رەكۆيەم

جاس قارتايماق, جوق تۋماق, تۋعان ولمەك, تاعدىر جوق وتكەن ءومىر قايتا كەلمەك. باسقان ءىز, كورگەن قىزىق ارتتا قالماق, ءبىر قۇدايدان باسقانىڭ ءبارى وزگەرمەك. اباي.   اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ جايلى ال­عاشقى ءسوزدى كەزىندە مەنىڭ قۇرداسىم, جازۋ­شى ءابىش كەكىلباەۆ ايتىپ ەدى. سوندا مۇقاڭ دا, ابەكەڭ دە جاس ەدى. تالانت تالانتتى تانىدى. بۇگىندەرى جۇرتتىڭ ءبارى ايتادى, بارشا قازاق ايتاتىن بولدى مۇقاعالي ەسىمىن. نەسى بار, ايتسىن, اقىنىن تانىعان ەل اداسپايدى. وسى ارادا اباي ەسكە تۇسەدى. ول: نە ىزدەيسىڭ, كوڭىلىم, نە ىزدەيسىڭ؟ بوسقا اۋرە قىلماي, شىنىڭدى ايت. شارق ۇرىپ, تىنىشتىق بەرمەيسىڭ, سىرلاسالىق, بەرمەن قايت! – دەگەن. سوندا كىسى كوڭىلى نە ىزدەيدى, نەنى اڭ­ساي­دى؟ اباي بۇل سۇراققا دا جاۋاپ بەرىپتى: ابيىر, اتاق سول جاندا – كىمدى كوپ جۇرت ماقتاسا. ول ماقتاۋدان نە پايدا – كوپ ماقتاۋىن تاپپاسا؟ – دەگەن. دەمەك, ابيىر, اتاق سول جاندا ەكەن. بۇل اقيقات ءسوز! ءدال قازىر ابيىر دا, اتاق تا جازمىشتان مۇقاعالي باسىنا كەلىپ قوندى. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. راس, ءبىر زاماندا مۇقاعالي كوپ ورتادان وقشاۋ جۇرەتىن. ومىردە اقىنداردىڭ ءبارى جالعىز, نەسىن جاسىرامىز, مۇلدەم مۇقاعاليعا ۇركە قاراعان تۇستار دا بولعان. تالانتتى كورە الماۋشىلىق, قىزعانىش, تار, قۋىس كەۋدەلىك قازاقپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان كەسەل, ونى اركىم دە بىلەدى, بىراق سىرتقا شىعارىپ ايتپايدى. ەندى, مىنە, قاراڭىز, مۇقاعاليدى جۇرت وسى كۇنى كوپ ايتىپ, كوپ ماقتايتىن بولدى. ارينە, بۇل – جاقسىلىق. ال جاماندىعى – ءبىلىپ ايت­پايدى, شى­عار­مالارىن ءتۇسىنىپ وقىمايدى, ماقتاسا داق­پىرتپەن ماقتايدى, سويلەسە جالپىلاما سويلەيدى. ابزالى, ماقتاۋ – جەل ءسوز, جانعا قاس. ەندى ساقتاساق, مۇقا­عاليدى وسى جاعىنان ساقتاۋىمىز كەرەك. انە, ءابىش ءبىر كەزدەرى مۇقاعاليدى تانىپ جازدى, تاۋىپ ايتىپ, كىتابىن تالدادى, ءتۇسىنىپ جازدى, اقىن جۇرەگىن ۇعىپ, كەڭىنەن حالقىمەن تانىستىردى. مۇقاعالي شىعارماشىلى­عى­نىڭ قىر-سىرىن اشىپ, ادال ءسوزىن ايتتى. باعدارلاعانعا بۇل سول كەزدەگى تىڭ ءسوز ەكەن. جۇرت مۇقاعالي ماقاتاەۆتاي اقىن بارىن وسى ماقالادان سوڭ-اق بىلگەننىڭ ۇستىنە بىلە ءتۇستى. بۇل – ءابىشتىڭ مۇقاعاليتانۋ الەمىنە قوسقان