التايدىڭ اياسىندا كوپ اۋىل بار

سەبەبى, وزىق تاجى­ريبەنى, سالىق جيناۋدىڭ ءتيىمدى تا­سىلدەرىن قولدانۋ, اۋىل شارۋاشى­لى­­عىندا قول جەتكەن تابىستار جاي­لى ىلە-شالا وبلىستىق گازەتتەردە جاريالانادى. ارتتا قالىپ قويعان اۋدان, قالالار كەلەسى توقساندا نە­مەسە جىل قورىتىندىسى بويىنشا العا جىلجۋدىڭ تاسىلىنە كوشەدى. ال اتالمىش اۋداندا وتكەن جى­لى كوپتەگەن ىستەر تىندىرىلعانى كوز­گە ۇرىپ تۇر. اۋىل شارۋاشى­لى­عىنىڭ جالپى كولەمى ونىڭ الدىن­داعى جىلمەن سالىستىرعاندا 42,6 پايىز ءوسىپ, ول 7 ميلليارد 839,4 ميل­ليون تەڭگەنى قۇراعان. بىلتىر 53,1 مىڭ توننا التىن ءدان قامباعا ءتۇسىپ, كۇنباعىس, كارتوپ, كوكونىستەن دە مول ءونىم جينالعان. ەت, ءسۇت, ءجۇن, جۇمىرتقا, بال ءوندىرۋ جوسپارى دا تولىعىمەن ورىندالعان. بۇگىنگى كۇنى اۋداندا 9 مال بورداقىلاۋ الاڭى, 12 قولدان ۇرىقتاندىرۋ قوسىنى, التى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. – التايدا قىس قاتتى. كونەكوز قاريالاردىڭ ءوزى مۇنداي ۇزاق, بوراندى-شاشىندى كۇندەردىڭ ايلاپ تۇرىپ العانىن ارەڭ ەسكە تۇسىرەدى. قىستىڭ قاتال بولاتىنى جايلى جۇلدىزشى نازاربەك قو­جامسەيىتوۆ ەسكەرتكەن, ونىڭ ۇستىنە اۋا رايىن زەرتتەيتىن ماماندار دا دابىل قاققان. سوندىقتان دا ال­تايدىڭ التى ايعا سوزىلاتىن قى­سىنا مۇقيات ازىرلەندىك. قىستاماعا 213 مىڭ توننا ءشوپ, ونداعان توننا پىشەندەمە, سۇرلەم, سابان ازىرلەپ الدىق. ازىرگە مال شىعىنى ورىن العان جوق, امانشىلىق بولسا قىس­تان مال-جان امان شىعاتىن سياق­تى, – دەپ اۋدان اكىمى سەرىك زاي­نۋل­دين شارۋا بارىسىمەن تانىس­تىرا كەتتى. ق. داميتوۆ اتىنداعى ورتا مەك­تەپتە 300 وقۋشى بار. ءبىلىم ور­داسىنا كەلەر جىلى كۇردەلى جوندەۋ جاسالماق. بۇدان كەيىن ونوۆكا اۋىلدىق وكرۋگىنە بەت الدىق. ءبىزدى اۋىل اكىمى مەن جاقىندا عانا ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن “قۇرمەت” وردەنىمەن ماراپاتتالعان ا. ماتاسوۆ قارسى الدى. اناتولي پەتروۆيچتى بۇرىن­نان تانيتىنبىز. ول شارۋاعا مى­عىم ازامات. وتكەن جىلى دا كۇن­باعىس, استىقتان بىتىك ءونىم الىپتى. “اتتەڭ استىقتىڭ باعاسى مۇلدەم قۇلدىراپ كەتتى, بىراق وعان الاڭداپ وتىرعان جوقپىز. قامباعا قۇيىپ العان سوڭ الاڭداۋعا نەگىز جوق”, دەپ اعىنان جارىلدى قوجالىق يەسى. ا. ماتاسوۆتىڭ تاعى ءبىر ەرلىگىن ايتپاي كەتپەسكە بولماس. وتكەن جى­لى وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ وبلىس­تىڭ بارلىق ىسكەر ازاماتتارىنا سو­ناۋ جىلدارى سۋ تەگىنگە العان بالا­لار باقشالارىن, كلۋبتار مەن مەك­تەپ­­تەردى تەگىن قايتارىپ بەرۋ جونىن­دە باستاما كوتەرگەن. ماتاسوۆ ەر ەكەن, ەكى قاباتتى بالاباقشانى جانە اۋ­ىلدىق مادەنيەت ءۇيىن تەگىن