گۇلنار دۋلاتوۆانىڭ «الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى» دەگەن اتپەن شىققان ەستەلىك-ەسسەسىن وقىعاندا, ول كىسىنىڭ «شىندىق شىراعى» كىتابىنا رەتسەنزيا جازعانىمدا اڭعارماعان ءبىر جايعا تاپ بولدىم.
بىرىنشىدەن, ەركەك پەن ايەلدىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىندا تابيعي ايىرماشىلىق بار ەكەنىن بىلسەم دە, زەرتتەۋ, دەرەكتەۋ, كۋالاندىرۋ مەن بايانداۋعا كەلگەندە وزگەشە ءتاسىل تاباتىنىن بايقادىم. ەكىنشىدەن, عالىمدار, زەرتتەۋشىلەر, دەرەككە سۇيەنۋشىلەر ءاردايىم ماعلۇمات توڭىرەگىندە شىر اينالعانىمەن, دەرەكتىڭ ىشكى قاتپارىن اقتارىپ جاتپايتىنىن ءوز ءتاجىريبەمنەن بىلەمىن. ۇشىنشىدەن, شىندىقتىڭ ءوزىن تۇسىندىرۋدە ايەلدەردىڭ قالامى تىم تەرەڭ قازادى دا, ۇساق-تۇيەكتەردى جانداندىرىپ جىبەرەدى ەكەن. تورتىنشىدەن, دەرەك-ماعلۇماتتىڭ ءوزى پەندەگە بىتكەن مىنەز-ماشىقپەن جارقىراي ءتۇسۋى ءۇشىن وعان ايەل كوزىمەن دە قاراۋ قاجەت ەكەن. توقسان بەسىڭدى ءبىر بۋىپ, جۇزگە قاراي ويلانباي, قاجىماي تارتىپ بارا جاتقان الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارىن كادىمگى تىرشىلىك اياسىندا اڭگىمەلەي وتىرىپ, الەۋمەتتىك ءماندى ۇمىتپاۋى, وزىنەن ءوزى بولار قۇبىلىس رەتىندە اقپارلاپ كورسەتۋى وقۋشى قۇمارىن قاندىراتىن دەڭگەيدە. ءتىپتى, ەستە قالعاندارىن, كورگەن-ءبىلگەندەرىن بايانداۋشى عانا ەمەس, پۋبليتسيستكە ءتان دالدىكپەن, جازۋشىعا ءتان شالقۋمەن باياندايدى.
وسىنىڭ راستىعىنا دالەل رەتىندە الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى, بۇكىل الەۋمەتتىك قوزعالىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ سىر-سيپاتىن, پەندەلىك قاسيەتىن ەشبىر ەڭبەكتەن وقىماپ ەم. مىنە, ەندى گۇلنار اپايدىڭ سيپاتتاماسى ارقىلى ول كىسىنىڭ كەلبەتىمەن تانىسىپ وتىرمىن.
«اتاكەمنىڭ بەينەسى كوز الدىمدا: ۇزىن بويلى, سوم دەنەلى, يىقتى كەلگەن ءوڭى قوڭىر ەدى... اشىق ۇلكەن كوزدەرىمەن جۇرتقا قادالا قارايتىن. كورمەككە سۇستى بولعانمەن جانى نازىك, بالاجان, جالپىعا جاناشىرلىق كورسەتەتىن قولى اشىق مىرزا كىسى بولاتىن. بىرەۋگە جاقسىلىق ەتسەم دەيتىن. ۇيدەگىلەرمەن كوبىنە ورىسشالايتىن. جۇبايى ورىس – ەلەنا ياكوۆلەۆنا سەۆوستيانوۆاعا ومبىدا 1903 جىلى ۇيلەنگەن. تۇڭعىشى ەليزاۆەتا (ليزا), ۇلى سەرگەي – ۇگىدەي (ۇگىتاي دەيتىن) 1905 جىلعى.
