قۋانا بىلەيىك, اعايىن!

ءومىر­دىڭ ءمانى مەن ماعىناسى, اششىسى مەن تۇششىسى وسىناۋ ەكى ۇعىمنىڭ استارىندا جاتقانى ايدان انىق. راسىندا دا جاراتقان يە و باستا پەندەگە ءومىر قۇبىلىستارىنا سەلت ەتەر كول-كوسىر سەزىم سىيلادى. ءتۇسىنۋ مەن ءتۇيسىنۋ تىلسىمىن تارتۋ ەتتى. سەزىم دەگەنىمىز, ەڭ الدى­مەن جان-دۇنيەڭ ارقىلى ءبىر نارسەنى سەزىنۋدەن تۋاتىن قۋانۋ, بىردە قايعىرۋ, ياكي بىردە قىزىعۋ, بىردە جيرەنۋ...

بىراق تىرلىكتە ءبارى دە سولايىمەن ساتىلاپ, كەزەكتەسىپ كەلە بەرمەي جاتاتىنى دا بار. ادامزات قوعامىنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە كوز جۇگىرتسەڭىز, نەشە ءتۇرلى ارتىق-اۋىس, كەدىر-بۇدىر ارەكەتتەرگە كۋا بولا الاسىز. ەرەكشە بايقالاتىنى, ادامدار كوپ جاع­داي­دا ەڭ الدىمەن مۇڭايۋعا, كۇرسىنۋگە, قاي­عىرۋ­عا ءبىر تابان جاقىن بولادى ەكەن. بۇل نە ءوزى؟ قازاق مۇڭى قاي كەزدەن باستاۋ الادى؟ باستاۋ – بۇلاعى بار ما ونىڭ؟... جەكە حاندىق قۇرىپ, وزدەرىن قازاقپىز دەپ جاريا ەتكەن كەرەي مەن جانىبەك حان تۇسىنان بەرى قاراي كوڭىلگە كىربىڭ, ويعا كۇدىك, جۇرەككە مازاسىزدىق ۇيالاپ الدى ما؟ مۇمكىن, ودان دا بۇرىن, ودان دا ارىرەكتەن باستاۋ الار قوڭىر مۇڭ قازاققا ماڭگى سەرىك بولىپ كەلە جاتىر ما ەكەن؟ نەگە قازاقتىڭ ىشكى مۇڭ-زارىن ءوز ولەڭ­دەرىنە وزەك ەتكەن شورتانباي, دۋلات, بۇقار جىراۋلار مىنا فانيدەن وزعانشا كۇڭىرەنۋ­مەن, كۇيزەلۋمەن بولدى؟ نەلىكتەن مادەلى مەن مايلى, ق ۇلىنشاق پەن مولدا مۇسا ءوز زامانىندا ىشقۇسا كۇي كەشتى؟ كەشەگى اباي شە؟ اباي اقىننىڭ جان سارايىنا بويلاي ءۇڭىلىپ, بار مۇڭ-قايعىسىن ءتۇسىنىپ, كوڭىلگە توقي الدىق پا؟ ول قانداي مۇڭ؟ ول قانداي زار؟ قازاق پوەزياسىنىڭ الىبى ابايدىڭ رۋحاني مۇرالارىنا كوز جۇگىرتسەڭىز, راسىندا دا جۇرە­گىڭىز سىزداپ, كوڭىلىڭىز جابىرقاۋ تارتادى. “قار­تايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان” دەپ الپىسقا تولماي جاتىپ-اق ەلدى ەستى اڭگىمەگە شاقىرادى. “ولمەك ءۇشىن تۋعانسىڭ, ويلا شى­راق” دەپ تاعى دا ءفانيدىڭ وتپەلىلىگىن ەسكەرتىپ قويادى. وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەتىن جاي, وسى كۇنى قايسىبىر قالامگەردى الساڭىز دا, ۇلتتى ءھام جۇرتتى ولتىرە سىناۋ, كۇيرەتە تەپكىلەۋ, سىلەيتە سوققىلاۋدى ادەتكە اينالدىرىپ بارا جاتقانداي. “كىم جامان, قازاق جامان” دەگەن ۇعىم ساناعا ءسىڭىستى بولا باستاعانداي. “وۋ, بۇل قالاي؟” دەسەڭىز, “ە, ابىز ابايدىڭ ءوزى ۇلتىن سى­ناپ جاقسى كورگەن جوق پا” دەپ جاۋاپ قايى­رادى. “ول از دەسەڭىز” دەيدى تاعى دا. ابايدان سوڭعى اقىندار – ماعجان دا, سۇلتانماحمۇت تا, شاكارىم دە قازاقتى ماڭدايىنان سىيپاعان جوق, كەرەك جەرىندە قان-جوسا ەتىپ, اياماي سىن سەمسەرىنە الدى. ساداق ۇشىنا بايلادى. بۇنى دا مىسە تۇتپاساڭىز, كەشەگى الاش ارىستارىنا جۇگىنىپ كورىڭىز. ءا.بوكەيحانوۆ, ا.باي­­تۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, م.تىنىشباەۆ, س.مەڭدەشەۆ, ن.تورەقۇلوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, س.قو­جانوۆ, ت.ب. ۇلت زيالىلارى ۇلتىم دەپ كۇڭىرەن­گەندە, اۋزىنان جالىن شاشىرادى. ەلدىڭ ىشىندەگى كەسەلدى ءھام كەمشىلىكتى ولار­دان ارتىق سىناپ, ولاردان اسىرا ايتقان پەن­دە جوق!...” دەپ ءسوز ساباقتايدى تاعى ءبىر توپ. ۇلتتى تەپكىلەپ باۋىرعا تارتۋ, ۇرعىلاپ ۇلاعاتقا شاقىرۋ ءادىسى دۇرىس پا, الدە بۇرىس پا؟ تۇيگىشتەپ تارتىپكە شاقىرۋ قازاققا قايدان جۇققان؟ كەشەگى قازاق پوەزياسىنىڭ مايتالمان جۇي­رىك­­تەرىن تىڭداساق, ولار ەلىن, جەرىن كۇي­زەلە, كۇڭىرەنە جاقسى كورىپتى. “سەنى سۇيە­مىن, اتتەڭ, اناۋىڭ بار عوي” دەپ ءبىر كەمشى­لىكتى بۇيىر­گە تاقاپ قويىپ باۋىرىنا تارتاتىن ءتارىزدى. كوپ ۇرپاق وسىنى وقىپ ءوستى. وسىمەن تاربيەلەندى. سودان با ەكەن, قازىرگى قازاق ءبىر كەمشىلىك ەمەس, بار كەم­شى­لىكتى تەرمەلەپ, جي­ناپ-تەرىپ, بەتكە بىلش ەتكىزۋگە ءازىر. سى­ناپ قانا قويمايدى, ساعى سىن­عان­شا توپە­لەيدى. بۇل مىنەز ۇلكەندە دە, كىشىدە دە اركەز باي­قا­­لا باستادى. بادىرايىپ, كوزگە ۇرىپ تۇرادى. وتىرىستاردا بوستەكى سوزگە قۇلاق تۇرسەڭىز, ەڭ سورلى حالىق – ول قازاق! گازەت-جۋرنال­داردى وقي باستاساڭىز, تاعى دا سورى قايناعان ەل – قازاق! “قازاق ءوزىن-ءوزى سىيلاي المايدى, سوسىن دا ەل بولىپ جارىتپايدى!” دەسەدى ءبىر توپ. “وزىمەن-ءوزى ايتىسىپ, تالاسىپ ءجۇرىپ, جۇرتقا جەم بولاتىن ەل – وسى قازاق!” دەيدى تاعى ءبىر توپ. “ۇلكەننەن – ۇيات, كىشىدەن – قاناعات كەتتى, سوسىن قايدان كوگەرەمىز؟” دەپ كۇڭىرەنەدى ءۇشىنشى ءبىر توپ. – ۇلتتى تەك تومپەشتەي بەرۋ جاقسى ادەت پە؟ ونىڭ اياعى نەمەن بىتەدى؟ – دەپ سۇرادىق ءبىر قالامداس دوسىمىزدان. – “اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى” دەيدى عوي. ەندەشە, ۇلت كەسەلىن ءبىز ايتپاعاندا كىم ايتادى؟ – كەسەل بولسىن, كەمشىلىك بولسىن, ونى تەك قانا سىن ساداعىنا الىپ جوندەۋگە بولادى دەگەن تۇسىنىك قايدان پايدا بولدى؟ اتا-بابانىڭ ءداستۇرلى تاربيە مەكتەبىنە ۇڭىلسەك, كەي-كەيدە كەمشىلىكتى كورە تۇرىپ تا, ونى بادىرايتىپ ايتپاي-اق, مايدان قىل سۋىرعانداي ماداقتاۋ ارقىلى دا جونگە سالىپ وتىرىپتى. – وي, ول كەزدەگى ادامدار باسقا! سانا باسقا! تۇسىنىك باسقا. قازىرگى ۇرپاق مۇلدە بولەك. بۇلار ماڭدايعا تارس ەتكىزىپ قويىپ قالماساڭ, ىمدى تۇسىنە بەرمەيدى. ويلاناسىڭ. ويعا قالاسىڭ. راسىمەن-اق بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءدال سوندايلىق ويى قىسقارىپ, تۇسىنىگى تومەن بولىپ بارا ما؟ جوق, الدە ولاردى سونداي جاعدايعا, قيسىن­سىز كۇيگە جەتەلەپ اكەلگەن اعا بۋىن ۇرپاق­تىڭ قيسىق ءىسى مە؟ كىم كىنالى؟ ايتەۋىر, وسى كۇنى ءبىر نارسە انىق باي­قا­لادى. ول – ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن جاقسى كورىپ, قۇرمەت تۇتىپ, سۇيە بىلۋدەن گورى كەمشى­لى­گىن قازبالاپ, ىلىك ىزدەپ, سىن ساداعىنا كوبىرەك الۋعا تىرىسۋى. قازاق سولاي ما ەدى؟ اتام زاماننان بەرى بەلگىلى قاعيدا – ول ادامدى ادام كوتەرمەلەي ءبىلۋى كەرەك, سىي­لاۋى كەرەك, قۇرمەت تۇتۋى كەرەك. جاقسىلىق كورسە جانى قالماي, بىرگە قۋانۋى ءتيىس. سولاي بولىپ تا كەلە جاتقان سياقتى ەدى. اباي اقىن: ءبىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ – دوس, كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس! – دەمەپ پە ەدى. وسى ەكى اۋىز ءسوز تەكتەن-تەك جازىلا سالعان با؟ بىزدىڭشە, جوق. مۇنىڭ استارىندا “ادام ادامدى سىيلاۋ كەرەك, بارىنشا قۇرمەت سەزىمىن وياتىپ, سىيلاسۋى قاجەت” دەگەن وي جاتقان جوق پا! ال, ولاي بولماسا ءيتىس-تارتىس تىرلىكپەن, ءبىرىڭدى-ءبىرىڭ ءمۇجىپ, قاجاپ, تۇرتپەكتەپ وتپەك­شىسىڭ عوي, سوسىن وزگەگە جەم بوپ وتپەكشىسىڭ عوي, پەندەم! سول ەمەس پە اقىن ابايدىڭ بىلدىرمەگى!... * * * وسىندايدا ەسكە قايتا-قايتا ەلدى اۋزىنا قاراتقان, ءار سوزىمەن ءدۇيىم جۇرتتى ويلان­دىرا بىلگەن, قازىنا-قارتتار ورالا بەرەدى. قازاق ءۇشىن راسىندا دا ەڭ ۇلكەن قازىنا – ول قارتتار, اقساقالدار بولمادى ما! ارينە, باياعىدا! ارينە, انەبىر زامانداردا!... تاعى دا ويعا تۇسەدى. الدەبىر باسىلىمداردان وقى­عانى­مىز بار-دى. ايگىلى جاپون ەلىندە وسى كۇنگە دەيىن جاسى كەلگەن كىسى­لەرگە جاسالار قۇرمەت مەيلىنشە مول بولىپ قا­لىپ وتىر. ءتىپ­تى ەلۋدەن اسىپ, الپىسقا جەتكەن ازا­ماتتار دا ءالى ات ۇستىندە. قىزمەتتىك ورىن­تاق­تان تايا قويعان جوق. ەلدىڭ ىشكى ساياساتى بويىنشا – ەگدە تارتۋ اقىل توقتاتۋ بەلگىسى, ونداي كىسىلەر ويلانىپ ارەكەت ەتەدى ءھام از قاتەلەسەدى دەيدى. تۇپ-تۋرا وزىمىزدە بار ادەت ەدى عوي. ارينە, ءبىر كەزدەردە... * * * قازاق “جاقسى قارتايا ءبىلۋ دە – ءبىر باقىت” دەپ اۋىز تولتىرا ايتادى. مۇنىڭ ءمانىسى نەدە؟ كىسى الپىستان اسىپ, جاسى ۇلعايعان كەزدە كەۋدەدەگى البىرتتىقتى, اسىعىستىقتى, ۇشقالاقتىقتى ۇمىتىپ, سابىرعا كوشەدى. نە نارسەگە دە سالماقتاي قاراپ, سانا تەزىنە سالىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرۋعا ماشىقتانادى. بۇل – جاقسى قارتايۋ. قارتتار دەمەكشى, قازاق ىشىندە ءوز زامانىندا اينالاسىنا ۇلگى, ەلگە تۇتقا بولعان قاريالار از بولماعان. ءبىر اۋلەتتىڭ عانا ەمەس, ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ ءسوز ۇستارىنا اينالعان اقساقال-قاراساقالدار بار كەزدە جۇرتشىلىق اراسىندا پىسىڭ-پىسىڭ وسەك, ءبىر-ءبىرىن سوزبەن ءىلۋ ءھام وزگەگە كۇلكى بولار كەرى كەتكەن ىستەر بولماعان ەكەن. “باس جارىلسا, بورىك ىشىندە” دەپ, ەلگە ايباراق ەتپەۋگە تىرىسىپتى. ەل ارالاپ ءجۇرىپ, ءبىر اقساقالدى قاريامەن تىلدەسكەنىمىز بار. سول كىسىنىڭ ءسوزى ءالى كۇنگە ەستەن كەتپەيدى. قاريا ايتتى: بالام, مىنا زامان نە بوپ بارادى؟ قازاق ءىشىن قىلتاناق جايلادى ما؟ رۋ مەن رۋ, اۋلەت پەن اۋلەت تايتالاسىپ جاتىر. ءتىپتى اعايىندى كىسىلەر اراسىندا ەش بىتىسپەس تالاس تا ءجۇرىپ جاتىر. – مۇنىڭ سەبەبى نە, اقساقال؟ – دەپ سۇرادىق. – سونى دا بىلمەيسىڭ بە؟ – دەدى ول. – ونى ايتپاسام دا تۇسىنبەيسىڭ بە؟ – مۇمكىن, جاستار ءسوز تىڭداماي, تاربيە­گە كونبەي... – دەپ جاۋاپ ايتا باستاپ ەم, الگى اقساقال: – جوق! – دەدى داۋىسىن قاتايتىپ. – ءسال قيت ەتسە, بار كىنانى جاستارعا جابا سالۋ ادەتكە اينالدى. ولاي ەمەس! – ەندى نە؟ – ەلدە ءجونى ءتۇزۋ قاريا قالمادى. جاستارعا ءجون سىلتەر ۇلكەندەر مەكتەبى ءۇزىلىپ بارادى. الپىستان اسسا دا اراق ءىشىپ, اۋزىنا كەلگەنىن وتتاپ, كىشىلەرگە مازاق بولىپ جۇرگەندەرگە نە دەۋگە بولادى! – ولار ەندى ءححى عاسىردىڭ قاريالارى ەمەس پە؟ – دەپ ازىلدەگەن بولدىق. – شەت جۇرت­­تا الپىس-جەتپىس جاستا دا ءوزىن جاس سەزى­نىپ... قاريا تاعى دا ءسوزىمدى ءبولدى. – وسى سەندەر, – دەدى. – سەندەر نەگە شە­تەل­گە ەلىكتەۋدى قويمايسىڭدار؟ جاپون مادە­نيەتى – جاپوندىقتارعا, اعىلشىن مادەنيەتى – اعىل­شىندارعا, فرانتسۋز مادەنيەتى – فران­تسۋز­دارعا قىزمەت ەتەدى. ءار ەلدىڭ ءوز ەرەك­شە­لىگى, ءوز ورنەگى بولماي تۇرمايدى. ءبىز – مۇسىلمانبىز. ونىڭ ۇستىنە – تۇركىلەرمىز. ونىڭ بەرگى جاعىن­دا – قا­زاق­پىز. قازاققا قازاق بولۋ پارىز. قازاق ءداس­تۇرى مەن سالتىن ساقتاۋ پارىز. ءتىلىن قورعاۋ ءلازىم. – وركەنيەت كەلە جاتىر. جاھاندانۋ جايلاپ بارادى. – سول جاھاندانۋعا جۇتىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن دە ەڭ اۋەلى مىقتى ۇلت بولىپ ۇيىسۋىمىز كەرەك. ۇلتتى ۇيىستىرۋ ءۇشىن – ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرىپ كومەككە كەلۋ كەرەك. – قارتتار نەگە مايدالانىپ بارادى؟ – ويتكەنى, بۇگىنگى قازاقتار ءوز ەلىنىڭ, ءوز جەرىنىڭ ابىرويىنان گورى ءوز قۇلقىنىن كوبىرەك ويلايدى. ءوز جۇرتىنىڭ بەدەلىن اسقاقتاتۋ ورنى­نا ءوز جانىنىڭ راحاتىن العى كەزەككە جىلجى­تىپ وتىرادى. – بۇل كەسەلدى قالاي تىيامىز؟ قايتسەك, ىرگە­لى ەل بولىپ ساقتالىپ قالامىز, اقساقال؟ – ول ءۇشىن, بالام, بارلىق تاربيەنى الدىمەن مەكتەپتەن, ءتىپتى بالاباقشادان باستاۋ كەرەك. جاس ۇرپاققا ءبىزدىڭ تەگىمىز كىم ەكەنى, ءدىلىمىز بەن ءتىلى­مىز­دىڭ قانشالىق قىمبات ەكەنىن اۋەل باستان اڭعارتۋ كەرەك. سوندا عانا ەلدىك بەي­نەمىزدى ساقتاي الامىز. انا ءتىلىن قايتسەك تۇرالاتىپ المايمىز دەپ تالايدان باس قاتىرىپ جۇرگەن جايىمىز بار عوي, ونىڭ جىرى سوڭعى ون-جيىرما جىلدان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان جوق پا! كەشەگى شونا سماحان ۇلى اعا­مىزدان باستاپ, بۇگىنگى مۇحتار شاحانوۆقا دەيىنگى ارالىقتا ءتىل تاعدىرىن جانى شىرقىراپ, كىم تىلگە تيەك ەتپەدى دەيسىز. – اقساقال! – دەدىم ەندى. – انا ءتىلى بۇگىنگى كۇنى ەڭ ءبىر جارالى ماسەلە بولىپ تۇر. وسىنى قايت­كەنىمىز ءجون؟ قايتسەك, تولىعىمەن شەشە الامىز؟ قاريا ەش بوگەلگەن جوق. – قاراعىم, ءبىزدىڭ ءتىلىمىز – انا ءتىلى دەپ اتالادى. ونى ەشبىر قاۋلىمەن, ەشبىر تاپسىر­ما­مەن جۇزەگە اسىرا المايسىڭ. ءتىلدى ساقتاپ قالا­تىن – انالار. ءاربىر وتباسىندا ءسابي دۇنيە­گە كەلى­سى­مەن, ونىڭ ەڭ العاشقى بىلدىر­لاپ سوي­لەي­تىن ءسوزى – قازاقشا بولۋى قاجەت. انا ءالديى, بەسىك جىرى – ءبارى دە قازاقشا ايتىلماي بولمايدى. – ونى تىڭداي قوياتىن قۇلاق بولسا... – وۋ, سەن نە دەپ تۇرسىڭ دەدى ول. – ءوز ۇرپاعىنا ءاۋ باستان قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدەن باس تارتاتىن وتباسى بولا ما؟! بالا 4-5 جاسقا دەيىن قازاقشا سويلەسە, وندا بۇل ءتىلدى وڭاي­لىقپەن ۇمىتا قويماسىنا مەن كۋا! ۋىزىندا تىلگە جارىعان دەگەن سول بولادى. اقساقالدى ەندى باسقا تاقىرىپقا بۇرايىن دەپ, تاعى دا ۇلكەندەر اراسىنا ورالا بەردىم. – قيسىق مىنەز قيقار قاريالار كوبەيىپ بارادى! ولاردى قايتەمىز؟ – شالدۋار شالداردى دا تارتىپكە شاقىرۋ قاجەت. ءاربىر وبلىس, اۋدان ءھام اۋىلدىق جەر­لەردە اكىمدىك بار ەمەس پە! سول اكىمدىك جانىنان اقساقالدار كەڭەسىن قۇرىپ, وقتىن-وقتىن باس قوسىپ وتىرسا دا تەرىس ەمەس. ارا-تۇرا ەل اراسى­نا ىرىتكى سالىپ, اراق ءىشىپ جۇرگەندەردى سول جەردە سىن تەزىنە سالسا, تەرىس بولماس ەدى. اقساقالى ازعىنداعان ەلدىڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر. وسىنى ءبارىمىز دە ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ءاربىر سوزىنەن دالانىڭ دانالىعى سەزىلەتىن سول قاريامەن سويلەسكەن سوڭ, مەن كوپكە دەيىن ءبىر ويدان ارىلا الماي-اق قويدىم. جاقسى قار­تايۋ دەگەن نە؟ ول ءوز زامانىندا جاقسى قىز­مەت ىستەپ, زەينەتكەرلىككە جەتىپ, ءتيىستى زەينەتاقىسىن الىپ, وزىمەن-ءوزى بولىپ جۇرگەن اعا بۋىن وكىل­دەرى مە؟ جوق, بولماسا كارىلىككە ءبارىبىر بوي بەرمەي, اركەز جاقسى ءىستىڭ جانىنان تابىلا بىلەتىن ەلگەزەك ەرەسەك جاندار ما؟ وسى ەكەۋى دە جاقسى-اۋ! الايدا, جاقسى قاريا دەگەنىمىز – ءوز جۇرتىنىڭ, ءوز اۋلەتى­نىڭ اقىلشىسى, تۇتقاسى, بەتكە ۇستارى بولار-اۋ! ونداي قاريالار ەل ىشىن­دە كوڭىلگە قاياۋ سالار ءىس بولسا دا, سىرتقا شىعار­ماي, ءوزارا كەلىسىممەن اياقتايدى. بىتىممەن شەشە­دى. سوسىن دا ونداي اۋىلدا ارىز از. شاعىم بولا بەرمەيدى. ۇرىس-كەرىس جوق. قايتا, بەرەكە بار. اۋىزبىرشىلىك بار. وسىنداي اۋىلعا تاپ بولساڭىز, ءوزىڭىز دە ءبىر راحاتتانىپ قالاسىز. بولا بەرگىڭىز, كىدىرە بەرگىڭىز كەلەدى. ويتكەنى, ءسىز ەشنارسەدەن سەكەم المايسىز. بەيساۋات ءسوز, بەرەكەسىز ارەكەت بول­ماي­تىنىنا سەنەسىز. ءوزىڭىزدى-ءوزىڭىز مىنا جارىق الەمدەگى ەڭ ءبىر تاماشا جاندار اراسىندا جۇر­­گەندەي كۇي كەشەسىز! ءاي, بىراق ونداي اۋىل قازىر بار ما ەكەن؟ بار بولسا, از با ەكەن, كوپ پە ەكەن؟ قازاق قاريالارى قاي كەزدە دە جاسى كەلگەن سوڭ, جەڭىلتەكتىككە سالىنباي, جاقسى قارتايىپ, ەلىنىڭ تۇتقاسى ءھام ۇستىنى بولىپ جاتسا قانداي عانيبەت! “شىركىن-اي!” دەپ ويلاناسىڭ وسىن­دايدا. “وسى كۇنى “قاريالار تاربيە مەكتەبى” دە­گەن ارناۋلى ساباقتار, وي سالار تارتىمدى كەش­تەر ۇيىمداستىرىلىپ وتىرسا عوي. ونىڭ بۇگىنگى جاستارعا بەرەرى دە, ۇيرەتەرى دە كوپ بولار ەدى...” * * * ال, جاستار شە! جاس بۋىن وكىلدەرى وسى كۇنى نە ويلاپ ءجۇر؟ اتاقتى ماعجان اقىن ءبىر كەزدەرى “مەن جاس­تار­عا سەنەمىن” دەپ جىرلادى. ول ءوزىنىڭ ءىزىن با­سىپ كەلە جاتقان سول كەزدەگى ءىنى جاستارعا عانا ەمەس, ءححى عاسىر جاستارىنا دا ءوز ءسوزىن ارناپ اي­تىپ كەتكەندەي. ماعجان جاس ۇرپاقتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتى, سەنىم ارتتى, ەلگە تۇتقا بولارىنا سەندى. كوزدەرىڭدە وت وينار, سوزدەرىڭدە جالىن بار! جاننان قىمبات ولارعا ار, مەن جاستارعا سەنە­مىن! – دەپ, كوكىرەگىنىڭ ارعى تۇكپىرىندەگى اسىل ءسوزىن, ىنتىزار لەبىزىن جىر جولىنا قوستى. ۇزدى­گە جىرلادى. سول ايبارلى اقىن سەنىم جۇكتەگەن “ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى” جاستارىمىز اركەز سەنىم ۇدەسىنەن شىعىپ كەلە مە؟ بارلىق ۋاقىتتا جاستىققا ءتان جىگەرمەن ۇلتىن, جۇرتىن, حالقىن سۇيەتىن مىنەزىن بايقا­تىپ وتىر ما؟ قازاق دەگەن قاسيەتتى ەلدىڭ بارشا قادىر-قاسيەتىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, ونى كورىپ-ءبىلىپ, وزگەلەرگە ۇيرەتۋگە ۇمتىلىپ ءجۇر مە؟ ساۋال كوپ, جاۋاپ از. ارينە, جاستاردىڭ بارىنە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز, الايدا وسى كۇنگى جاستاردىڭ كوبى دەرلىك قازاق بولعانىنا ماقتانۋ ورنىنا قايتا وكىنىش بىلدىرەتىن مىنەز بايقاتىپ قالادى. مولىنان بايقاتادى. ءبىر جاس دوسپەن از-كەم وي بولىسكەنىمىز بار. ول ايتتى: – قازاق بولعانىما قالاي ماقتانام؟ ماقتانا ايتار قانداي قاسيەتى بار؟ – قازاق تاريحىن بىلەسىڭ بە؟ – ەپتەپ وقىعام. ءبارى كۇڭگىرت. ەكىۇشتى. داۋلى تۇستارى كوپ. – سالت-ءداستۇرىن بىلەسىڭ بە؟ – ازداپ بىلەم. بىراق ونىڭ ءبارى دە ەندى ەسكىردى عوي. ءححى عاسىردا ونى ءسوز ەتىپ وتىرۋ قاجەت پە؟ – ءتىلىن قۇرمەتتەيسىڭ بە؟ – سويلەي الام. الايدا ونىڭ الەمدىك وركەنيەتتە ەشبىر ورنى جوق. شەتەلدە قازاقشا سويلەۋ قاجەت تە ەمەس. – ارينە, – دەدىم مەن. – سەن وسى ايتقان­دار­دىڭ بارىنە دە سەلقوس قارايتىن بولساڭ, قالايشا قازاق ءۇشىن ماقتانا الاسىڭ! ۇلتتى ۇلت ەتەتىن ونىڭ تاريحى, ءداستۇرى, ءتىلى عوي. جاس دوسىم مەنىمەن تايتالاسا باستادى. اعا, – دەدى ول. – قازىر الەمدىك جاھاندانۋ باستالىپ كەتتى. بۇل پروتسەسس ون بەس-ون التى ميلليون ءبىز­دىڭ ەل تۇرماق, وزىمىزدەن سانى جاعىنان الدەنە­شە ۇلكەن, ەلدەردىڭ ءوزىن جۇتىپ قويۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى كەشەگىنى اڭساپ, باس قاتىرعانشا, ەرتەڭ قالاي بولامىز دەگەن شارۋانى ويلاماي­مىز با! – ەرتەڭدى ويلاۋ دەگەن نە؟ – ەرتەڭىن الدىن-الا ويلاعان ەل سول جاھان­دانۋعا قارسى ءجۇرىپ, باتىل ارالاسۋى كەرەك. جاڭا زامانعا, جاڭا جاعدايعا بارىنشا بەيىم­دەل­مەي بولمايدى. ول ءوزىڭدى-ءوزىڭ جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن ابدەن كەرەك ءىس. ءتىپتى “وسىنى قايت­سەم دە ۇستاپ قالام” دەپ, ءبىر تىلگە قاتىپ قالۋ قاجەت ەمەس. – ءتىلى جوعالعان سوڭ ەل بولا ما! ونداي  ەلدى قايدان كوردىڭ! – ماسەلە – دىلدە! قاي تىلدە سويلەسەك تە قازاق ەكەنىمىزدى ەستەن شىعارماساق بولدى. جاعامدى ۇستادىم. جاس دوسىمدى تىڭداپ تۇرىپ, تۇلا بويىم تىتىركەندى. “قازاقتا كىسى قىزىعاتىن, تۇعىر ەتەتىن نە قالدى” دەگەنى عوي ول. سوندا ءبىز شىنىمەن-اق ەل بولۋدان قالىپ بارا جاتقانىمىز با؟! نەگە ەكەنى بەلگىسىز, وسى ساتتە مەن ءابدىلدا تاجىباەۆ اقىندى ەسكە الدىم. – تۋعان ءتىلىم – تىرلىگىمنىڭ ايعاعى, ءتىلىم بار دا, ايتىلار سىر ويداعى. وسسە ءتىلىم – مەن دە بىرگە وسەمىن, وشسە ءتىلىم – مەن دە بىرگە وشەمىن! ءتىلسىز حايۋان – بيشارا, بيشاراعا – نە شارا! – دەپ جىرلاپ ەدى-اۋ ابىز اقىن! سوندا وسىنداي ۇرپاق تاربيەلەپ, سول ۇرپاققا ەل تىزگىنىن ۇستاتۋعا تاۋەكەل ەتىپ وتىرساق, ءبىز ءوزى كىمگە وكپەلەپ ءجۇرمىز, ا؟ ءيا, ۇلتتى ۇلت ەتەتىن – ەڭ الدىمەن ادامدار عوي. كىسىسى كوشەلى, ماقساتى ايقىن, باعىتى دۇرىس ەلدى جاۋ الا ما! سول كوشەلى ادام دەگەنىمىز – الگى ءبىز ءسوز ەتكەن اقساقالدار مەن جاستار ەمەس پە! اقساقال اقساقالدىق جولىنان جاڭىلسا, جاستار جالىنداماي جاتىپ سۇرىنسە, ول ەلدىڭ ەرتەڭى دە كۇڭگىرت ەمەس پە. ءتىپا, ونداي پالەكەتتىڭ بەتى اۋلاق! ءبىز جاقسى قارياسى ءھام تاربيەلى ۇرپاعى بار قازاق دەگەن ەل بولامىز. بولعامىز, بولا دا بەرەمىز! * * * سىناۋ! مىنەۋ! تاعى دا سىناۋ! ءبىز وسى كۇنى ۇلتتى تەك قانا تۇقىرتا ءتۇسىپ, تەك قانا جامان جاعىن ايتۋ ادەتىن مەڭگەرىپ الدىق. قازاقتىڭ قاي قايراتكەرى دە ءالسىز. قاي اقىنى دا ورتاشا. بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءبارى دە الاياق. ءوز باسىن, ءوز قارنىن ويلايتىن تاياز ويلىلار. الدەبىر وتىرىستا وتىرىپ: – انا دەپۋتات ەلدىڭ ويىنداعى ءسوزدى ايتتى, – دەپ ءسوز باستاي بەرسەڭ, بىرەۋى اڭگىمەنى ءبولىپ: – ءاي, سونى قويشى! ءوزى پاراقور ەكەن. جۇرگەن جەرىندە تەك ءوز قۇلقىنىن ويلايدى, – دەپ جورعالاتادى. عافۋ اقىننىڭ ءبىر ولەڭى بولۋشى ەدى. سول ولەڭىندە “وزگەلەردىڭ باتىرى جاقسى دا, ال ءبىزدىڭ باتىرلاردىڭ ءبارى جامان بولعان با” دەگەن سىندى وي ايتىلا­تىن. راسىندا سوڭعى جىلدارى ءبىز ءوزىمىزدى-ءوزىمىز سىناۋدا الەمدە العاشقى ورىنداردىڭ بىرىنە شىعىپ كەتكەن جوق پا ەكەنبىز وسى؟! ارينە, ساياساتتىڭ اينالاسىندا جۇرگەن ازا­مات­تاردىڭ اراسىندا الا دا, قۇلا دا كەزدەسۋى كادىك. ءبارى بىردەي سۇتتەن اق, سۋدان تازا دەسەك, ول شىندىق ەمەس. ء“بىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەدى” دەگەن اتالى ءسوز راس-اق! جاقسىلارى­مىزدى قايسىبىر جەڭىل اياقتىلار بىلعاپ كەتەدى. كەمەڭگەرىمىزدىڭ جولىن كولدەنەڭ كوك اتتىلار كەسىپ وتەدى. تاۋىرلەرىمىزدى الدەبىر تىشتاقايلار كولەگەي­لەپ, كورسەتپەيدى. وسىنىڭ ءبارى دە ءومىر بار جەردە بولا بەرەتىن نارسە عوي. اتام زاماننان بەرى قاتارلاسا شاۋىپ, قاپتالداسا قاقتىعىسىپ كەلە جاتقان اق پەن قارا, جاقسى مەن جامان, جومارت پەن ساراڭ ەمەس پە ەدى! ءبىز نەگە تەك ءومىردىڭ قارا ءتۇسىن تەز بايقاپ, تەك قانا وسال جاعىن ءسوز ەتە بەرەمىز؟ ەندى ەل نامىسىن ويلار كۇن تۋعان جوق پا! الدە, شىنىمەن-اق مايدالانىپ, تارىداي بىتىراپ بارا جاتقانىمىز با؟... ايتپەسە, بۇل ادەتىمىزگە نە جورىق! تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, قازاق دەگەن ەلدىڭ بار ەكەنىن الەم مويىنداپ جاتسا دا, ەشتەڭەگە كوڭىلىمىز تولماۋى قالاي؟ اۋ, سول تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋگە كۇش سالىپ وتىرعان ساناتتاعى قايراتكەرلەر مەن ساۋساقپەن سانارلىق جاقسىمىزدى نەگە كورگىمىز كەلمەيدى؟ از شىعار, بىراق بار عوي. ءجۇر عوي ولار ارامىزدا... ولار “جوق” دەپ, شورت كەسىپ ايتۋعا اۋزىمىز قالاي بارادى؟ * * * ەلدىڭ دە, ەل ازاماتتارىنىڭ دا جاقسى قاسيەتتەرىن ءسوز ەتۋ قانداي عانيبەت! قانداي جۇرت بولسا دا, مەيلى ول ۇلكەن بولسىن, نە كىشى بولسىن, ونىڭ جاقسىلارى, جايساڭدارى ءھام جاقسى ىستەرى بولادى عوي. سونى كورۋ, تاني ءبىلۋ ءھام ءدوپ باسا ءبىلۋ, ارينە, وڭاي شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن ۇلكەن جۇرەك, ۇلكەن سەنىم, ۇلكەن ىقىلاس قاجەت. ايتالىق, ءبىر جاس جىگىت ءمينيستردىڭ ورىنتاعىنا وتىردى دەلىك. ول اۋەلدە قاتەلەسۋى مۇمكىن. اياعىن شالىس باسۋى دا ىقتيمال. ال, ەندى سول كەمشىلىگىن ءىلىپ الىپ, جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ, تومپەشتىڭ استىنا الا بەرسەك, ول جىگىت كىم بوپ شىعادى؟ ارينە, جالتاق بولادى. جالتاق باسشىدان جاقسى ىستەر كۇتۋگە دە بولمايدى. ۇلت قايراتكەرلەرىن شىعارۋ – ۇلتتىڭ ءوز قولىندا! ونى ەشبىر ەل بىزگە دايىنداپ, اكەلىپ بەرمەيدى. نە دە بولسا ءوز ىشىمىزدە ءوسۋى كەرەك, قالىپتاسۋى كەرەك. جاقسى عالىم شىعارامىز دەسەك, جاس جىگىتكە مۇمكىندىك تۋعىزىپ, ونىڭ ءاربىر ادىمىنا قولداۋ جاساۋىمىز قاجەت. ءوز سالاسى بويىنشا بارىنشا ىزدەنىپ, ءوز دىتتەگەن مەجەسىنە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىسپىز. بىزدە ونان گورى اياقتان شالىپ جىبەرۋ ادەتى بەلەڭ الىپ بارا جاتقانداي. ەڭ قيىنى – اياقتان كىم شالدى دەپ ىزدەۋ سالا باستاساڭىز, ەشنارسە تابا المايسىز. كوز الدىڭداعىنىڭ ءبارى دە سۇتتەن اق, سۋدان تازا. ءبارى دە پەرىشتە. ال, بىراق... تاسادا تۇرىپ تاس اتۋشى كوپ. كورىنبەيتىن جاۋ كوبەيە باستادى. بۇل – جاقسى ءۇردىس ەمەس. ۇلت ءۇشىن اسا قاۋىپتى ىندەت. جاسىراتىن نە بار, ويى وزىق دەيتىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ اراسىندا دا مۇنداي ارەكەتتەر بوي كورسەتەدى. تالانت از ەمەس, بىراق تارازى جوق. كىتاپ كوپ, بىراق جاقسىسىن ءدوپ باسىپ, تىلگە تيەك ەتەتىندەر تابىلمايدى. “مەن وزا المادىم, ەندى سەن دە وزبا” دەگەن مىسىق تابانداۋ. وسىندايدا ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىپ كەتەدى, باياعىدا, حح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىن­دا ماسكەۋگە ەڭ جوعارى ادەبي سىيلىققا ۇسىنىلعان ءبىر اعامىزدىڭ ۇستىنەن قاپ-قاپ ارىز بارىپتى دەيتىن. ال, سول كىسىمەن بىرگە سول سىي­لىققا ۇسىنىلعان گرۋزين الدە ارميان قالام­گەرىنىڭ سوڭىنان ءبىر توپ تىلەۋلەستەرى ەرە بارعان كورىنەدى. ءبىز اياقتان شالۋعا جان سالا كىرىستىك, ال ولار ازاماتىن الاقانعا سالىپ, ايالاۋعا تىرىستى. قۇداي-اۋ, سول ءبىر كەساپاتتى كەسەلدەن قازاق بايعۇس ءومىر بويى قۇتىلماي كەتەتىن بولعانى ما! ءبىزدىڭ تاس ماڭدايىمىزعا جازىلعانى وسى ما!... وسىدان سوڭ ۇلت كوسەگەسى قالاي كوگەرەدى؟ قازاق قالاي قازاق بولادى؟ جاھاندانۋ ەسىك قاعىپ تۇرعان كەزدە جۇمىل­عان جۇدىرىق بولۋ ورنىنا, ساۋساق ساناپ تۇرى­سى­مىز قالاي؟ * * *

