ولەڭ وتىمەنەن جىلىتقان اقىن

اقىندار تۋا بىتەدى, ال شەشەندەر قالىپتاسادى.                                                                    (تسيتسەرون.)   قاسىم-اقىن! قاسىم-جىر! قاسىم-ءان!... وسىناۋ شابىتى شاڭقان, تالانتى تەلەگەي تەڭىز ءدۇلدۇل ۇلى اقىننىڭ ەسىمىن مەن ءسابي كەزىمنەن, 3-4 جاسىمنان ەستىدىم دەسەم قاتەلەسپەيمىن. سول اياۋلى اقىن قاسىم امانجولوۆ 43 جاسىندا كوز جۇمىپتى. اكەمنىڭ اي­تۋ­ىنشا, قاسكەڭ ورتا بويلى, قارشىعاداي قوم­دانىپ جۇرەتىن, جانارى وتكىر, ءسوي­لە­سە دە كەسىپ ايتادى ەكەن. 1958 جىلى بەس جاسقا تولارىمدا اكەم الماتىدان سىيلىق رەتىندە قاسكەڭنىڭ راديوسىن اكەلدى. بۇل اۋىل بالاسى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق ەدى. روزا باعلانوۆانىڭ, ەرمەك سەركەباەۆتىڭ داۋىستارىن العاش سودان ەستىپ ەدىم. 1961 جىلدىڭ باسىندا تۋعان اعام جام­بىل الماتىدا جازۋشى-دراماتۋرگ شاح­مەت قۇسايىنوۆتىڭ (قازاق ەلىنىڭ – حا­لىق ءارتىسى بيكەن ريموۆانىڭ جولداسى) جيەن قىزى ايمانعا ۇيلەندى. قىز ۇزاتۋ تو­يى شاحاڭنىڭ ۇيىندە وتكەن. بۇل تويعا ءبىزدىڭ جاقتان قاسىمنىڭ اعاسى احمەتجان (اقىننىڭ اكەسى راقىمجاننىڭ تۋعان ءىنىسى) قاتىسىپ, سىراعاڭ (سىرباي ءماۋ­لە­نوۆ) وعان ءبىرىنشى تىلەك-لەبىز ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءارى ۇلى اقىننىڭ ارۋاعىن قۇرمەتتەپ ءسوز بەرگەن ەكەن. سول جىلعى جازعىتۇرى مامىر ايى­نىڭ مامىراجاي كۇنىندە قۇدا كۇتۋ ءراسى­مىنە اكەم مەنى ەرتىپ شاحاڭنىڭ ۇيىنە اپار­دى. جامبىل كوكەمىز بەن ايمان جەڭ­گەمىز ۇلكەندەرگە قوناقكادە رەتىندە با­قىت­جان ولەڭ ايتسىن دەدى. مەن سوندا تاي­ىر جاروكوۆتىڭ «زويا كوسمەدەميانسكايا تۋرالى» جىرىن, ءابدىلدا تاجىباەۆ­تىڭ «تولاعاي» پوەماسىن, قاسىم امان­جو­لوۆتىڭ «مەكتەپ – كەمە, ءبىلىم – تەڭىز» اتتى ولەڭىن جاتقا ايتتىم. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ دۇنيە­دەن وتكەندە مەن اكەمە ەرىپ, الماتىعا كەلىپ ەدىم. اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى الدى قاراقۇرىم حالىق. ءبىز – احمەتجان اعا, مۇ­قاجان اعام قارالى كوشپەن بىرگە جىلجىپ, تەاتردىڭ ىشىنە كىردىك. تا­بىتتىڭ ۇستىندە ماڭدايى جار­قى­راپ جازۋشىنىڭ ءمايىتى جاتتى. سول ءسات ءالى كۇنگە كوز الدىمدا تۇر. 1971 جىلدىڭ قازان ايىندا قا­سىم اقىننىڭ 60 جىلدىعى م. اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق درا­­ما تەاترىندا (قازىر تيۋز عي­ما­راتى) تويلاندى. ستيليست-جازۋ­شى, ءسوز زەرگەرى تاكەن الىمقۇلوۆ عاجاپ بايانداما جاسادى. احمەتجان اعاما ءسوز بەرىلدى, ول ساحنادان جۇرەك­جاردى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. اقىننىڭ «دو­سىمنىڭ ۇيلەنۋى» پە­ساسى بويىنشا سپەك­تاكل قويىلدى. وسى جولى اقىننىڭ 60 جىل­دىعىنا ورايلاس­تى­رىپ, قاسىم اعانىڭ اتىمەن شاھاردىڭ شى­­عىس جاق بەتكەيىنەن ءبىر شاعىن كوشە اتالدى. ال, 1974 جىلى تامىلجىعان تا­مىز ايىندا مەن اۋليەاتادان كەلگەن, ءوزى ولەڭ جازاتىن ورالجان دەگەن كىسىمەن الماتىنىڭ اسەم تاۋ شاتقالىنداعى «رەميزوۆكا» (قازىر «كوكتەم») دەمالىس ءۇي­ىن­دە بىرگە