جىل باسىنداعى وي

ءار جاڭا جىلدا وقىرماننىڭ سۇيىكتى گازەتىنەن تىڭ ويلار كۇتۋى – زاڭدى قۇبىلىس. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا جەتكەن بيىكتەرىمىزگە مارقايا وتىرىپ, جەتپەگەنىمىز بەن جوعىمىزدى تۇگەندەپ سارالاساق, ول دا ەسەيگەن سانانىڭ وسكەلەڭ تالابى دەپ ۇعىنعان ءجون. مىنە, وسى مەجەدەن باعام­داساق, قازىر جەر بەتىندەگى ەڭ ءبىر وركەنيەتتى ەلدەردىڭ جەتكەن اسۋلارىمەن قاتار جەتە قويماعان ءورىسىن دە دۇركىن-دۇركىن سارالاپ وتىرۋ كەرەكتىگى العا شىعادى. سونىڭ ەڭ باستىسى – قازىرگى تەلەديدار مەن كينو تابىستارىنا توقمەيىلسىپ, كىتاپ تيراجىن شومەيتۋگە سالىنىپ, كىتاپ وقۋشىلار سا­نىن جىلدان-جىلعا شۇنتيتىپ كەلە جات­قانىمىزدى دا انىقتاپ, سارالايتىن كەز جەتتى. ءتۇرلى عىلىم سالاسىنداعى بىلگىر­لەردىڭ ەڭبەكتەرىن تىزبەي-اق, وسى ورايدا ءوزىمنىڭ بايقاۋلارىمدى ورتاعا سالعىم كەلەدى. ايتالىق, ءسىزدىڭ بالاڭىز بۇگىن جەتى باستى ءداۋ بەينەلەنگەن ءمۋلتفيلمدى كوردى دەيىك, ەرتەڭىندە سول بالاعا اجەسى جەتى باستى ءداۋ بەينەلەنگەن ەرتەگىنى وقىتتى. ايىرما بار ما؟ مەن قاداپ ايتار ەدىم: ايىرما – جەر مەن كوكتەي. بىرىنشىدە – كينو جاساۋشىلار قانشا ىسىلعان شەبەر بولسا دا, جەتى باستى ءداۋدى بەلگىلى ءبىر ادام­نىڭ توپشىلاۋى بويىنشا عانا شەكتەپ كورسەتتى. ەكىنشىدە – ەرتەگىمەن بالا ءوزى كەزدەستى. ەجىكتەسەك, ءبىرىنشىسىن قانشا دارىپتەسەك تە, ول شايناپ بەرگەن اسقا ۇقسايدى دا, ەكىنشىسى – ءار بالانىڭ ءوزى شايناپ جەگەن تاماعىنا ۇقسايدى. باستاپقىسى, ياعني بىرەۋدىڭ اۋىزعا سالىپ شايناپ ۇسىنعان اسى بالا ءۇشىن ءدامدى مە, جوق, بالانىڭ ءوز تىسىمەن شايناعانى جۇعىمدى ما؟ سارالايىقشى, اعايىن! باياعىدا كينو مەن تەلەديدار جوق كەزدە بالا اجەسىنەن, نە اتاسىنان ەرتەگى تىڭ­دا­عاندا, تاۋداي بولىپ جىلجىعان الىپ ءداۋدى ءوزى ەلەستەتىپ, سوعان تاڭدانباۋشى ما ەدى؟ ەندى كەلىپ: “جوق, سەن وزىڭشە ساراپتاپ اۋرە بولما! ءبىز قالاي ۇسىنساق, سونىمەن تىنساڭشى, ياعني قيالداپ اۋرە بولماي-اق, سول بەرىلگەندى قابىلداۋمەن شەكتەل, وزىڭشە سارالاپ, اۋرەلەنىپ قايتەسىڭ؟ ءبارىڭ ءبىر مەنىڭ تۇسىنىگىمنىڭ تۇساۋىندا قامالىڭدار دا, ءبىر سىزىق بويىنشا عانا جۇرە بەرىڭدەر. باسقا الەمدى ىزدەيمىن دەپ, باس قاتىر­ماڭ­دار!” – دەۋىمىز بۇگىن ءوسىپ كەلە جاتقان با­لا­لار ءۇشىن دە, ال ەرتەڭ جالپى ۇلت, حا­لىق­تار بولاشاعى ءۇشىن دە كۇرمەۋ, قيانات بو­لىپ شىقپاي ما؟ ەندەشە, نەگە بۇرىنعى بار ءداستۇردى: اتاسى مەن اجەسىنىڭ ەرتەگى ايتۋىن جانە نەمەرەسىنىڭ اتاسى مەن اجەسىنە ەر­تەگى وقىپ بەرۋىن ۇمىتىپ بارا جاتىرمىز؟ ماسەلەنىڭ باسى ەرتەگى وقۋ بولسا, ونىڭ جالعاسى رەتىندە ۇلت ماقتانىشى م.