تىلشىگە تىعىز تاپسىرما

ءتىپتى كەيبىرىمىز قىستىڭ سۋىق بولعانى ءجون عوي دەسىپ, تابيعاتتىڭ الدامشى ويىنىنا ىلەسە جونەلگەندەي بولدىق قوي. قازاقتىڭ “كارى قۇداسى” سونىمىزدى سەزگەن بولۋى كەرەك, وڭتۇستىك وبلىستاردا قار جاۋىپ, ەپتەپ كۇن دە سۋىتتى. ال شىعىس جانە سولتۇستىك وبلىستاردا ايازدىڭ بەت قاراتپاي تۇرعانىنا ەكىنشى اپتاعا كەتىپ بارادى.

مۇنداي جاعدايدا ءبارىمىز الدىمەن اۋىلدارعا جول قاتىناسى بار ما ەكەن, مالدى اۋىلدار جەم-شوپتەن قىسىلىپ قالماپ پا, قالالارداعى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ جىلۋى قالاي ەكەن دەيتىن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەي باستايمىز. تىلشىلەرگە بەرىلگەن تاپسىرما دا وسى سۇراقتارعا بايلانىستى ەدى.

پاۆلوداردان – فاريدا بىقاي: – قىستىڭ اتى – قىس قوي. وسىلاي بولۋى كەرەك تە. قاقاعان سۋىق پەن ايازعا باياعىدان ەتىمىز ۇي­رەنگەن. ەرتە كۇزدەن-اق ساقا­داي-ساي دايىندالا باستايمىز, – دەيدى پاۆلودارلىقتار. سوڭعى ءۇش-ءتورت كۇندە قاقاعان ايازدىڭ بەتى قايتا قويمادى. كۇندىزدىڭ وزىندە 30-32 گرادۋستان, تۇندە 40 گرا­دۋسقا دەيىن اياز بولىپ تۇر. قار دا قالىڭ ءتۇستى. الىستاعى ەلدى مە­كەن­دەر, اۋىلدار تۇرماق, وبلىس ورتالىعىنىڭ وزىندە دە ءجۇرىپ-تۇرۋ قيىنداي باستاعانداي. ءبىردى-ەكىلى بولماسا, ايازدىڭ ىزعارىنان ىققان با, انشەيىندە ارلى-بەرلى اعىلىپ كەپ جاتاتىن قىمبات جە­ڭىل كولىكتەردىڭ دە قاراسى ازاي­ىپ­تى. وسىنداي ايازدى كۇندەردىڭ الدىن الىپ, جالپى وبلىس بوي­ىن­شا توتەنشە جاعدايلار باسقار­ما­سى ارقىلى ارنايى شتابتار قۇرى­لىپ, كەزەكشىلىكتەر ۇيىمداس­تى­رىلىپ, كۇنى-ءتۇنى جۇمىس جا­ساۋدا. قالاىشىلىك جولاۋشىلار تاسى­مالدايتىن اۆتوبۋس باعىتتارى, ترام­ۆاي جولدارى, سىرت جاققا شىعاتىن بايلانىستار بولسىن بارلىعى تۇگەلدەي باقىلاۋعا الىندى. وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىن قالىڭ قاردان تازالاۋعا 134 تەحنيكا جۇمىل­دى­رىلىپتى. قالالىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ وسى سالاعا قاراستى جۇمىسشىلارى كۇنى-ءتۇنى, ياعني 24 ساعات بويى كەزەكپەن جۇمىس جاساۋدا. الىستاعى ەرتىس, جەلەزينكا, شارباقتى, لەبياجى اۋداندارىنان بىزگە كەلىپ تۇسكەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قالىڭ قار بۇركەنىپ جاتقان اۋىل-اۋىلداردا دا جاعداي ورنىقتى, قىستىڭ ىزعارى قاتتى بولسا دا مال-جان امان, قورا-قوپسى جايلى, ءۇي جىلى ەكەنىن بىلدىك. قامدانعان قاپى قالمايدى دەگەن وسى. ەڭ شالعاي بولىپ تابىلاتىن جەلەزينكا اۋدانىنىڭ اكىمى جانات شۇعاەۆ ايازدى كۇندەرگە قا­را­ماي, اۋىل-اۋىلداردى ارالاپ, ءبىر كورىپ قايتقانىن, دەمالىس ۋا­قى­تى