اتاكەم جۇرتقا ۇيىرسەك, اشىق مىنەزدى, ءوزىن جۇرتتان ەرەكشە ۇستامايتىن كىشىپەيىل, بالامەن بالاشا, ءۇلكەنمەن ۇلكەنشە سويلەسىپ كەتەتىن. جۇرتتىڭ اتىنا «توۆاريششتى» قوسىپ سويلەيتىن. داۋىسى جۋان گۇرىلدەك, كۇلگەندە قارقىلداپ ءماز بولاتىن. ۇستىنە كيگەن كيىمدەرى «جاعدايعا بايلانىستى بولاتىن» دەگەن جولداردى وقىپ, سىزدەردى قايدام, مەن ءوزىم ءاليحاننىڭ تۇرپاتىن, مىنەز ماشىعىن كورگەندەي اسەرلەندىم.
بالالىق پەن جاستىق شاقتا ەستىگەنىن, كورگەنىن ۇمىتپاۋ, ءتىپتى قاجەت دەگەندەرىن ايتەۋىر ءبىر كادەگە جارار دەپ كۇندەلىگىنە جازا بەرۋ, سويلەسكەن, كورىسكەن ادامداردىڭ ەستەلىگىن وزدەرىنە جازدىرىپ الۋ نەمەسە ءوزى قاعازعا ءتۇسىرىپ قويۋ ايرىقشا ۇقىپتىلىقتىڭ بەلگىسى عوي. «مىناۋ مەنىڭ ەس بىلگەلى كوتەرىپ كەلە جاتقان چەمودانىم. مىناۋ – قوس اتاكەمنىڭ حاتى. ءبىرى – ءاليحان بوكەيحانوۆتى, ەكىنشىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتامدى ايتام. جارىقتىقتاردىڭ قولتاڭبالارى تاسقا باسىلعانداي. بۇل قارا چەموداندا قازىنا كوپ» (332 بەت). «بۇدان 30-40 جىل بۇرىن «حالىق جاۋلارىنىڭ» ۇرپاقتارىنىڭ ءتورت كوزى تۇگەل ەدى. ولارمەن جولىققانىمدا, بايعۇستار ىشتەگى شەرىن تارقاتىپ, اقتارىپ, اكە-شەشەلەرىنىڭ تاعدىرىن جاسىرماي, بار بىلگەندەرىن ايتىپ بەرگەن. العان دەرەكتەردى قاعازعا تۇسىرە بەرگەنمىن. ەكى كىتاپقا توپتالعان ەستەلىگىمدى «شىندىق شىراعى» اتاۋىمنىڭ سىرى دا وسىندا» دەگەنى (264-بەت), بار ەدى. وسى دەرەكتەردى «الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى» اتتى كىتابىن جازۋعا مىقتاپ پايدالانىپتى.
ءيا, قازاقتىڭ قازىرگى تاڭداعى ءىرى جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين وزىنە جولداعان قولجازباعا سوناۋ پراگا قالاسىنان «تۇلپاردىڭ تۇياعى» دەگەن بەتاشار جازىپ, گۇلنار دۋلاتوۆانىڭ «ءۇش كىتابى – قازاق رۋحانياتىنداعى وزگەشە ءبىر قازىنا, كۇتپەگەن ءبىر ولجا» دەگەن باعا بەرۋىنە تۇگەلدەي قوسىلامىن. وسىنداي ويدى العاشقى ەكى تومدىعىنا جازعان ماقالامدا مەن دە ايتقان ەدىم.
بۇل كىتاپ ءتورت بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى تاراۋ نەگىزىنەن گۇلنار اپاي ءوز ءومىرىن اڭگىمەلەي وتىرىپ, اسىرەسە, بۇكىل الاش قايراتكەرلەرىمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان مىرجاقىپقا كەلىپ-كەتكەندەردى, ولاردىڭ ارتىندا قالعان بالا-شاعاسىمەن وتكىزگەن كەزەڭدەرىن سيپاتتايدى. شەشەسى عاينيجامالدىڭ مۇڭايا ايتقان سىرلارىن تاراتادى. 1914 جىلى جاقاڭا كۇيەۋگە شىعىپ, كۇلۋمزينوداعى مەيرامحانادا وتكىزگەن ۇيلەنۋ تويىندا قارتقوجا توعانباەۆ, ايدار تۇرلىباەۆ, سەميناريا شاكىرتتەرى ماعجان, ساكەن جانە سادۋاقاس شورمانوۆ, بىرمۇحابەت (بەركەي) ايباسوۆ, اعايىندى اسىلبەك, سەيىلبەك, مۇسىلمانبەك سەيىتوۆتەردىڭ بولعاندىعىن قارشاداي گۇلناردىڭ قۇلاعىنا سىڭىرە ءبىلىپتى. ەندى ول كورىنىستەر بىزگە جەتىپ وتىر.