جاقسىمىزعا, جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە ءبىز نەلىكتەن از قۋانامىز؟ نەلىكتەن ەلگە تۇتقا بولار ازاماتتارىمىزدى ارداقتاۋعا, الاقانعا سالۋعا تىم شورقاقپىز؟ جان-جاقتى جەتىلگەن, بىلىكتى دە بىلگىر باسشى – ەل قايراتكەرى وسى جۇرتتىڭ ابىرويى ەمەس پە! ءسوز سيقىرىن تەرەڭنەن قازىپ, الەمدىك ادەبيەتتەن ءوز ورنىن ويىپ الۋعا ۇمتىلعان تالانتتى قالامگەر – ول قازاق دەگەن ەلدىڭ ماقتانىشى بولماس پا! سپورتتىڭ الۋان تۇرىنەن الەمدىك بيىكتىكتى باعىندىرا العان ساڭلاق جىگىتتەر – ولار دا ەگەمەن ەلدىڭ ار-نامىسى بولىپ سانالماي ما! وزگەنىڭ جەتىستىگىنە تاڭ قالىپ, تاۋداي باعا بەرگەنشە, نەگە ءوز جۇرتىمىزعا مويىن بۇرمايمىز! ءبىز ءوزى قانداي حالىق ەدىك؟ سوڭعى جىلدار بەدەرىندە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اۋتيزم سىرقاتى تۋرالى كوپ جازىپ ءجۇر. مەن وسى ءبىر ەرەكشە سىرقات سىرىن تۇسىنگەن سايىن, كەۋدەمدى الدەبىر كۇدىك جاۋلاپ الادى. “وسى قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ بويىندا الگى كەسەلدىڭ بەلگىلەرى جوق پا ەكەن؟” دەپ ويلانام. اۋتيزم دەگەن – ادامنىڭ ىشتەي تۇيىقتالۋى. نە نارسەگە دە وتە سامارقاۋ, سەلقوس قاراۋى. قىزىعۋشىلىعى ازايۋى. ەلىمىزدە ۇلى وزگەرىستەر مەن ءمانى زور الىپ ىستەر جۇزەگە اسىپ, قازاق ەلى قاس-قاعىم ساتتە الەمدىك دەڭگەيدە ءسوز ەتەتىن مەملەكەتكە اينا­لىپ وتىرسا دا, كەي قازاق ء“اي, سونى قويشى, بولسا قايتەمىز” دەپ شىرت تۇكىرىپ وتىرا بەرەدى. بۇل نە ءوزى؟ وسىنداي سەلقوس مىنەز ءتىپتى بەلگىلى-بەلگىلى تۇلعالار اراسىندا دا از ەمەس. بۇگىنگى مەملەكەت ءھام قوعام قايراتكەرلەرى نەگە جارقىلداپ سويلەپ, ەل الدىنا شىعىپ, جاقسى ءىستىڭ جارشىسى بولمايدى؟ بۇگىنگى دە­پۋتات مىرزالار نەگە ەل ىشىنە كىرىپ كەتىپ, بار­لىق جاقسىلىعىمىز بەن كەمشىلىگىمىزدى جالپاق تىلمەن ءتۇسىندىرىپ ايتۋعا, ءتۇيىپ ايتۋعا قۇشتار ەمەس؟ بۇگىنگى اقىن-جازۋشىلارى­مىز­دىڭ قالامى نەلىكتەن جاڭا زامان ساۋلەتىن, بۇگىنگى كۇش كەلبەتىن ءھام قازىرگى جاس ۇرپاق بويىنداعى الاپات كۇشتى سەزىمدى كورسەتۋگە كىبىرتىكتەپ قالا بەرەدى؟ الاپات سەزىمدى اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ جازعان ەكەن: – و, وتان اعار ارنامدى مەنىڭ تەرەڭ بەر, سۇيرەرمىن العا, جاتسا ەگەر ىركىپ كەمەڭدى ءور. كەمشىلىگىڭدى كەشىرمەي ايتسام, دوستارىم, مەن ءۇشىن جانى اشىماي تۇر دەمەڭدەر!... ءبىزدىڭ دە ويىمىزدا وسىنداي تىلەك تۇر, ءدال وسى تەكتەس جاناشىر ءسوز كەۋدەمىزدەن سىعالاپ قارايدى. قۋانا بىلەيىكشى, اعايىن! ەڭ بولماسا ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىگىمىز بەن بىتىرگەن ءىسىمىزدى كورگەن ساتتە ء“جون ەكەن” دەگەن جالعىز اۋىز جىلى ءسوزدى ايتۋعا بولماس پا! قۋانا ءبىلۋ, بىلە-بەلسەك, ادام بويىنداعى عالامات سەزىم عوي. سول بۋىرقانعان سەزىمدى نەگە سونشالىق تۇنشىقتىرىپ ءجۇرمىز؟ بەرەيىك تە بوستاندىق!...

جولتاي جۇمات,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى-دراماتۋرگ.