دەمالدىم. سول جەردە ساپەن (سا­قىپجامال) اپاي دا قىزى داريعامەن بول­دى. سالەم بەردىك, اپايدىڭ ءجۇزى «سىرى كەتسە دە سىنى كەتپەگەندەي» ءالى دە اجار­لى ەكەن, قاسكەڭنىڭ ولەڭدەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن بوراتتىق. ءسويتىپ, اپاي مەن دا­ري­عانىڭ كوڭىلىن سەرگىتتىك. ول كىسىلەر قا­سىم­مەن قايتا قاۋىشقانداي بولدىق دەستى. ءتىرى كەزىندە ارقالى اقىن رەتىندە ار­داقتالعان, ارتىنان ولمەيتۇعىن ءسوز قال­دىرعان ءاپايتوس ءدۇلدۇلدىڭ پوەزياسى ءجو­نىندە تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا دوكتور­لىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. وندا ول قا­سىمنىڭ كلاسسيك رەتىندە مويىندالعانى تۋرالى ءسوز ەتىپ, جاۋھار جىرلارىن تاماشا تالدادى. «قاسىم امانجولوۆتىڭ پوە­تيكا­سى» اتتى مونوگرافياسىن اقىن, عا­لىم 1976 جىلى جارىققا شىعاردى. ادە­بيەت پەن ونەرسۇيەر قاۋىم بۇل تو­لىم­دى ەڭ­بەك­تى ەرەكشە ىلتيپاتپەن قابىلدادى. قاسكەڭ اعايىندارىن ورالدا, سەمەيدە, الماتىدا بولسىن ۇمىتپاي ىزدەپ ءجۇر­گەن. تەمىر جول گەنەرالى رىمبەك تۇرعان­با­ەۆتار اۋلەتى ۇركىنشىلىكتە قارقارا­لى­دان ماتاي بەكەتىنە قونىس اۋدارىپتى. ولار تۇگەلىمەن تەمىرجولشىلار اتانعان. اسىل ازامات قازاقستان شويىن جولىن ءبىر­سىپىرا جىل باسقارعان, ەكى دۇركىن قا­زاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانعان ەدى. قاسكەڭ 1938 جىلى جازدا تۇرعانباەۆتاردى اعاسى ءامىر­حان­مەن بىرگە ماتايعا ىزدەپ كەلگەن ەكەن. ءامىرحان اقتاي تۇرعانباەۆپەن قۇرداس كورىنەدى (1909 جىلعى). اقاڭنىڭ ۇيىندە وتىرىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, كىتاپتاردىڭ اراسىنان شاكارىمنىڭ «ءلايلى-ءماجنۇنىن» تاۋىپ العان قاسكەڭ: – شىركىن-اي, ابايدان سوڭعى اقىننىڭ اقىنى شاكارىم ەدى عوي! – دەپ تەبىرەنەدى, ءوزى سىرنايمەن ءان سالىپ, سول مەزەتتەردە جازىپ جۇرگەن: ءبىر كۇي بار دومبىرامدا تارتىلماعان, ءبىر سىر بار كوڭىلىمدە ايتىلماعان. وزىڭە كەلدىم ساقتاپ سۇيگەن ساۋلەم, كوزىڭنەن اينالايىن جارقىلداعان... – اتتى سەزىم نۇرىنا شومىلعان عاجايىپ ولەڭىن وقيدى. تاعى بىردە: – سوناۋ كۇنى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ اندەرىن تىڭدادىم. قانداي اسقاق, اۋەزدى! ءوزى قاراشوردىڭ مايلىق اتاسىنان ەكەن, – دەيدى. سول اقتاي اعا 1979 جىلى اۋىر ناۋ­قاستان الماتىدا دۇنيە سالدى. 1980 جى­لى ايتۋلى قالامگەر ءسابيت دوسانوۆ اقىن تۋرالى «ەكىنشى ءومىر» اتتى رومانىن وقىرماندارعا ۇسىندى. 1981 جىلدىڭ قاڭ­تار ايىندا اقىننىڭ 70 جىلدىعىنا وراي ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى تۇرعان ءۇيى­نە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى. شا­عىن جيىندا ءابدىلدا تاجىباەۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ ءسوز سويلەدى. مەن اقىنعا ارناعان ولەڭىمدى وقىدىم. ساپەن اپاي دامگە ۇيىنە شاقىردى. اقىن­نىڭ «داريعا, سول قىزىن» عافەكەڭ توگىل­دىرىپ تۇرىپ ايتتى. اقىن ءۇيى كىشىگىرىم ەدى. ازامات اقىن مۇحتار شاحانوۆپەن ءجۇ­گىرىپ ءجۇرىپ ساپەن اپايدىڭ پاتەرىن كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. قالانىڭ ەسەنتاي وزەنىنىڭ بويىنان ءۇي الۋعا ۇيىتقى بولدى. وسى شاڭىراقتان اياۋلى اپايى­مىزدى 1995 جىلى سوڭعى ساپارعا شى­عا­رىپ سالدىق. 1991 جىلى «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ, قاسكەڭنىڭ ەلىنە, قار­قارالى, قازبەك بي اۋداندارىنا بارۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى. اقىننىڭ 80 جىلدىعىن كەڭ تۇردە اتاپ وتىلگەن ەدى. بۇ­رىنعى «فرۋنزە» كەڭ­شا­رى قاسىم امانجولوۆ ات­ىن­دا­عى شارۋاشىلىق اتا­نىپ, اققورا ەلدى مەكەنىندەگى مەك­تەپ الدىنا اقىن­نىڭ ەسكەرتكىشى قويىلىپ­تى. وزىندىك مەكتەبى قالىپ­تاس­قان جامپوزدىڭ, كلاس­سيك­­تىڭ 100 جىلدىق مەرەي­تو­يى ەلىمىزدىڭ بار ءوڭىرىن­دە اتاپ وتىلۋدە. تۇركى­سوي­دىڭ قول­دا­ۋىمەن تۇركيا­نىڭ اس­تاناسى انكارادا قا­سىم اقىننىڭ ءدۇبىرلى تويى بول­دى. «جۇل­دىزدار وتباسى» ءبىر ءنومىرىن قا­سىمعا ار­نا­دى. «قازاق­ستان-1» تەلە­ار­­­نا­­سى «كەش جارىق» اي­دا­رى­­­­­مەن اندە­رىن اۋەلەتۋدە. ءوزى تۋىپ-وسكەن وب­لىستىڭ ورتا­لىعى قار­اعاندىدا ۇلكەن ەسكەرتكىش بوي كوتەرمەك. جازبا اقىندار ءمۇ­شايراسى مەن اقىندار ايتى­سى سالتانات قۇرماق. ارمانسىز ادام بولمايدى. قاسكەڭ ءدۇ­نيەدەن وزار الدىندا ءوزىنىڭ شاكىرتى ءارى دوسى سىربايعا (ماۋلەنوۆ) مىنانداي ءۇش ماقساتىمدى جۇزەگە اسىرمادىم دەپ ار­مانداپتى: – بىرىنشىدەن, ابايداي وي مۇحيتىنىڭ الىبى دارەجەسىنە كوتەرىلە المادىم, ەكىن­شىدەن, وسى زاماننىڭ باتىرلارى تۋ­رالى الەكساندر پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» شىعارماسى ورەسىندە ولەڭمەن رومان جازايىن دەپ ەدىم, ول ماقساتىما جەتە المادىم, ۇشىنشىدەن, پاريجدە عا­جايىپ رومانيست, سۇڭعىلا سۋرەتكەر ۆيك­تور گيۋگونىڭ مىڭداعان حالىق ءوز بال­كو­نىنا شىققانىن تاعاتسىز كۇندىز دە, ءتۇن­دە دە كۇتىپ تۇرادى ەكەن, مەن دە سونداي مەرەيگە يە بولسام دەپ ەدىم, وعان جەتۋدى ءتاڭىرىم مەنىڭ ماڭدايىما جازباپتى... قاسكەڭدى زامانداستارى قاتتى قادىر­لە­گەن. ماسەلەن, ءبىرتۋار ۇلىمىز باۋ­ىرجان مومىش ۇلى ونى كۇشەن­شەك­تەر­دەن ءبولىپ ال­­ىپ, ناعىز داۋىلپاز اقىن دەپ با­عالاعان. بىراق ەكىنشى جاعىنان اقىن ارمانى ورىندالدى دەۋگە بولادى. وسىدان 56 جىل بۇرىن باستالعان ەكىنشى ءومىرى ولەڭ ورنە­گىندە, ءان الەمىندە جالعاسىپ كەلەدى. الايدا, ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, قا­را­عاندى قالاسىندا اقىن اتىنداعى كوشە بار, مەكتەپ جوق. الماتىداعى كوشەسى شوپ-شولاق, قىپ-قىسقا. اقىن اتىنداعى كوشە دەگەن ەكپىندى كوتەرمەيدى. ءسوز ءتۇيىنىن ولەڭمەن تۇيگەندى ماقۇل كوردىم. جاۋ تيسە جاتپايتۇعىن, اتتان دەرى, كوتەرگەن ناردىڭ جۇگىن باتپان كەلى. قاسەكەڭ – اقىندىقتىڭ, باتىرلىقتىڭ, جامپوزى, جەلدەن جۇيرىك اقتاڭگەرى.   جاسىنان جەتىمدىكتىڭ زارىن شەككەن, جاۋلاسقان جادىگويدىڭ ارىن توككەن. ورتكە تيگەن داۋىلداي ولەڭىمەن, تۋعان ول قازاق دەگەن دارىن-تەكتەن. باقىتجان توباياقوۆ, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, ءا. بوكەيحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.