بولسا دا بارلىق اۋىل اكىم­دە­رى, اۋدان اكىمدىگىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى كەزەكشىلىك جاساپ, قار قالىڭ جاۋعان, اۋا رايىنىڭ قىتىمىر كۇندەرى وقىس ءبىر جاعدايدىڭ ورىن الىپ قالماۋىنا باسا نازار اۋدا­رۋ­دا ەكەندەرىن, سوندىقتان بارلىق جاعدايدى قاتتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعاندارىن ايتتى. الىستاعى ەر­تىس اۋدانىندا دا قاتتى اياز كۇن­دەرىنە وراي اۋدان اكىمى اپپا­را­تى­نىڭ باسشىسى بايشوتا شىڭ­عىس­تىڭ ايتۋىنشا, جالپى اۋدان بويىنشا تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلىپتى. تۇسكە قاراي ايازدىڭ بەتى قايتقانىمەن, كەشكە قاراي كۇشىنە ەنەتىن ادەتى. اۋىل­دىقتار دا قىر-سىرىن جاقسى بى­لەدى. اۋداندىق ازاماتتىق قورعا­نىس جانە توتەنشە جاعدايلار قىز­مەت قۇرىلىمدارى بىرلەسىپ جۇمىس اتقارۋدا. قازىر “نۇرال” جاۋاپكەر­شىلىگى شەكتەۋلى كاسىپورنى بارلىق تەحنيكا كۇشتەرى ارقىلى جولداردى قاردان تازارتۋدا. ەرتىس وزەنى ما­ڭايىندا وتىرعان اۋىلدارعا دا ەسكەرتۋ جاسالىپتى. قىستىڭ ىزعارى قانشا قاتال بولسا دا, بارىنەن بۇرىن ەلدىڭ ءىشى امان-ەسەن ەكەنىن ايتقان اۋدانداردان كەلىپ تۇسكەن حابارلارعا كوڭىلىمىز تولدى. كۇن جامانى كەتەر دەيدى قازاق. ال دالادا ءالى دە سارى اياز ادامداردى سىنايىن دەگەندەي انە, ودان سايىن ساقىلداپ كۇشىنە ەنىپ بارادى.

پەتروپاۆلدان – ءومىر ەسقالي: سولتۇستىكتىڭ ساقىلداعان سارى ايازى جۇرتشىلىقتى ءبىراز الاڭ­داتقانىمەن, تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە دايىندىق جۇمىستارى ال­دىن-الا جاسالعاندىقتان, كۇتپەگەن وقيعالار ورىن الا قويعان جوق. جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرى تەمپەراتۋرا كۇرت تومەندەپ, وعان سۋىق جەل, سىرعىما بوران قوسى­لىپ, ساقتىق شارالارى ءتىپتى نى­عايتىلا ءتۇستى. ەرەكشە ماڭىزداعى نىساندار, ەمحانالار, مەكتەپتەر باقىلاۋعا الىنىپ, جىلۋمەن, جارىقپەن جۇيەلى قامتاماسىز ەتىلۋى قاتاڭ قاداعالاندى. توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ماقسا­تىمەن 581 ادام, 356 تەحنيكا كەز كەلگەن جاعدايعا ساقاداي-ساي ءازىر تۇردى. بارلىق باعىتتار بويىنشا 153 جىلۋ قوسىندارى ازىرلەندى. مەملەكەتتىك اۆتوينسپەكتسيا قىز­مەتكەرلەرى كۇنى-ءتۇنى كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىپ, كۇشەيتىلگەن قۇ­رام­دا جۇمىس ىستەدى. جول بوي­لا­رىن­دا جانارمايى قاتىپ قالعان 4 كولىكتىڭ يەلەرىنە دەر كەزىندە كو­مەك بەرىلدى. بۇل كۇندەرى ءورت سوندىرۋشىلەر دە تىنىم تاپقان جوق. ولار 18 ءورتتى دەر كەزىندە وشىرە ءبىلىپ, بىرنەشە ادامدى اجال تىرناعىنان قۇتقاردى. ماسەلەن, جۇمىسشى كەنتىندە بولعان ءتىلسىز جاۋدى اۋىزدىقتاۋ بارىسىندا 5 ايلىق ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى. وكىنىشكە قاراي, جاڭا جىلدا قايعىلى وقيعالار دا ورىن الدى. “ساقتانساڭ ساقتايمىن” دەگەن قاراپايىم ءتامسىلدى قاپەرىنە الماعان ادامدار ءتۇرلى جازىمدارعا دۋشار بولدى. 