گۇلنار اپايدىڭ ءومىر جولىنداعى كەزدەسۋلەردى بايانداعاندا ارقاشان الاش قايراتكەرلەرىنە بايلانىستى جايلارعا ايرىقشا دەن قوياتىنىن اڭعارامىز. سوندىقتان كەشەگى مەن بۇگىنگىنىڭ بايلانىسى ايرىقشا مانگە يە بولادى. ءوزى «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى بولعان سوڭ ءاربىر دەرەككە ايرىقشا قاراۋىل قويىپ ساقتانعانى ايقىن بايقالادى.
ءسابيت مۇقانوۆتىڭ الاش ارداگەرلەرى ىشىندە كوبىرەك كولەڭكە تۇسىرە سۋرەتتەگەنى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ. 1960 جىلى «ءوسۋ جولدارىمىز» اتتى جيناعىندا «دوسىما حات» دەگەن اعىنان جارىلعان ەسسەسى جاريالاندى. سوندا تۇڭعىش رەت اۋزىنان شىققان سىرى مىناۋ. 1921 جىلى قارا بورىك كيىپ, چك-ءنىڭ سەنىمدى وكىلى بولىپ جۇرگەندە كوكشەتاۋداعى ايەلى مەن قىزىن الىپ كەتۋ ءۇشىن ءمىرجاقىپ كەلەدى. چك باستىعى ۆولكوۆ «تۇتقىنداڭدار, قارسىلاسسا اتىپ تاستاڭدار» دەپ بۇيرىق بەرەدى. تۇنگى كۇزەتتە جۇرگەن ءسابيت توبى ەرقوساي مۇقىشەۆتىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ وتىرعان مىرجاقىپتى كورەدى دە, ۇستاماي كەتەدى. وسى وقيعا جايىندا گۇلنار اپاي «ادامگەرشىلىگى ۇلكەن, قازاقى مىنەزدى ءسابيت توتەنشە كوميتەتتىڭ (چك-نىڭ) قىسپاعىنا قاراماستان, مىرجاقىپتى ولىمگە قيماي, اقىن-جازۋشىلىعى ءۇشىن قۇتقارىپ جىبەرگەن. كەمەل جازۋشىمىز ءسابيت اعامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە ۇيىنە بارىپ, وسى وقيعا جايلى مىرجاقىپقا دەگەن كوزقاراسىن ءوز اۋزىنان ەستىپ, تولىق جازىپ الماعانىما قاتتى وكىنەمىن» دەپ جازادى. بۇل ءسوزدىڭ ار جاعىندا تالاي وي جاتقانىن ەستەلىكتەن وقىپ بىلەمىز.
وسى وقيعاعا بايلانىستى ءجۇنىسوۆ دەگەن بىرەۋدىڭ د.قوناەۆقا جازعان ارىزىندا «ۆ وچەركە «دوسىما حات» س.مۇقانوۆ پيسال, چتو 1921 گودۋ ۆ گ. كوكچەتاۆە سكرىل وت چك ي سپاس وت ۆەرنوي سمەرتي بەگلەتسا م.دۋلاتوۆا. نو نە ۋكازىۆال نا تو, چتو دۋلاتوۆ ۋبيتسا امانگەلدى يمانوۆا. كرومە توگو, ۆىراجال سوجالەنيە, چتو ون نە وپراۆدال ەگو دوۆەريا, نە ستال سوۆەتسكيم پيساتەلەم ي سۆوي پوستۋپوك وتسەنيل كاك پروياۆلەنيە ليبەراليزما» دەگەنىن گۇلنار اپاي ارحيۆتەن (فوند 811, وپيس1, دەلو 158-ا. ليست 51-52) وقىپ, سابەڭە دەگەن كوپ وكپەسىنىڭ تارقاعانىن جازادى. ءسابەڭنىڭ «ءومىر مەكتەبىنىڭ» ءار باسىلىمىندا اكەسىنىڭ بىردە اتالىپ, بىردە الىنىپ قالعانىن كورەدى. ىشتە جۇرگەن كەك بىرتىندەپ قايتا باستايدى. «1960-70 جىلدارى مىرجاقىپقا دەگەن بۇرىنعى كوزقاراسىنان, پىكىرىنەن كۇرت وزگەرىپ, رايىنان قايتقانىن اڭعارىپ, كورىپ ءجۇردىم» دەپ ۇلكەن ءتۇيىن جاسايدى.