زور ۇلەسى! مۇقاڭ جايلى تالاي ءسوز وسىدان سوڭ-اق اعىلعان. مەن سول تۇستا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ادەبيەت ءبولىمىن باسقاراتىنمىن, كۋالىك بەرە كەتۋ ارتىق ەمەس, مۇقاڭنىڭ تالاي ولەڭ-جىرى, تۇتاس پوەمالارى گازەت بەتىندە ەندى بوگەتسىز جارىق كورەتىن بولدى, ول زاماندا دا وكىنىشكە قاراي «ءسا­لەم – بورىش, ءسوز – قۋلىق» كوپ ەدى عوي, جول­داستىق, دوستىق قاي ۋاقىتتا ساتۋ-قاتۋ بولماعان, ءيا, ءبىر كەم دۇنيە, قازاق عۇرپىندا پەندەلىك جەتەدى... ءارى وسى پەندەلىكتى مۇقاعالي اقىننىڭ ءوزى دە: ىعىسىڭدار, ەي, تاۋلار, ىعىسىڭدار! ورىن سايلا ورتاڭنان, جۇمىسىم بار, اتا بولىپ نە ماعان ۇرىسىڭدار, ادام بولىپ, نەمەسە ۇعىسىڭدار, ىعىسىڭدار, ەي تاۋلار, ىعىسىڭدار! – دەپ سەرپي ىعىستىردى. بىراق سول ىعىسۋلار, شىندىعىنا كوش­سەك, اقىنعا كەشىگىپ جەتتى. ورنىعىپ, جاي­عاسىپ وتىرىپ قالعاندار ورىن بەرگەن بە, ىعىسۋ قيىن. اسىرەسە ونەر جولىندا ىعى­سۋلار از بولادى. كوز ۇيرەنگەن ءتىزىم بار – ول وشىرىلمەيدى. مۇقاعاليعا وسى «سوتسرەا­ليزمنىڭ» قايراقتاي قاتتى ءتارتى­بىن بۇزۋ وڭايلىققا تۇسپەدى. قالايدا مۇقاعالي كۇرەسىپ باقتى – جاڭا جىر ەكپىنىمەن اساۋ تولقىن بوپ اقتى. ولەڭ ۇلگىسىنە وزىندىك ورنەك سالدى. ويتكەنى, ول ومىرگە وجەت مىنەزبەن, «الىن­باعان اقىم بار سەندە مەنىڭ, كەڭ دۇنيە, كەندە ەتسەڭ سىباعامنان, شىرىلداعان ءسابي­دەي مازاڭدى الام» دەپ كەلگەن. سون­دىق­تان دا جوق ىزدەگەن جانداي العا ۇمتىلدى. ىزدەندى. اقىرى ىزدەگەنىن تاپتى. اقىننىڭ ىزدەگەنى ءوز جىرى ەكەن – مۇزبالاق جىرلارى. ءسويتىپ, مۇقاڭ ءور تۇلعاسىمەن ورگە ورلەپ, كۇن سايىن وزا شاۋىپ, جىرىنا ەشكىمگە تۇزاق سالدىرمادى. قايتا ءوزىنىڭ جىر-وشاعىنىڭ وتىن ۇرلەپ, جىر-شىراعىنىڭ جارىعىن مازداتا جاقتى. ول «اقىنمىن دەپ قالاي مەن ايتا الامىن, حالقىمنىڭ ءوز ايتقانىن قايتالادىم. كۇپى كيگەن قا­زاق­تىڭ قارا ولەڭىن, شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتا­رامىن» دەپ اعىنان جارىلا, اقتارىلا كەلدى. مەن-داعى ولەڭ جازبايمىن ەرمەك ءۇشىن, ەرمەك ءۇشىن, نەمەسە ولمەۋ ءۇشىن. جازسام, جازام جىردى مەن, جاسىرمايمىن, جارالى جۇرەكتەردى ەمدەۋ ءۇشىن.   ەرمەك ءۇشىن بەلگىلى جىرلاماسىم, ەرمەك دەسە, ەل مەيلى تىڭداماسىن. وتسەم بولدى ارقالاپ ادامداردىڭ قۋانىشىن, شاتتىعىن, مۇڭ-نالاسىن.   قۋات الىپ ابايدىڭ ءتىل-كۇشىنەن, جىر جازامىن ابايدىڭ ۇلگىسىمەن. اباي بولىپ تابىنسام ءبىر كىسىگە, اباي بولىپ تۇڭىلەم ءبىر كىسىدەن.   ولمەۋ ءۇشىن – قۇلقىندى جەمدەۋ ءۇشىن. مەن-داعى ولەڭ جازبايمىن ەرمەك ءۇشىن. «جازدىم ۇلگى جاستارعا بەرمەك ءۇشىن» اباي جاققان ءبىر ساۋلە سونبەۋ ءۇشىن, – دەپ, پوەزيا الەمىنە ەركىن كىرىپ, قازاق جىر-وتاۋىنىڭ بوساعاسىن اتتادى. جازمىشتان مۇقاعاليعا ولەڭ ءتاڭىرىسى اباي, ماحامبەت, ماعجان, قاسىمنىڭ جال­عاسى بولۋدى جازسا, بۇل دا بۇيرىق! باقتى دا, ابىرويدى دا, تالانتتى دا اللا بەرەدى. بۇگىندەرى مۇقاعالي اقىننىڭ 80 جىل­دىعى حالىقتىق مەرەكە دارەجەسىنە كوتە­رىلىپ, مۇقاڭنىڭ تۋعان ءوڭىرى الاتاۋ بوكتەرىندە – ءوزىنىڭ دامىلسىز جىرعا قوس­قان قاراسازىندا اتالىپ ءوتىپ جاتىر. بارىنە شۇكىرشىلىك! باستى ولجا – قالىڭ ەلى, قازاق جۇرتىنىڭ مۇزبالاق اقىنى مۇ­قاعاليدى بۇدان بىلايعى جەردە استە اجىراماستاي بولىپ, جاپپاي تانۋىندا. ەندى كوڭىلدىڭ اقپارات ءبولىمىن اشىپ, مۇقاڭ تويىنا تابارىك رەتىندە ەستە ءجۇر­گەن ءبىر جايدى العا تارتايىن. ...1974 جىلدىڭ مامىر ايى-تىن. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 40 جىلدىق تويى بولدى. سالتاناتتى جيىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ كونفەرەنتس-زا­لىن­دا وتەتىن بولىپ بەلگىلەنگەن. مەرزىمدى ۋاقىت تاقاعاندا «قازاق ادە­بيەتىنىڭ» جىگىتتەرى ماجىلىسكە جينالعان كوپشىلىكتى قارسى الىپ تۇردىق. جۇرت­شىلىق كۇت­كەنىمىزدەن دە كوپ بولىپ كەتتى. اعى­لىپ كەلىپ جاتىر. زال لىق تولدى. باق­ساق, سۇيىكتى گا­زەت­تەرىن وقۋشى قاۋىم زور قۇر­مەت­تەيدى ەكەن, ورىن جەتپەۋگە اي­نالدى, جۇرت ءيىن تىرەسىپ ءتۇ­رە­گەپ تۇردى. پار­تيانىڭ بار كەزى عوي, كەڭەستىك ءداس­تۇردەگى پرەزيديۋمگە الدەن ۋا­قىت­تا قا­زاقستان كومپارتياسى ور­تالىق كوميتە­تى­نىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى ءدىن­مۇ­حا­مەت اح­مەت ۇلى قو­ناەۆتان باسقا رەسپۋبليكا باس­شى­لارىنىڭ ءبىرازى تايلى-تۇياعىمەن ءتۇ­گەل­گە دەرلىك شۇباتىلا كەلىپ جايعاستى. سالتاناتتى ءماجىلىس ۇزاماي باستالىپ كەتتى. جۇرتتىڭ سىلتىدەي تىنىپ قالعان ءبىر ءساتى ەدى. مىنبەگە جوعارعى كەڭەس پرە­زيديۋمىنىڭ توراعاسى س.