3 قاڭتار كۇنى ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنا قاراستى بۋدەننوە اۋىلىندا سۋىققا توڭىپ ولگەن 30 جاستاعى ەر ادام تابىل­عان. وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ اقپارات­تارىنا قاراعاندا, جولعا شىققان, كوشە كەزگەن 9 ادام ۇسىككە شالى­نىپ, 6-ۋى كوز جۇمعان. رۋزاەۆ كەنتىندە ورتكە ورانعان ۇيدەن ەر ادامنىڭ مۇردەسى شىققان. پەترو­پاۆل قالاسىنداعى بەنزوستروي كەن­تىندە ءورت جالماعان ءۇيدىڭ ىشىن­دە قالعان ەر ادام اششى تۇتىنگە ۋلا­نىپ ولگەن. شاعىن اۋدانداردىڭ بىرىندە جىلىتۋ جۇيەلەرىن جوندەپ جاتقان 49 جاستاعى تۇرعىن قاي­عى­لى جاعدايعا ۇشىراعان. مەرەكە كۇندەرى وبلىس ورتالىعىنداعى مە­ديتسينالىق ايىقتىرعىشقا كۇنىنە 25-40 ماس ادام جەتكىزىلگەن. بىرقا­تارى تۋعان-تۋىستارىنا تابىس ەتىلگەن. توتەنشە جاعدايلار مەن ءتۇرلى وقيعالاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن ءتيىمدى اتقارۋدىڭ ارقاسىندا بۇل كۇندەرى بىردە-ءبىر وتە اۋىر قىلمىس تىركەلگەن جوق. ال اۋا رايىن بولجاۋشىلار بول­سا ايازدىڭ بىرنەشە كۇنگە سوزى­لا­تىنىن, سوعان وراي ساقتىق شا­رالارىن باسەڭدەتپەۋدى ايتىپ وتىر.

قوستانايدان – ءنازيرا جارىمبەتوۆا: قوستانايدا كەش تۇسكەن قىس قاھارىنا ءمىنىپ تۇر. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا باستالعان اياز ءالى سىنعان جوق. بورىدەي ۇلىعان بوران دا اۋىق-اۋىق قايتالاپ سوعادى. كەشە كۇنى بويى اق تۇتەكتەن قارعا ادىم جەر كورىنبەدى. بىراق “كارى قۇداڭ” قىس قالاي قاتۋلانسا دا قوستانايلىقتار ەش نارسەدەن قينالىپ وتىرعان جوق. تاۋەلسىزدىك كۇنى, جاڭا جىل, روجدەستۆو مەرەكەلەرىندە وبلىس قالالارى مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ەلەكتر ەنەرگياسى جەلىلەرى مەن جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ اپاتسىز, توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋى قامتاماسىز ەتىلدى. – مۇنىڭ بارلىعى دا قىسقا جازداي-كۇزدەي جۇرگىزىلگەن ۇقىپتى دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ارقا­سىن­دا مۇمكىن بولدى. قىستان قى­سىل­ماۋدىڭ كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لىققا قاتىستى ەكى سەبەبى بار. الدىمەن جىلۋ جۇرەتىن قۇبىرلار مەن ەلەكتر جەلىلەرىن ساپالى جون­دەۋ كەرەك. سوسىن قارىزىڭ بول­ماسا قىس قيىندىعىن سەزبەيسىڭ. ءبىز وسىنىڭ ەكەۋىن دە قامتاماسىز ەتكەنبىز, – دەيدى وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق باسقارماسى توراعا­سى­نىڭ ورىنباسارى ولگا پە­چاتكينا. سونىمەن قاتار وبلىستا كومىر مەن مازۋتتىڭ جەتكىلىكتى قورى جاسالعان. ال ەلەكتر ەنەرگياسى مەن كوگىلدىر وتىننىڭ اقىسى الدىن الا تولەنگەن. سوندىقتان ءۇيى ۇياداي جىلى قوستانايلىقتارعا قىستىڭ اياز بەن قارى كەدەرگى ەمەس. ال قىس ايلارىنداعى قاۋىپتىڭ ءبىرى جولداردا كەزدەسەتىنى ايان. بىراق بوران قالاي ۇيتقىپ سوقسا دا قوستاناي وڭىرىندەگى جولداردا جولاۋشىلار تاسيتىن اۆتوبۋستار مەن باسقا دا كولىكتەر توقتاعان جوق. – ءبىز جەلتوقسان ايىنىڭ 25-نەن باستاپ اۋدانارالىق, وبلىس­ارا­لىق جولداردا كەزەكشىلىك ۇيىم­داستىردىق. توتەنشە جاع­داي­لار جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ اۋا رايى قۇبىلىسى تۋرالى الدىن الا ەسكەرتۋىن ەسكەرىپ وتىرامىز. بوران كۇشەيگەن كەزدە جولاۋشىلار كولى­گىن ۇلكەن جولدارعا شىعارماۋعا كەڭەس بەرەمىز, – دەيدى وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتو­موبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ توراعاسى بولات ناقانوۆ. كەشە كۇن-ءتۇنى سوققان بوران كەزىندە اۋدان جانە وبلىسارالىق ۇلكەن جولداردىڭ قارىن 17 تەح­ني­كا تىنىمسىز تازالادى. الىس رەيس­تەرگە جۇرەتىن اۆتوبۋستار مەن باسقا دا كولىكتەر ساپارىن توق­تات­قان جوق, جولاۋشىلار جول ازا­بىنان ادا.

شىعىس قازاقستان وبلىسىنان – وڭداسىن ەلۋباي: التايدىڭ التى ايعا سوزىلاتىن ارقىراعان اقشۇناق ايازدى قىسى ناعىز كۇشىنە ەنگەن سىڭايلى. ء“بىر اپامنان ءبىر اپام سوراقى” دەگەن­دەي, مۇنىڭ الدىندا دا اياز قاتتى قىسىپ, تۇنگە قاراي اۋا رايى 38-39 گرادۋستى كورسەتسە, مىنە, بۇگىن ءتورتىنشى كۇن وسكەمەندە سىناپ باعاناسى تۇندە 40 گرادۋستان اسىپ ءتۇستى. وتكەن سەنبى كۇنى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءۇشىنشى كۋرس ستۋ­دەنتتەرىنە دەيىن ساباقتارىنا بارا المادى. ءيا, بيىلعى قىستىڭ بەتى جا­مان. جىل باسىندا اۋا رايىن زەرتتەۋشى سينوپتيكتەردىڭ باسشى­لارى “قىس جىلى, قار جۇقا بو­لا­دى” دەپ ساۋەگەيلىك تانىتقان. جا­قىندا عانا زايسان اۋدانىنداعى دوس-جاراندارعا تەلەفون شالىپ, امان-ساۋلىقتى سۇراعاندا, ەڭ ءبىرىنشى ەستىگەنىمىز: “مىنە, ەكى اپ­تادان استى, قالىڭ جاۋعان قار ءۇيدىڭ توبەسىنىڭ شاتىرىنا دەيىن جەتتى, قار تازالاۋمەن الىسىپ ءجۇر­مىز” دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ەدى. قار قالىڭ جاۋعان سوڭ وبلىس ورتالىعىن اۋدان, قالالارمەن جال­عاستىرىپ جاتاتىن كۇرە جولدىڭ دا تىنىسى تارىلىپ, قاتتى بوران-شاشىننان تىرشىلىك نىسانىنىڭ جابىلىپ قالاتىنى