قاي­تا­رىپ بەردى. اۋدان اكىمى س. زاينۋل­دين “بالدىرعان” دەگەن بالاباق­شاعا ەرتىپ كەلدى. ازىرشە بۇل جەردە 25 بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. جا­قىندا تاعى 25 ورىندىق باقشا ىسكە قوسىلماق. ال مەكەمەنىڭ ەكىنشى جاعىندا اۋىلدىق پوشتا, شاشتاراز ورنالاسىپتى. ا. ماتاسوۆ قايتارىپ بەرگەن كلۋب ءۇيى دە جايناپ تۇر. وت­كەن جىلى وعان قارجى ءبولىنىپ, كۇر­دەلى جوندەۋدەن وتكەن. توپقايىڭ اۋىلىندا جاقىندا عانا “ەرەن ەڭ­بەگى ءۇشىن” مەدالىمەن ماراپاتتالعان “توپقايىڭ” شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى توقتاسىن قاليبەكوۆتى جو­لىقتىردىق. توقاڭ بيىلعى قىستان قىسىلماي شىعاتىنىن, جەم-ءشوپ­تىڭ مول ەكەنىن ايتتى. جول-جونەكەي مايەمەر اۋىلى­نا سوعا كەتتىك. مۇندا دا ءبىراز ىس­تەر­دىڭ اتقارىلعانى كورىنىپ تۇر. مەك­تەپ, كلۋبقا كۇردەلى جوندەۋ جا­سال­عان. اۋىل كوشەلەرى قالىڭ قاردان تازارتىلعان. اۋداننىڭ بۇرىنعى ورتالىعى كاتونقاراعاي اۋىلىنا كەلدىك. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ەكى-ءۇش قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر القا-سالقا بولىپ, يەسىز بولعان سوڭ توزىپ-اق تۇرعان. ەندى سول ۇيلەرگە جان بىتە باستاعان سىڭايلى. اۋىلدىق اكىمدىكتىڭ قارسى الدىنداعى ءۇش قاباتتى ءۇي الىستان كوز تارتادى. بۇرىنعى بانك مەكەمەسىن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى تەمىربەك يسا­باەۆ الىپ, جايناتىپ تۇرىپ جون­دەپتى. بۇل مەكەمە ەندى پان­تىمەن ەمدەيتىن شيپاجاي بولماق. – ىسكەر ازامات تەمىربەك قۇ­ماربەك ۇلى مارالدىڭ ءمۇيىزىن توڭازىتقىشتا ساقتاپ وتىر. امان­شىلىق بولسا, ەندى ءبىر جارتى ايدا شيپاجايدى حالىق يگىلىگىنە بەرمەك. پانتىنى قايناتىپ, ادامداردى ەمدەي باستاماق. تەمىربەك وتكەن جىلى كىندىك قانى تامعان توپ­قايىڭ اۋىلىندا ءبىر كوشەنى تەگىن اسفالتتاپ بەرگەن. باسقا دا قايى­رىمدىلىق شارالارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ تۇرادى, – دەدى اۋدان اكىمى. اۋداندىق اكىمدىكتىڭ ءۇشىنشى قاباتىنا كوتەرىلدىك. بۇل جەردە اۋ­داندىق “لۋچ”, “اراي” گازەتتەرىنىڭ تىلشىلەر قوسىنى ورنالاسىپتى. اۋداندىق گازەت رەداكتورىنىڭ ور­ىنباسارى, بىرنەشە جىر جيناقتا­رىنىڭ اۆتورى, بەلگىلى قالامگەر جانىبەك قىزىر 60 جاسقا تولعاندا جەرلەستەرى قۇرمەت كورسەتىپ, “كا­تون­قاراعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازا­ماتى” دەگەن اتاق بەرىپتى. ارىپ­تەسىمىزدى قۇتتىقتاپ شىعۋدىڭ رەتى كەلدى. اۋدان ءومىرىنىڭ ايناسى “اراي” گازەتىندە كەزىندە بەلگىلى قا­لامگەرلەر ورالحان بوكەي, ديداح­مەت ءاشىمحان, قايىردى نازىرباەۆ سياقتى ازاماتتار قىزمەت ەتكەن. قاسيەتتى شاڭىراق اۋدان تىنىسىن جاقسى كورسەتىپ كەلە جاتىر. “جول كارتاسى” نە بەردى؟ وتكەن جىلى اۋدانعا “جول كارتاسى” بويىنشا مول قارجى بولىنبەگەنىمەن ۇقىپتى ۇنەمدەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىراز ىستەر تىندى­رىلىپتى. اتاپ ايتار بولساق, ءتورت الەۋمەتتىك جوبانى ورىنداۋعا 15 ميلليون 183 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. جا­ڭادان 150 جۇمىس ورنى اشىل­عان. اتالمىش باعدارلاما اياسىندا ەكىنشى ترانشپەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 16 ميلليون 576 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, بۇل قاراجاتقا كىشى نارىن ورتا مەكتەبىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەن كورىنەدى. – بيىل دا “جول كارتاسى” بويىنشا ءبىراز جوبالاردى قاراس­تىرىپ قويدىق. مەكتەپتەردى, بالا­باقشالاردى كۇردەلى جوندەسەك دەگەن وي بار. كاتونقاراعايدا “قاراتاي” دەگەن ساياباقتا 300 ءتۇپ اعاش كوشە­تىن وتىرعىزدىق. بۇل جەردە قاراتاي باباعا ءمۇسىن ورناتساق دەگەن نيەت­تەمىز. ارينە, بۇل ءىستى ىسكەر ازامات­تار اتقارىپ جاتىر. اۋىلدىق اكىم­دىكتىڭ ءبىرىنشى قاباتىنداعى حالىققا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتەتىن ورتا­لىق­تى دا قاجەتتى قۇرالدارمەن جاب­دىقتادىق”, – دەپ اۋدان اكىمى س. زاينۋلدين اڭگىمەسىن جالعاستىردى. شالعايداعى اۋىلداردا دا دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت ۇيلەرى بوي كوتەرگەن. سەننوە اۋىلىندا مەدپۋنكت پايدالانۋعا بەرىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا دا 10 ميلليوننان استام قارجى بولىنگەن. ورەل, مايەمەر, اققاينار, شىڭعىستاي اۋىلدارىن­داعى كلۋبتارعا اعىمداعى جوندەۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلگەن. ال اۋ­داندىق مادەنيەت ۇيىنە 38 ميلليون تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپتى. ءبىز بولعان كەزدە بۇل جەردە جۇرت­شىلىق دەمالاتىن بيليارد زالى اشىلدى. جاقىندا ءۇش ۇستەل تەن­نيسى قۇرىلىپ, مادەنيەت ءۇيى ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرماق. – “جول كارتاسى” بويىنشا بيىل 229 ميلليون 634 مىڭ تەڭگە بولىنبەك. دەمەك, كەم دەگەندە 322 ادام جۇمىسقا ورنالاسادى. ال بۇل قارجىعا جەتى اۋىلداعى يەسىز ەلەكتر جۇيەلەرىن اعىمداعى جوندەۋ, كوك­تەرەك, سولونوۆكا, بەسۇي, اقسۋ اۋ­ىل­دارىنا كۇردەلى جوندەۋ, كىشى نا­رىن اۋىلىنداعى كلۋب, پەچي, بەل­قاراعاي, اققاينار اۋىلدا­رىن­دا­عى كلۋبتاردى اعىمداعى جوندەۋ­دەن وتكىزۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز. ورەل, نوۆوپولياكوۆكا اۋىلدارىن­دا­عى, كاتونقاراعايداعى تورايعى­روۆ, اۋدان ورتالىعىنداعى مير, ابى­­لاي­ حان