نيازبەكوۆ كو­تەرىلە بەرگەن. كەنەت كونفەرەنتس-زالدىڭ ەسىگى توسىننان ايقارا, جۇلقي اشىلدى. جۇرت ەلەڭ ەتىستى. مۇقاعالي ماقاتاەۆ! ەڭسەلى. ەڭگەزەردەي قالپى. سىقيىپ كيىنگەن, ۇستىندە قارا كوستيۋم-شالبار, اق كويلەك, قارا گالستۋك, شاشى شالقاسىنان جاتىر, ۇقىپتى تارالعان. اقىن ەسىك الدىندا اڭىسىن اڭداي تۇرىپ قالدى. نە ىلگەرى, نە كەيىن اتتامادى. سابىر ءبىلال ۇلى ءسوزىن ەندى باستاي بەرگەندە مۇقاعالي ماقاتاەۆ: – پاح, پاح! – دەدى وزىنە ءتان زور دا­ۋىسىمەن پرەزيديۋمدى قولىمەن نۇسقاي. – وڭشەڭ شىرىكتەردىڭ قاز-قاتار ءتىزىلۋىن! مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ وسى ءسوزدى ايتۋى مۇڭ ەكەن, ەسىكتىڭ سىرت جاعىندا تورۋىلداپ جۇرگەن ورگاننىڭ جىگىتتەرى ساۋ ەتە قالىپ, كەس-كەستەي, اقىننىڭ قولىن قايىرىپ تىسقا قاراي سۇيرەي جونەلدى. گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى مەن دە بۇ­لاردىڭ سوڭىنان جۇگىرە شىقتىم. ءويت­كەنى, توي گازەتتىڭ تويى, ارتىق-كەم جۇمىس­قا گازەت قىزمەتكەرلەرى – بىزدەر جاۋاپتىمىز. جىگىتتەر ءاي-شايعا قارايتىن ەمەس, مۇحاڭدى دەدەكتەتىپ اكەتىپ بارادى. كەيىن تۇسىنىكتى بولدى, بۇلار ءۇش ءارىپتىڭ (كگب) قىزمەتكەرلەرى ەكەن. ءبىرىنشى قاباتقا تۇسكەسىن كىشكەنە ءتۇسىنىسىپ, مەن اقىندى كەپىلدىككە ارەڭ دەگەندە سۇراپ الدىم. ولار ماعان: – مىنانى قازىر وسى جەردەن الىپ كەت, ايتپەسە ءبىز مۇنى وتىرعىزىپ قويامىز! – دەپ وكتەمدىك كورسەتتى. – اعايىندار-اۋ, بۇل كىسى «مىناۋ» ەمەس, قازاقتىڭ مىنا دەگەن اقىنى عوي! – دەپ ەدىم, وزىمە باس سالدى. – اقىن بولسا قايتەمىز, جاڭا نە دەگەنىن ەستىدىڭ بە, بىزگە سول جەتەدى – دەپ, بىرەۋى ءتىپتى ماعان تاپ-تاپ بەرەدى. – ءوي-ي, قىزتالاق!! – دەدى اقىن وكتەم داۋىستاپ. – وڭشەڭ قىزتالاقتار!؟ – تەك, ويباي, مۇقا! پالەدەن ماشا­يىق! – دەپ جاتىرمىن. – ءجۇرىڭىزشى وڭا­شا شىعايىق... – وزەۋرەي بەرسە, ساۋىقتىرۋ ورنىنا اپا­رىپ تاپسىرۋ كەرەك! – دەيدى ءبىرى. – ءجا, قويىڭدار, جىگىتتەر, بۇگىن توي, ءبارى كەشىرىمدى! ەشتەڭە ەتپەس, – دەپ, ءبا­يەك بوپ مەن ءجۇرمىن. مۇقاڭدى قۇشاقتاپ العانمىن, باۋىرىنا كىرىپ بارامىن. – اعاتاي, قويىڭىز, تاستا, ءجۇر كەتەلىك... مۇقاڭ دا تارتىنار ەمەس, قارسى جىگىتتەر دە وكتەمدىگىن قويار ءتۇرى جوق. ارا ءتۇسىپ مەن الەك, وسى كەزدە ولار جاقىن كەلدى دە: – بار ايدا, بارىڭدار! – دەپ, وڭكەي ءبىر ءالدى جىگىتتەر قاقپاقىلداي يتەرىپ, ءبىزدى جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇيىنەن سىرتقا شىعارىپ جىبەردى. – ال, ەندى ەسىكتى جابامىز! – اۋ, مەن قازىر قايتا كىرەمىن, بۇلا­رىڭ نە؟ – دەپ, ەسىككە ۇمتىلدىم. – مۇقا­ڭا بۇل جينالىس بۇيىرماعان ەكەن, ال مەن بولسام وسى ءماجىلىستى وتكىزۋشى جاۋاپتى كىسىنىڭ ءبىرىمىن, بۇلارىڭ بولمايدى! ەسىكتى جاپپاڭدار! – بولدى, بولدى, بار, بارىڭدار! – دەگەن ءبىر جىگىت ەسىكتى تارس جاۋىپ الدى. – قىزتالاق! وڭكەي جاعىمپازدار! – دەدى مۇقاعالي ماقاتاەۆ ولاردىڭ سو­ڭىنان داۋىسى ءجا­نە ساڭق ەتىپ. – ءجا, – دەدى سوسىن ما­عان, – ءوزىڭ ءبىر جي­نالىسشىل بول­ما­ساڭ نەتتى؟! ءبىز كەتكەن سوڭ ول زالدا نە ءمان قالدى دەيسىڭ, ءتايىرى, ودان دا ءجۇر, جوعارى ورلەپ قايتالىق! – مۇقا-اۋ, مەنى قازىر ىزدەپ قالادى عوي, مەن شىنىندا دا بۇگىنگى تويدىڭ جاۋاپتى ادامى ەدىم, ۇيات بولار, مەن ۇزامايىن. – پاح-پاح! مەن سەنى ءبىر قىشىلدى جىگىت پە دەسەم, سەن دە ءجاي انشەيىن ۇران­شىل بىرەۋ بو­لىپ شىقپا! جا­ۋاپ­كەرشىلىگىڭدى ال­عا تارتا بەرەسىڭ, ودان دا مەنى تىڭ­دا! بىزدەر, جەتىمدەرمىز, جەتىمدەرمىز, اقپاننىڭ, اياز قاردىڭ وتىندەمىز, مىنا ساراڭ ءومىر­دەن ساۋعا سۇراپ, تىرشىلىكتىڭ ما­زا­سىن كەتىرگەمىز, – دەپ, تاق­پاق­تاي جونەلدى. – مۇقا, ءسىز ولەڭ وقي باستادىڭىز با؟ – ءيا, دوس! تىڭدا, تىڭداپ ال, تىڭ­داسىن انا كەششەلەر! ەندى بايقادىم, جازۋشىلار وداعى­نىڭ الدىندا قىزىل جاعالىلار تولىپ كەتىپتى. ءوزدى-ءوزى بولعانىمەن ولار بىزدەن كوزدەرىن المايدى, باقىلاپ تۇرعانداي. نىسانادا ەكەنىمىزدى سەزىندىك. ايتسە دە مۇحاڭ ولاردان قايمىعار ەمەس, قايتا ەرەگەسە تۇسكەندەي. ولەڭىن وقي باستادى. داۋىسى ساڭق-ساڭق ەستىلىپ تۇر. بىزدەر – جەتىمدەرمىز, بىزدەر جەتىمدەرمىز! ءسوزدىڭ شىنى كەرەك, ءدال قازىر مەن جىر تىڭدايىن دەپ تۇرعانىم جوق, اسى­عىسپىن. رەتى كەلسە مۇقاڭدى ۇزاتىپ سا­لىپ, ىشكە تەز ەنگىم كەپ تۇر. قالاي دەگەنمەن دە توي, ءماجىلىس, ءوزىم جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مەكەمەنىڭ ءبىر سالتاناتتى كۇنى, سىيلاپ جۇرت كەلىپ جاتىر, قوناقتاردى كۇتۋ دە از شارۋا ەمەس, بىراق قايتەرسىڭ, مۇقاڭنىڭ بوساتار ءتۇرى جوق, ايرىلماي تۇر. – ايتا المادىڭ, بالا, بۇل جىر ەمەس – رەكۆيەم! تراگەديا! وپتيميستىك ءان – جاڭا باستالعان جۇرەك جىرى! – سولاي دا شىعار, الايدا ءسىز ماعان ءتۇيىنىن ايتىپ تۇرعاندايسىز! – ءتۇيىن, ءتۇيىن دەدىڭ بە – جوق, بۇل ءالى ءتۇيىن ەمەس – ىزدەپ جۇرگەن ماڭگىلىك ءانىم! ايتپەسە مىنا ءومىردىڭ ءبارى بەكەر! جارىق ساۋلەدەن باسقانىڭ ءبارى بەكەر. بەكەر عوي ءبارى, بوتەن عوي, قىزتالاق بالا, ءومىر دەگەنىڭ ءبىر كۇندىك ساۋلە ەكەن عوي! سوگلاسەن؟! – سوگلاسەن! – ەندى مەن ساعان ەسەنيننىڭ «ءيتىن» وقيىن! – ويباي, اعا, ولەڭ وقۋدىڭ جانە ءبىر كەزەگى كەلەر... – تۇسىنەم, تۇسىنەم, سەن اسىعىپ تۇر­سىڭ! بىراق, زاپومني – جوپەلدەمەدە شىق­قان پوەزيا مىقتى بولادى – ەستە مىقتى ساقتالادى! – كەلەسى ءبىر جولى, مۇقا! جاقسىلاپ ءبارىن وقىرسىز, وعان ۋاقىت تابامىز... – حيترىي! مەنەن باسقانىڭ ءبارى حي­ترىي! ءبارى اسىعىس, بارىندە شارۋا بار؟! تەك مەنىڭ ءشامىل قۇرداسىم (اقىن ءشامىل مۇحامەدجانوۆتى ايتادى) ەكەۋىمىز عانا ەشقايدا اسىقپايمىز. ءبىرىمىزدىڭ جىرى­مىزدى ءبىرىمىز جايعاسىپ وتىرىپ, تىڭداپ تارتا بەرەمىز. – جوق, ولاي ەمەس, جاعدايدى كورىپ تۇر­سىز عوي؟.تۇسىنەسىز... – ال, ەندى سەن, جاۋاپتى بالا, جينا­لىسىڭا بار, مەن ءتۇۋ ۇيرەنشىكتى پودۆا­لىما جىلجيىن, – دەدى قاتتى ۇستاعان قالپى مەنى وزىنەن اجىراتىپ تۇرىپ. ول ىلگەرى جۇرە بەردى دە كەنەت جالت بۇرىلدى. ماعان قاراي قولىن شوشايتىپ: – ءاي, بالا, – دەدى جانە نەگە ەكەنى بەلگىسىز الدەقالاي جاڭا ءبىر وي تۇتاتا. – ءبىر ادام ولسە, ءبىر جۇلدىز قوسا سونەدى. ءبىر كەزدە بىرەۋ ماعان وسىلاي دەپ ەدى. ەسىمدە تاعى بىرەۋدىڭ بىلاي دەگەنى: ءبىر ادام تۋسا, ءبىر جۇلدىز بىرگە كەلەدى. سەنبەسەڭ سەن­بە, وسىعان ايتەۋىر مەن سەنەم, قۇلا­زىپ قالام, ءبىر جۇلدىز اعىپ, سونسە مەن. نەسى بار ونىڭ – ايىپ پا ادام تاعدىرىن, بۇكىل عالامنىڭ بيىكتىگىمەن ولشەگەن. – دۇرىس, مۇقا, دۇرىس! – دەدىم مەن وعان جاقىن كەلىپ. – مەنىڭ اجەم دە وسىلاي دەيتىن, ول كىسى وتە ىرىمشىل ەدى... – اجەڭ دۇرىس ادام ەكەن! – دەدى اقىن. – ءسىرا, ەلگەزەك بولماساڭ نەتتى, سەنىڭ مەنىڭ سوڭىمنان جۇگىرە شىققانىڭا ءبىر ءتۇرلى ەلجىرەپ كەتكەنىمدى قاراشى, مانادان بوساتپاي تۇرعانىم دا سول, ايتپەسە الگى قىزتالاقتار مەنى قايدا اپارىپ تاستار ەدى, ءسىرا, سەنەن سەسكەندى بىلەم, ماعان ونشا تيىسپەدى, ۇيرەنشىكتى «اۋىلعا» باستاي جاز­دادى عوي, بايقادىڭ با؟ قاسىمدا ءشامىل دە جوق, «بۇلاردى ساباتتىرىپ» الاتىن... – وقا جوق, مۇقا! ەشتەڭە ەتپەس, اعات­تىق كەتتى... ءوزىڭىزدىڭ «قازاق ادەبيەتى­ڭىزدىڭ» تويى عوي بۇگىن, كەلىپ جاتقان قوناقتار, ەشكىمدى دە سوكپەۋىمىز كەرەك... – سولاي ەكەن-اۋ, ءا؟ ءوزىڭ ءتىپتى اقىلدى بولىپ باراسىڭ... – ءجا, ءبارى كەشىرىمدى! – ە-ە, سويدەشى, ءباتىر, مەنى دە ءبىر ادام قولداسىنشى, ايتپەسە مەندە بوتەن وي جوق, ەسكە قاي-قايداعى تۇسەدى, كەشەگى الىپ­تار, «قازاق ادەبيەتىن» ءتاۋ اشقان ارىستار... ءجا, بولدى! اقىن قاراڭعىعا سۇڭگىپ, ۇزاي بەردى. مەن ونى ۇزاتىپ سالىپ, سوڭىنان قاراپ قالىپپىن. ءتۇن قويۋلانا ءتۇسىپتى. ىشكە ەنگەنىمدە سالتاناتتى جيىن جيناقتالىپ قالىپتى. زالعا ءوتتىم. قۇلاعىمدا اقىن ءۇنى, ول وقىعان رەكۆيەم جادىمنان كەتپەي قويدى. اقىن جىرى تۇلا بويىمدى باۋراپ العانداي, بەي-جاي­مىن. دەل-سال كۇيدە ورنىمنان كو­تەرىلدىم. سالتاناتتى جيىن الدەقاشان اياقتالعان­داي, قاراقۇرىم جۇرت بۇل كەزدە توي زالىنا ءوتىپ, ءوزارا كاۋكىلدەسىپ كەتكەن ەكەن. وشارىلا تولقىپ كوپشىلىك اراسىنا ءوت­كەنىممەن كوڭىلىمنىڭ تورىندە مۇقاعالي اقىن تۇرعاسىن با, ءاز تۇتۋعا ءبىر تاتىر كىسى تاپپاي كوپ ىشىندە كوز الدىم كۇڭگىرت­تەنىپ, سىپىرا جىلماڭ, جەلبۋاز جاندار ءدۇر­مەگىنە سەلقوس الدانىپ, ۇرپەيگەن ءجۇ­رەك جەلگەگىمەن سول كەشتى وتكەردىم بىلەم... اتتەڭ دۇنيە, قۇيرىقتى جۇلدىز سەكىلدى, تۋدى دا كوپ تۇرمادى عوي مۇقاعالي اقىن دا. وسى كۇندەرى مەنىڭ ەسىمە مۇقاعالي اقىن ءجيى تۇسەدى. باسىم اۋىرىپ, بال­تىرىم سىزداسا ونىڭ «موتسارت. «جان ازاسى» دەپ اتالاتىن رەكۆيەمىن وقيمىن. وقيمىن دا ويعا باتامىن. ماعان وسى رەكۆيەم اقىننىڭ ءوزى تۋرالى ەمەس, جالپى ادامزاتتىق ءومىر ءپانيحيداسى سياقتى كورىنەدى. ول سىزگە دە, بىزگە دە – بارىمىزگە ورتاق مونولوگ, بارشانىڭ جا­رىق دۇنيەمەن قوشتاسۋ جان ازاسى. ەرتە مە, كەش پە ءتىرى پەندە ءبارىبىر ءبىر كۇنى تىنادى. وقىپ كورەلىك: مەن سەنى سۇيگەم, جانىممەن سۇيگەم, جارىق كۇن! جاتسام دا سۇيەم تۇڭعيىعىندا تامۇقتىڭ, اق ساۋلەڭ سەنىڭ ايمالاپ مەنى, جارىق كۇن, تۇرعان دا بولار ۇستىندە مىناۋ تابىتتىڭ.   عارىشتان قۇيعان عالامعا ورتاق شۋاعىڭ, سەزگەمىن, بىلگەم, مەن ءۇشىن ءبىر كۇن تىنارىن. تاستاما مەنى, تاستاما مەنى, شىراعىم! شۋاعىڭ ءتۇسسىن, ءشوپ بولىپ, مەيلى, شىعامىن.   قوماعاي كوڭىل قۇمارتىپ وتكەن ءار نەگە, تىرلىكتە سوناۋ تۇسكەمىن تالاي اۋرەگە, كەشكەن ءومىر دە, كورگەن باقىت تا, بارلىعى, جەتپەيدى ەكەن عوي, ءبىر كۇندىك سەنىڭ ساۋلەڭە.   