تالاي كەزدەسۋلەردە بىرگە بولىپ ءجۇرگەندە سابەڭ ەشبىر شىمىركەنبەستەن ءمىرجاقىپتىڭ اتىن اتاعانىن ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەم. «سابەڭ باستىڭ قۇيقاسىن ءبىر كەسىپ اسادى دا, ماعان قاراپ: «مىرجاقىپ اعامنىڭ قىزى – گۇلنار قارىنداسىم, ساعان قۇلاعىن بەرەيىن» دەپ قولىما ۇستاتتى. اعامىزدىڭ جۇرت كورگەنشە اكەمدى «ءمىرجاقىپ اعام» دەگەنىنە ءجۇرەگىم زىرق ەتە قالدى (ول جىلدارى م.دۋلاتوۆتى اتاۋ دەگەن قىلمىس), مەنىڭ قىرسىعىم وزىنە ءتيىپ كەتپەس پە ەكەن؟» دەپ زارەم قالمادى» دەيدى.
گۇلنار اپايدىڭ وزىنە بايلانىستى ەستەلىكتەردى وسىلايشا تاراتا بەرسەك, كىتاپتىڭ باسقا تاراۋلارىنا ورىن قالماس. ەكىنشى ءبولىم – ەڭ سۇبەلى ەستەلىكتەر, ءتىپتى ءتۇسىندىرمەسى بار شەجىرەدەن قۇرالادى دەسە دە بولعانداي. جانە ولار ءۇيىر-ۇيىرىمەن جالعاسىپ, ءبىر اۋلەتتىڭ ارعى-بەرگىسىن, وتكەنى مەن بۇگىنگىسىن ءبىلىپ الۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باسقارعان قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسكەندەردىڭ «ادىلەت» قوعامىنىڭ ارقاسىندا كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالعان الاش ارداقتىلارىنىڭ ۇرپاقتارى كورىسە تابىسقان ءسات بولعان ەكەن. سونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن گۇلنار اپاي قارا چەمودانىنداعى داپتەرىنە جازا بەرىپتى. سەبەبى, كوپشىلىك جۇرت الاش ارداقتىلارىنىڭ «تۇرمىستاعى قالپىن, ادامي قاسيەتتەرىن بىلە بەرمەيدى. مۇنىڭ ءبارىن ءبۇگىنگى ۇرپاقپەن, كەلەشەكپەن تانىستىرۋ ءۇشىن دەرەكتەر قالدىرۋ كەرەكتىگىن ويلاعانىمنان باسقا وي جوق مەندە» دەۋىنىڭ ءوزى كەيىنگىلەرگە ۇلگى بولعانداي.
شەجىرەلى ەستەلىكتەردى شاقشاق جانىبەك تارحان اۋلەتىنەن تارقاتار بولساق, بىرىمجانوۆتارعا توقتالماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, ول وزدەرىنىڭ ازاماتتىعىمەن, عالىمدىعىمەن قازاق مادەنيەتىنە ولجا سالعان جاندار. وسى شاقشاق جانىبەك اۋلەتىنەن شىققان قازاقتىڭ اتاقتى عالىمى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزاق جىل دەكان بولىپ, تالاي تالانتتى شاكىرتتەر تاربيەلەپ, كەنگە تولى قازاق دالاسىنىڭ يگىلىگىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن 36 عىلىم كانديداتىن, 4 عىلىم دوكتورىن دايىنداعان باتىربەك ءبىرىمجانوۆتى شىندىق دەڭگەيىندە بايانداۋمەن قاتار, ونىڭ ناعاشى جۇرتى اتاقتى سەيداليندەر ەكەنىن تاراتا اڭگىمەلەپ, ەڭ ۇلكەن حيكايانى اپاسى گۇلجاۋھارمەن بايلانىستىرادى. جانە بۇل اڭگىمەنى مۇحيتتىڭ «زاۋرەش» انىمەن ساباقتاستىرىپ جىبەرگەندە تىڭ سالاعا ءتۇسىپ كەتكەندەي اسەرلەنەسىڭ.
