الەمدىك جاھاندانۋدىڭ پايدا بولىپ, ونىڭ ودان ءارى دامۋىندا ەۋروپانىڭ ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقاندىعى كۇمانسىز. بۇل ورايدا اتاپ ايتارلىعى, الەمدەگى بەلگىلى ونداعان ينتەگراتسيالىق مودەلدەردىڭ اراسىنداعى ەڭ تابىستى ءارى شارىقتاپ دامىعانى ەۋرووداق بولىپ تابىلاتىندىعى دا ەشكىمدى ءشۇبالاندىرماسا كەرەك.
ەڭ باستىسى, الەمدىك ەكونوميكا مەن ساياساتتا ونىڭ ءوزى باسىمدىق تانىتىپ, بەدەلى مەن كۇش-قۋاتى دا نىعايا تۇسۋدە. ال, ونىڭ بۇگىنگى تاڭدا قول جەتكەن جەتىستىگى مەن باي تاجىريبەسى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پاريجدەگى ء“Parlىnk ءConsultىng” كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى-سەرىكتەسى بەرلين يريشەۆتىڭ “ەۋرووداق: ينتەگراتسيالىق مودەل تاجىريبەسى” اتتى جاڭا ەڭبەگىندە جان-جاقتى زەرتتەلگەن. عىلىمي جاڭا تۋىندىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءسوز الىپ, ءوز پىكىرىن بىلدىرۋشىلەر “بۇل ەڭبەكتە ينتەگراتسيالىق مودەلدىڭ كۇردەلى ەۆوليۋتسيالىق ءۇردىسىنىڭ ەڭ وزەكتى كەزەڭدەرى قامتىلىپ, ناقتى سيپاتتالعاندىعىن” اتاپ كورسەتتى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ءجايت – بۇل ەڭبەكتىڭ ەلىمىزدىڭ ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا – قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ءدال باستالعان تۇستا جارىق كورۋىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگى ءسوزسىز. ەۋروپانىڭ ءتورى – پاريجدە ۇزاق جىلدان بەرى تۇرىپ, جاھاندانۋ جاعدايىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا باستى نازار اۋدارىپ, بۇل باعىتتا بىرقاتار عىلىمي ىزدەنىستەرىمەن تانىمال بولعان عالىمنىڭ كەزەكتى زەرتتەۋى دە تەرەڭدىگىمەن, وي-ءتۇيىنىنىڭ سالماقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىندىگى قۇپتارلىق. “ەۋروپاعا جول: ينتەگراتسيالىق مودەل تاجىريبەسى” اتتى جيناققا العىسوز جازعان فرانتسيا ۇلتتىق اسسامبلەياسى ەۋروپا ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, دەپۋتات T. Maرياني, ەۋرووداق ساراپشىسى (حالىقارالىق قاتىناستار مەن ستراتەگيالىق ينستيتۋتى) ل.دەلكۋر 600 بەتكە جۋىق, ون ەكى بولىمنەن تۇراتىن اۋقىمدى ەڭبەكتىڭ ورنىقتىلىعىن باعالاي بىلگەن. سونىمەن قاتار, بۇل كىتاپقا رەتسەنزيا جازعان رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەۋروپا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور ۆ.فەدوروۆ پەن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ب.قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ستۋدەنتتەر ءۇشىن ەڭبەكتىڭ قاجەتتىلىگى مول”. شىن مانىسىندە دە بەرلين يريشەۆتىڭ عىلىمي زەرتتەۋى – تەك ستۋدەنت-جاستار ءۇشىن عانا ەمەس, ەكونوميستەر مەن عالىمدار, ساياساتكەرلەر مەن جالپى كوپشىلىك وقىرماندار ءۇشىن دە قۇندىلىعى مول دۇنيە. اۆتوردىڭ, اسىرەسە, “ينتەگراتسيالىق مودەلدىڭ باستى قۇندىلىقتارى ادەتتە ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قويىلاتىن ليبەراليزم مەن سوتسياليزم بولىپ تابىلادى”, دەگەن تۇيىنىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىلۋدا. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ەۋرووداقتىڭ ەكونوميكاسىنا قۇندىلىق پەن تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىراتىن وسى ەكى انتيپودتىڭ دۋاليزممەن شەبەر ۇيلەسىمى. بەرلين يريشەۆتىڭ وي-تولعامدارىنداعى كونسترۋكتيۆيزم, داۋلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋداعى ىمىراعا كەلۋ مەن كونسەنسۋس شەبەرلىگى ساياساتتىڭ, ينتەگراتسيالىق فيلوسوفيا مەن مادەنيەتتىڭ ەڭ باستى ەلەمەنتتەرى بولىپ تابىلادى. جاڭا عىلىمي تۋىندىنىڭ ەڭ ۇلكەن ءبولىمى ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ پايدا بولۋىنا نەگىز بولعان ەۋرووداق مەحانيزمدەرى مەن ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارىنا ارنالىپ, ەۋرووداق قىزمەتىندەگى ەرەكشەلىكتەردىڭ تەرەڭىنە بويلايدى. سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اۆتوردىڭ الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن كوزقاراسى ناقتى تۇجىرىممەن ساباقتاستىرىلعان. انىعىراق ايتقاندا, مۇندا دوللارلىق ستاندارتتان ۇشتاعانعا (ەۋرو, دوللار جانە يۋانعا) قاراي جانە ودان كەيىن اۋماقتىق ۇلت ءۇستى ۆاليۋتالار جۇيەسى ارقىلى ءبىرتۇتاس الەمدىك ۆاليۋتاعا قاراي قادامدار بولماق. – مەنىڭ ويىمشا, بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىنداعى بۇل ماسەلە – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك ستراتەگيالىق اسا ماڭىزدى, سارابدال ۇسىنىسىمەن ۇيلەسىم تابۋدا. بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنا تاۋەلدى ۆاليۋتاعا تۇراقتانىپ, سوعان بايلانىپ قالۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندىقتان دا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى وراسان زور جانە دە جاقىن كەلەشەكتە ەلباسىنىڭ بۇل تۇجىرىمى جۇزەگە اساتىندىعىنا دا سەنىم ارتۋعا بولادى. قازىرگى كەزەڭدە دوللاردىڭ ەڭسەرىلىپ, ەۋرونىڭ قارقىن الۋى اڭعارىلۋدا. قايتكەنمەن دە, بولاشاقتا الەمدەگى ەشبىر مەملەكەتكە تاۋەلسىز الەمدىك ورتاق ءبىرتۇتاس ۆاليۋتاعا كوشۋ ەڭ ورنىقتى شەشىم بولماق. دەگەنمەن, ونىڭ ۇزاق مەرزىمگە سوزىلاتىن ۇدەرىس بولۋى دا ابدەن مۇمكىن, – دەيدى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرلين كەنجەتاي ۇلى. بەرلين كەنجەتاي ۇلىنىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, ەۋرووداقتىڭ ورتالىق ازيا اۋماعىمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىندەگى قيىنشىلىقتاردى تالداپ, زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى مول. ونىڭ باستى سەبەبى, قۇرامىندا جيىرما جەتى ەلدى بىرىكتىرىپ, الەمدەگى ەڭ ۇلگىلى وداققا اينالىپ وتىرعان ەۋرووداق تاجىريبەسىن ۇيرەنۋدىڭ قانداي مەملەكەت ءۇشىن بولسا دا پايداسى وراسان ەكەندىگى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. عالىمنىڭ وي-ءتۇيىنى “قازاقستان ەۋرووداقتا ەمەس, ەۋرووداقپەن بىرگە”. ال, ەندى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ينتەگراتسيالىق ءتيىمدى ءارى قونىمدى مودەلدەردى ىزدەستىرىپ جۇرگەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى ءۇشىن, ارينە, بۇل ەڭبەكتىڭ تيگىزەر پايداسى مول, بەرەرى زور. قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى سەرىك احانوۆ تا بۇل پىكىردى قولدايتىنىن ايتادى. – جاڭا عىلىمي زەرتتەۋدىڭ جارىق كورۋى ەلىمىز ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا, مەنىڭ ءوزىم بۇل ەڭبەكتى ۇلكەن ىنتامەن وقىپ شىقتىم. نازار اۋدارارلىعى, مۇندا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ارنالعان بىرقاتار قۇندى ۇسىنىستار بار. ەۋرووداقتىڭ ءوزىنىڭ اۋقىمدى جەتىستىكتەرى, مۇمكىندىكتەرى شىن مانىسىندە دە قىزىقتىرارلىق ەكەندىگىن جاسىرۋعا بولمايدى. ورتاق ءبىرتۇتاس ۆاليۋتا تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سالماقتى پىكىرى قالىڭ كوپشىلىك ءۇشىن قولداۋعا تۇرارلىق, – دەيدى سەرىك احانوۆ. ەگەر قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ وركەندەۋى – سول ەلدىڭ باسشىلارىنىڭ قابىلەت-قارىمىنا تاۋەلدى دەسەك, بۇل ماسەلەدە دە تمد ەلدەرى باسشىلارىنىڭ دا ءوز حالقىنىڭ جاقسى الەۋەتى ءۇشىن ىمىراعا كەلۋى كورىكتى كەلەشەككە جول اشارى ءسوزسىز. قورىتا ايتقاندا, تۇراقتىلىق پەن دامۋدى قالىپتاستىرا وتىرىپ, وداقتاسا ءومىر ءسۇرۋ – جەتىستىككە جەتەلەيتىن تۋرا جول.
باقىت بالعارينا,
الماتى.