ءبىر كۇندىك ساۋلە... ءبىر كۇندىك جارىق مەكەنىم! ماڭگىلىك تۇنەك – قاپاسقا قالاي كەتەمىن. كەلمەيدى-اۋ ءتىلىم... ولگەننەن سۇرا دەر ەدىم, ءتىرى جاندارعا, ءومىر دەگەننىڭ نە ەكەنىن.   ءومىر دەگەنگە, تىرلىكتە, ءسىرا, جەتەر مە وي. جارىق ساۋلەدەن باسقانىڭ ءبارى بەكەر عوي. بەكەر عوي ءبارى, بەكەر عوي ءبارى – بوتەن عوي, ءومىر دەگەنىڭ – ءبىر كۇندىك ساۋلە ەكەن عوي!..   ...تابىتپىن, تابىتپىن, تابىتپىن... نەتكەن اۋىر ازا, نەتكەن سۋىق قايعى... جانە مۇقاڭ وسى اۋىر ازا, سۋىق قايعىنى ءوزى جۋىپ-شايىپ: ءبىز سەنىمەن, سەن بىزبەن قاناتتاندىڭ. قاناتتانىپ, حالقىڭا ءنار اقتاردىڭ. سەنىڭ كوشىڭ توقتاماس جەر بەتىندە, ولمەس ماڭگى ساپارعا جاڭا اتتادىڭ.   ارينە, سۋىق قايعى, سۋىق قايعى. كوڭىلىن حالقىڭ بىراق سۋىتپايدى. ەگەردە حالىق ءوزىن ۇمىتپاسا, باقىل بول, حالقىڭ سەنىڭ ۇمىتپايدى!   قايىرىمسىز قازاعا ەلىڭ باس ۇرمايدى, ساعان دەگەن ساعىنىش باسىلمايدى. تابىتىڭدى جاسىرسا, جەر جاسىرار, ال ۋاقىت, ءوزىڭدى جاسىرمايدى! – دەپ جۇباتاتىنىن قايتەرسىڭ. مۇقاعالي اقىن... ول – جىرعا, جىرى – حالقىنا كەرەك ەدى... كوڭىلدەگى مەدەۋ سول – مۇقاعالي-اقىن – قازاقتىڭ جانە ءبىر ۇلى اقىنى ەندى ءازىز قازاق جۇرتىمەن بىرگە ماڭگى جاساۋ قا­مىنا كىرىستى. كىرىسكەنى ەمەس پە, بۇگىندەرى بار ەلى بوپ اقىن تويىنا قوعاداي جاپىرىلادى, ۇيىمداسا كىرىسەدى, جىلدا وسىلاي, اقىننىڭ تۋعان كۇنىنىڭ اتاۋسىز قالعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ايتپەسە ءبىر كەزدە اقىننىڭ ءوزى: بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم, وي, ءپالى-اي! مىنا ادامدار نەگە جاتىر تويلاماي؟! بانكەت جاساپ بەرەر ەدىم ءوزىم-اق, ءتاڭىردىڭ ءبىر جارىتپاي-اق قويعانى-اي, – دەپ قامىقسا, بۇگىنگى قازاق ەلى اقىن ۇلىنىڭ ومىردە كەتكەن ەسەسىن تولتىرىپ, اسقار تاۋ – كەڭ دالاسىندا ۇلان-اسىر توي وتكىزىپ جاتادى. قازىرگى كۇندەرى حالقىنا امانات ەتكەن اقىن جىرلارى جۇرتىمەن تولىق تابىسقان. «قايداسىڭ, قايداسىڭ سەن, ەركە ولەڭىم, بالامداي كوز الدىمدا ەركەلەگىن; سەن بولساڭ سەنىمدى دوس, الىپ كۇشىم, ارتىمنان ميلليوندى ەرتەر ەدىم» دەيتىن ەركە ولەڭدەرى قازاعىمەن بىرگە. دەمەك, مۇقاعالي اقىن ءتىرى! كەڭ دۇنيە, ءتوسىڭدى اش, بايتاق ەل, بالاۋسا تاۋ, بوزاڭ دالا! قالعان جەردە مۇقاعالي اقىن وزىڭمەن العى عاسىرلاردا دا بىرگە جاسايدى. قوعاباي سارسەكەەۆ, جازۋشى.