بەلگىلى. ءيا, كەندى التايدا قىس قاتتى... وبلىستىق اكىمدىك جانىنان قۇرىلعان توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى كوميسسيانىڭ سوڭعى وتىرىسى سەگىزىنشى قاڭتاردا ءوتتى. ونى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك تاۋكەباەۆ جۇرگىزدى. “اۋا رايى قاتتى سۋىتپاق, وعان ءازىرمىز بە, شالعايداعى اۋىلدارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ جاعى كۇن تالابىنا ساي ما؟” دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ قاي­تارىلدى. سوڭعى ەكى-ءۇش كۇندە توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ شەشىمىمەن سوليار­كا­مەن جۇرەتىن كولىكتەرگە كەشكى 16.00-دەن تاڭعى 9-عا دەيىن توس­قاۋىل قويىلدى. ول كەشە الىنىپ تاس­تالدى. زايسان, تارباعاتاي, كاتونقاراعاي, ءۇرجار, اياگوز اۋدان­دارىنىڭ تۇكپىردە جاتقان اۋىلدارىنا ازىق-ت ۇلىكتىڭ مول قورى اياز تۇسپەستەن بۇرىن جەت­كىزىلگەن. بۇگىن كۇرشىم-قالجىرعا جول جابىق. بىراق بۇل اۋىلدا ازىق-ت ۇلىكتىڭ قورى جەتكىلىكتى. جالپى, ايازدى كۇندەرى قر كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلى­گى­نىڭ وبلىستىق دەپارتامەنتى مەن “قازاقاۆتودوردىڭ” باسشىلارى ءوز جۇمىستارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. دەپارتامەنتكە قاراستى 74 ءتۇرلى ماركالى قار تازالاعىش, قار كۇرەيتىن تەحنيكا دەمالىسسىز جۇمىس ىستەپ تۇردى. قازىر بارلىق اۋداندارعا جول اشىق دەگەن حابار ايتىلدى ماجىلىستە. ءبىز كەشە شالعايداعى ەكى اۋدان­نىڭ باسشىلارىمەن تىلدەس­كەن ەدىك. – كاتونقاراعاي اۋدانىنا قار قالىڭ ءتۇستى. تاۋلى ايماقتاردا قار قالىڭ جاۋعاندىقتان, قار كوشكىنى قاۋپى سەيىلمەي تۇر. ءبىز, اسىرەسە, پەچي اۋىلى ماڭىنان وتەتىن بۇقتىرما وزەنىندەگى مۇزدىڭ قاتپاۋى سالدارىنان سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە الاڭداپ وتىرمىز. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ قاۋىپتى جەردى ارالاپ كورگەن, ءتيىستى قارجى بولىنگەن. دەمەك, اپاتتىڭ الدىن الامىز. ال ازىق-ت ۇلىك شالعايداعى اۋىلداردا جەتكىلىكتى, سەبەبى جول اشىق, – دەدى بىزبەن تىلدەسكەن كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى, جاقىندا عانا ەڭبەكتە قول جەتكەن جوعارى تابىستارى ءۇشىن “قۇرمەت” وردەنىمەن ماراپاتتالعان سەرىك زاينۋلدين. – زايسان اۋدانىنا قاتتى اياز كەلىپ جەتتى. بيىل اۋدانعا قاردىڭ جىلدىق مولشەرىنەن ارتىق ىلعال ءتۇستى. بارلىق اۋىلدارعا اۆتو­كولىكتەر قاتىناۋدا, گازەت-جۋر­نالدار جەتكىزىلىپ جاتىر. قىستان قىسىلماي شىعامىز دەگەن وي بار, – دەيدى زايسان اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قازبەك بيقاداموۆ.