بۇدان كەيىن باياناۋىل توڭىرەگىنە ورالعاندا ءساتباەۆتىڭ, ءشورمان بي اۋلەتتەرىن تاراتا جونەلەدى. ءاسىرەسە, شورماننان تاراعان ۇرپاقتار ءومىربايانىن جازامىن دەگەندەر بولسا گۇلنار اپايدىڭ مىنا كىتابىنان مول دەرەك تابادى.
كىتاپتىڭ ءۇشىنشى بولىگى – «حاتتار, ارناۋلار, قوسىمشا ماتەريالدار» دەپ اتالىپ, كوپ رەتتە گۇلنار مىرجاقىپقىزىنا, ارا-تۇرا ابەن ساتىبالديەۆكە ارنالعان دۇنيەلەردەن تۇرادى ەكەن. سونداي-اق وسى ەستەلىكتەن ابەن ساتىبالديەۆتىڭ اقىندىعىنان دا ءبىراز دەرەكتەرگە قانىق بولدىق.
كىتاپتىڭ سۇبەلى دەرەكتەرى مەن كورىكتى بايانداۋلارى مەنى وسى جولى دا تاڭعالدىردى. العاشقى جازعان ماقالامدا تارتىلماعان بۇلاقتىڭ باستاۋىن كورسەم, جۇزگە قاراي بەت العان اپامنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ جۇرت كوڭىلىن اۋدارعان كوركەم شىعارمالارىن تۇگەلگە جاقىن وقىعانىن, اكەسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆقا بايلانىستى زەرتتەۋلەردىڭ ءبارىن جاتتاپ الىپتى دەمەي-اق قويايىن, ءتىپتى ماقالا, وچەرك, حابارلارعا دەيىن نازار اۋدارىپ, ءتىزىپ وتىراتىنىن بايقايمىز. اكەسىنىڭ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى دۇنيەلەردى تۇپتەپ, كوزىنەن تاسا قىلماعانىن ءبىر عانا مىسالمەن دالەلدەيدى. «كىنانى موينىنا الاتىن كىم؟» دەگەن ماقالانى وقىعاندا اپايدىڭ ادالدىقتى, دالدىكتى سۇيەتىنىن انىق اڭعاراسىز. 1989 جىلى ءسابيت دونەنتاەۆتىڭ «ۇرپاعىما ايتارىم» دەگەن جيناعىن وقىپ وتىرىپ «ساعىنۋ», «ەلىم-اي», «ءابۋپيراسيتان», «ءشاكىرت» دەگەن اكەم مىرجاقىپتىڭ ولەڭدەرى كوزىمە وتتاي باسىلىپ, توبەمنەن جايدىڭ وعى تۇسكەندەي, ەسىم كەتىپ تاڭعالدىم. «بۇل قالاي؟» دەپ قۇراستىرۋشى ساۋلەت سابيتقىزى دونەنتاەۆامەن, سونداي-اق ءسابيت شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن بالتاش ىسقاقوۆتىڭ «ءسابيت دونەنتاەۆ» دەگەن 1978 جىلى 9 ماۋسىمدا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىن وقىپ, وزىنشە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ تالاي الەككە تۇسكەنىن اڭعارتادى. ۋيامو توليحينا سىندى جاس جاپون جىگىتى «ويان, قازاق!» جيناعى بويىنشا 1992 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, اكادەميانىڭ شىعىستانۋ بولىمىندە ىستەپ جۇرگەندىگىن حابارلايدى. كەشەگى كەڭەس تۇسىندا «جاۋ» بولىپ الاشوردا كوسەمدەرىنىڭ ساناتىنداعى مىرجاقىپقا ەندى «جاسالعان قياناتقا جول بەرمەي, قورعاۋ مەنىڭ پەرزەنتتىك بورىشىم» دەپ عىلىمي-زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسىپ, ادالدىققا شاقىرعانى قازىرگى قازاق وقىرماندارىنىڭ جەتىلگەنىنە دالەل بولا الادى.
ءيا, گۇلنار اپايدىڭ «الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى» تۋىندىسىن وقىعاندا تالاي ارناعا بارىپ, تالاي رەت ويلانۋعا تۋرا كەلەدى.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, پروفەسسور.