كوشەلەرىن اعىمداعى جون­­دەۋدەن وتكىزۋ دە ويدا بار. با­عا­نا ءوزىڭىز كورگەن “قاراتاي” ما­دە­ني-دەمالىس ساياباعىنا بىلتىر بەس ميلليون تەڭگە بولىنگەن, بيىل وعان 5 ميلليون 263 مىڭ تەڭگە بولسەك, جازدىڭ تامىلجىعان كۇنىندە تۇرعىندار يەلىگىنە بەرسەك, ورىندى بولار ەدى. جولداردى جوندەۋ دە ۇستىمىزدەگى جىلى جالعاسا بەرمەك. ۇلكەن نارىنداعى 16 پاتەرلىك تۇر­عىن ءۇيدى جوندەۋ دە قاراستىرىلدى. الاكول كولىنىڭ جاعالاۋىنداعى بالالاردى ساۋىقتىرۋ لاگەرىنە دە قارجى بولەمىز, – دەپ اۋدان اكىمى­نىڭ ورىنباسارى قايىرجان ءسادۋوۆ ءبىراز جايدان حاباردار ەتتى. تۋريزم دامي بەرمەك مىڭجىلدىق قاراعاي مەن سا­مىرسىن, بالقاراعاي تامىلجىعان, اسپانمەن تالاسقان مۇزارت تاۋلار قور­شاعان, تابيعاتى عاجاپ بۇل ولكە­دە ءتۋريزمدى دامىتۋ دا باستى نازاردا تۇرسا كەرەك. بەسىنشى ت ۇلىك مارال مەن بۇعىنىڭ ءمۇيىزىن قاي­نا­تىپ, ودان ءتۇرلى دارمەك الۋدان باس­قا تاعى ءبىر بەرەكەلى ءىس بار. ول پان­تىمەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ دەمالىس ورىندارى. بۇل كۇندەرى اۋداندا پانتىمەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋدىڭ 9 دەمالىس ورنى جۇمىس ىستەپ تۇر. وت­كەن جىلى كاتونقاراعاي اۋىلىندا 20 ورىندىق “اققايىڭ” ەمدەۋ-ساۋ­ىقتىرۋ تۋريستىك كەشەنى, اقمارال اۋىلىنىڭ ماڭىندا “كاتون­قارا­عاي” ساۋىقتىرۋ-تۋريستىك كەشەنى پايدا­لانۋعا بەرىلىپ, وندا جۇزدەگەن ادام دەنساۋلىقتارىن تۇزەپ قايتتى. جال­پى العاندا, ءتۋريزمنىڭ ادام­دار­­عا تيگىزەتىن پايداسى مول. “راح­مان قاينارى” شيپاجايىن قازىر كورشى مەملەكەتتەر دە جاقسى بىلەدى. جىل سايىن رەسەي مەن جاقىن شەت­ەل­­دەر­دەن تۋريستەر كەلىپ دەمالادى. توپ­قاي­ىڭ اۋىلىنىڭ جانىندا “نۇر­­بۇلاق” ساۋىقتىرۋ كەشەنى سالىنىپ جاتىر, ول بيىل ىسكە قوسىلماق. قايتاردا كاتونقاراعاي اۋى­لىن­­داعى “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋ­حانا” باعدارلاماسىمەن سالىنىپ جاتقان بەس بولىكتەن تۇراتىن ءۇش قاباتتى اۋرۋحانا قۇرىلىسىنا سوعا كەتتىك. قۇرىلىسشىلار نەگىزىنەن العاندا ارلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. امانشىلىق بولسا, جالپى قۇنى 1 ميلليارد 949 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 75 ورىندىق جاڭا جوبا­داعى كەشەن جىل اياعىندا پايدالا­نۋعا بەرىلمەك. سونداي-اق, ورەل اۋى­لىندا دا 829 ميلليون تەڭگەگە 320 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسى بوي كوتەرۋدە. وتكەن جىلى كاتون­قا­راعاي اۋىلىندا بالاباقشا, مال سويا­تىن قاساپحانا ىسكە قوسىلعان. قا­زىر ول ەل يگىلىگىنە قىزمەت جاساۋدا.

وڭداسىن ەلۋباي,

شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى.