس سالۋدان الدەقايدا ارزان ءارى قاۋىپسىز بولار ەدى.
اەس-ءتى سالۋ بار دا, ونى تابيعات قۇبىلىسىنان قورعاۋ بار. اەس-ءى كوپ ەلدىڭ بىرەۋى – فرانتسيا. وتكەن ءبىر جىلدارى فرانتسيادا اۋا رايى 40-45 گرادۋس ىستىق بولعاندا فرانتسۋزدار اەس-تەردىڭ سىرتىنا سۋىق سۋ قۇيىپ, اپاتتان ارەڭ الىپ قالدى. ال 40-45 گرادۋستىق ىستىق اقتاۋ ءوڭىرىندە ەكى جىلدىڭ بىرىندە بولادى. مۇنداي ىستىقتان اەس-ءتى قورعاپ قالا الامىز با؟ قازىرگى ۋاقىتتا تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسى دامىعان جاپونيانىڭ ءوزى اەس-تەرىن تابيعي اپاتتاردان قورعاي الماي وتىر. جەر سىلكىنىسى مەن تسۋنامي زاردابى ءبىر ساتتە وتە شىعادى. ال اەس جارىلىسىنىڭ رادياتسيالىق زاردابى جۇزدەگەن جىلدارعا سوزىلىپ, جەتى ۇرپاعىمىزعا دەيىن كەتەدى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا ۇرپاقتى جويىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. چەرنوبىل اپاتىنا قازاقستاننان 32 مىڭ ادام قاتىسسا, قازىر سونىڭ 4,5 مىڭى عانا امان ءجۇر. ۇرپاق اكەلەتىن جاستاعى قانشاما ۇلانىمىزدان ايىرىلدىق. ءبىز رەسەيدىڭ ەسكى تەحنولوگياسىمەن اەس سالساق, چەرنوبىلدىڭ اياعىن قۇشۋىمىز داۋ تۋدىرا قويمايدى. چەرنوبىلدەگى اپاتتان 5 ميلليونعا جۋىق ادام زارداپ شەگىپ, تەك قانا ۋكراينانىڭ وزىنەن 10 ميلليارد دوللار شىعىن شىقتى.
اەس-تەر ماڭگىلىك جۇمىس ىستەمەيدى. ونى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن جويۋ (دەمونتاج) كەرەك. اەس سالۋعا ميللياردتاعان دوللار كەرەك بولسا, ونى جويۋعا دا سول شامالاس قارجى, ءارى ۋاقىت كەرەك. مىسالى, جاپونياداعى «فۋكۋسيما» اەس-ءىن مۇلدە توقتاتۋ ءۇشىن 12 ميلليارد دوللار قارجى, 30 جىل ۋاقىت كەرەك دەپ جاتىر.
ماڭعىستاۋ ءوڭىرى مۇناي ءوندىرۋدەن, ونىڭ ىلەسپە گازىن اۋادا جاعۋدان ەكولوگياسى ناشارلاپ تۇر, ەندى اەس سالساق ءتىپتى ناشارلاتىپ جىبەرەمىز. قازاقستاندا ونسىز دا ەكولوگياسى لاستانعان ايماقتار جەتكىلىكتى. ناۋرىز ايىنداعى «الماتى اقشامى» گازەتىندە تاۋمان تورەحانوۆ تۋرالى ماقالادا, قازاقستاندا سۋتەگى بومباسىن سىناۋ كەزىندەگى حالىققا تيگىزگەن زارداپتاردى بىلاي كەلتىرەدى: «شالقار اۋدانىندا اقتوعاي دەگەن سوۆحوز بولاتىن. ونىڭ ىرگەسىنەن داۋىل دەگەن وزەن اعادى. وسى وزەننىڭ جاعالاۋىنان سوۆحوز مالىنا جىل سايىن ءشوپ دايىندالادى. وزەننىڭ باس جاعىندا «ەمبى-5» دەپ اتالاتىن جابىق اسكەري قالاشىق بار. سول قالاشىقتا تاجال بومباسىن جاسايتىن لابوراتوريا جانە راكەتا ۇشىراتىن پوليگون ورنالاسقان. قالاشىقتىڭ قاسىندا جەر استىنا 20 مەتر تەرەڭدىكتە راكەتالار ورناتىلعان. راكەتا ۇشاتىن كەزدە اسكەريلەر ىقتى-جارعا قاراماي, شوپشىلەردى مالشا قۋىپ سالادى.
1973 جىلى وسى شابىندىقتان 90 مىڭ بۋىلعان ءشوپ دايىندالادى. ونى جەگەن كەڭشار مالى تۇگەلگە جۋىق قىرىلىپ قالادى. امان قالعانىنان التى اياقتى بۇزاۋ, ەكى باستى قوزىلار تۋدى. ەڭ جان تۇرشىگەرلىگى سول – ءبىزدىڭ كورشى ايەل اياق-قولى, جىنىس مۇشەسى جوق بالا تۋدى. مۇنداي سۇمدىقتى بۇرىن كىم كورگەن. ەل جاعاسىن ۇستاپ, شوشىندى.
...سول جىلدارى ءجۇنى جوق بوتا, بۇزاۋ, قوزى-لاق تۋدى. قۇرباقا, جىلان سياقتى جىپ-جىلتىر قۇبىجىقتار. كورگەن ادامنىڭ جانى تۇرشىگەدى. مالدىڭ قاسىنا بارۋعا قورقاتىنبىز. بۇل كورىنىس ومىرىمدە ەسىمنەن كەتپەيدى», – دەپتى («الماتى اقشامى», №38, 26.03.2011 ج.). وسى جولداردىڭ اۆتورى 1962-1967 جىلدارى سەمەي پوليگونىنىڭ تۇبىندەگى سارىجال اۋىلىندا تۇرعان. سوندا مۇنداي سۇمدىقتىڭ تالايىن ءوز كوزىمەن كورگەن ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا, سەمەي پوليگونىندا 456 رەت جارىلىس جاسالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل دەگەن 116 چەرنوبىل اپاتىنىڭ زاردابىنا تەڭ ەكەنىن كيەۆ سامميتىندە پرەزيدەنتىمىز ايتىپ ءوتتى. سەمەي پوليگونىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كۋرچاتوۆ قالاسىندا 60-شى جىلدارى ورناتىلعان يادرولىق رەاكتور بار. ەسكى تەحنولوگيامەن سالىنعان, 50 جىلدان اسىپ بارا جاتقان بۇل رەاكتور دا اپاتتى جاعدايدا. ول دا حالىققا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. قازاقستاندا بۇدان باسقا دا ارال اپاتىنان, بايقوڭىر ءوڭىرىندەگى زىمىران ۇشىرۋدان, تايسويعان پوليگونىنان زارداپ شەگىپ جاتقان قازاقتىڭ ءوزىن دە, مالىن دا قۇرتىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارىن بىلە تۇرا قازاقستان اتوم ونەركاسىبىنىڭ باسشىلارى ءبىر كەزدە «دۇنيە ءجۇزىنىڭ راديواكتيۆتى قالدىعىن قازاقستاندا كومىپ, پايدا تابا قويايىق» دەپ جەلپىندى. ارينە, ول باسشىلاردىڭ قالتالارىنا تۇسەتىن پايدا بار شىعار, بىراق حالىققا ونىڭ بەس تيىندىق پايداسى بولمايدى. ال زيانى شاش-ەتەكتەن بولارى داۋسىز.
قازىرگى كەزدە الەمدە 445 اەس بار دەپ ەسەپتەلەدى. تاعى دا 135 اەس سالۋ جوسپاردا بار. ولاردىڭ راديواكتيۆتى قالدىعىن جويۋدىڭ وزىنە قىرۋار قارجى كەتەدى. جاپونياداعى 1977 جىلى سالىنعان, قازىرگى اپاتقا ۇشىراعان «فۋكۋسيما-1» اەس-ءىنىڭ راديواكتيۆتى قالدىعى 11,5 مىڭ تونناعا جەتىپ, ونى قايتا وڭدەۋدەن ءوتكىزبەگەن. قايتا ءوڭدەۋدەن وتكىزسە, ول جاپوندارعا 50 ملرد. ەۋروعا تۇسەدى ەكەن. دەمەك, جاپوندار قايتا وڭدەۋ ءۇشىن جىلىنا 1,5 ملرد. ەۋرو شىعىندالۋى كەرەك بولاتىن. جاپوندار كوتەرە الماعان شىعىندى ءبىز كوتەرە الامىز با؟
«فۋكۋسيمادان» راديۋسى 30 شاقىرىم ايماقتا ورنالاسقان ەلگە جاپون مەملەكەتى ءار ادامعا 12 مىڭ دوللاردان وتەماقى تولەمەك. ال, وسى اەس-تەن 100 شاقىرىمدىق راديۋستى «رادياتسيالىق قاۋپى بار» ايماق دەپ وتىر. امەريكالىقتار نەۆادا پوليگونىنىڭ زاردابى 300 جىلعا دەيىن سوزىلادى دەپ ەلدى پوليگون اۋماعىنا قونىستاندىرماي وتىر. ال, بىزدەر «سەمەي پوليگونىنىڭ ءبىر بولىگى زيانسىز» دەپ ەلدى قونىستاندىرۋعا ارەكەت ەتۋدەمىز. بۇل حالىقتىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋ بولادى.
قازىرگى كەزدە ەۋروپا ەلى اەس سالۋعا قارسىلىق كورسەتىپ شەرۋگە شىعىپ جاتىر. نوبەل سىيلىعىنىڭ 9 يەگەرى دە اەس سالۋعا قارسى, 31 ەلدىڭ باسشىلارىنا ۇندەۋ جاريالادى. كەيبىر ەۋروپا ەلى ەسكى اەس-تەرىن جابا باستادى. فرانتسيا فاسەنەم قالاسىنداعى اەس-ءتى جاپتى. گەرمانيا بارلىق اەس-تەردى جابۋدى ويلاستىرۋدا. وركەنيەتتى ەۋروپا اەس-تەردەن باس تارتا باستاعاندا, ءبىزدىڭ بۇل ىسكە قۇلشىنا كىرىسكەنىمىز جاقسىلىققا اپارمايدى. ويلانايىق, اعايىن!
كەيبىر مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا اەس سالۋدىڭ ەشقانداي ەكونوميكالىق تا, الەۋمەتتىك تە قاجەتتىلىگى جوق. ول حالىقتىڭ پسيحولوگياسىنا, بولاشاققا دەگەن سەنىمىنە زيان كەلتىرەدى.
اەس-ءتىڭ نەگىزگى شيكىزاتى – ۋران. مۇناي مەن گاز سياقتى ۋران دا تاۋسىلاتىن قازبا بايلىق. ال, بارلىق ەل, تاۋسىلمايتىن ەنەرگيا كوزى – جەل مەن كۇندى پايدالانۋعا ارەكەت ەتۋدە. قازاقستاندا جەل مەن كۇن جەتكىلىكتى. اەس-كە جۇمسايتىن ميللياردتاعان قارجىنى جەل مەن كۇن ارقىلى ەنەرگيا الاتىن وندىرىسكە جۇمساعان دۇرىس. بۇل – حالىقتىڭ قازىرگى دە, كەلەشەكتەگى دە دەنساۋلىعىنا زيانسىز. ۇرپاعىمىزدى ويلاساق, اەس سالۋعا ساق بولايىق.
نازراحمەت قالي, الماتى.