اۋەزوۆ ءتارىزدى الىپتاردىڭ شىعارمالارىن وقۋ­شى­لار­دىڭ ءوزى وقىپ, شىعارما جازۋلارى كۇنى كەشە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قالاي قانات جايىپ ەدى؟ “سوتسياليزمنەن بەزگەننىڭ ءجونى وسى ەكەن” – دەپ, سوتسياليزم كەزىندە جەت­كەن رۋحاني تابىستارىمىزدان, يگى داستۇر­لەرىمىزدەن باس تارتا بەرۋىمىز قالاي بولار ەكەن؟ مازمۇنداما, شىعارما جازۋ ءداستۇرىن مانسۇقتاپ, سول “اباي جولى” ءداۋىرناماسىن وقۋشىلاردىڭ ءوزى وقىپ, ءوزى سارالاماي جاتىپ, “ابايدىڭ ايەلى نەشەۋ؟” ءتارىزدى كىسى كۇلەرلىك ساۋالداردى تاۋىپ الىپ, تەست دەي­مىز بە, باسقا دەيمىز بە سۇراۋلار توپتاما­سىن ۇسىنىپ, وقۋشىلاردى ويلانىپ, سا­راپ­تاۋعا ەمەس, تەك بەلگىلى ءبىر دەرەكتەردى جات­تاۋعا عانا ۇيرەتسەك, قاي بيىككە جەتپەكپىز. وسىنىڭ ءبارىن سارالاماي جاتىپ, ناعىز عالىم, جازۋشىلاردى جيناپ اقىلداسپاي جاتىپ, ازىرشە “جاعىمدى” دەلىنگەن تىڭدا­عىش­تاردى, نە ايتىلسا باس شۇلعي بەرەتىن ءبىر توپ جاعىمپاز بىلگىشتەردى قانشا اسپان­دات­قانمەن, ەرتەڭ سونىمەن قايدا باراتى­نىمىزدى, نە ۇتىپ, نە ۇتىلاتىنىمىزدى دايەكتەمەي, قۇر داڭعازا ۇرانداردى اۋەلەتۋمەن ءبىز قايدا بارا الامىز؟ مىنە, ء“بىزدىڭ مەكتەپتەرىمىزدە قازىر نە جەتپەيدى؟” دەگەن ساۋال بەرىلسە, ءبىز: “كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى جەتكەن بيىگىمىز – شىعارما جازدىرتۋعا قايتا ورالۋىمىز كەرەك!” – دەگەندى قايتالاپ قاقساعىمىز كەلەدى. بۇل – ءبىر كەمشىلىك بولسا, ەكىنشى ولقىلىق – كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا سول “اباي جولى” تۋىندىسىن ءار جىلدا كوپ تيراجبەن شىعارىپ وتىرۋ داستۇرىنەن دە ايىرىلىپ قالدىق. الىسقا بارماي-اق, 1981 جىلى “قىزدار, جىگىتتەر” دەگەن مەنىڭ كىتابىم وتىز مىڭ دانامەن شىعارىلىپ, ول ءبىر اي ىشىندە ساتىلىپ كەتسە, قازىر سونى قايتا قاراپ, جەتىلدىرىپ, باسپاعا ۇسىندىم. ەندى سول وتىز مىڭ تۇگىل, بەس مىڭ قىلىپ شىعاراتىن باسپا تابىلماي وتىر. سوندا نە بولعانى؟ قازىر كەز كەلگەن قازاق مەكتەبى كىتاپحاناسىنا بارىڭىزشى. وندا م.اۋەزوۆتىڭ “اباي جولى” ءداۋىرناماسى 50-100 مولشەرىندە بولسا, قۋانار ەدىك قوي! ال سول قازاق مەكتەبى كىتاپحاناسىنان سول كىتاپتىڭ بىردە-ءبىر داناسى تابىلماسا شە؟ سول مەكتەپتى جىل سايىن كەمى 20 بالا بىتىرەدى ەكەن, ال سول جيىرمانىڭ ءبىر دە ءبىرى “اباي جولىن” وقىماسا, ول نەنى كورسەتەدى, اعايىن؟ سوندا ءبىزدىڭ كىم بولعانىمىز؟ ەرتەڭىن ساراپتاماعان باسشى دا, بولاشاعىن ۋايىمداماعان قوسشى دا بۇگىن تايتاڭداپ جۇرە بەرگەنىمەن, ەرتەڭگى وسكەلەڭ ۇرپاققا نە ايتا الادى؟

قۋاندىق ءماشھۇر-ءجۇسىپ,

س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.