دۇنيە جۇزىندە داڭقى تاسقان, مەيماناسى اسقان قالالار بارشىلىق. سول قالالاردىڭ ارقايسىسى قانداي دا ءبىر ەلدىڭ ۇلتتىق فەنومەنىن, حالىقتىق ەتيمولوگياسىن ورەلى ابىرويمەن سومداپ كەلەدى. سومداي بەرەدى دە. ءار قالانىڭ وزىنە عانا لايىقتالىپ جاراستىرىلعان تاريحى مەن مادەنيەتى بۇكىل الەمدى تامساندىرىپ كەلگەنى دە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جاندار ءۇشىن بەلگىلى. سول ءۇشىن دە ونداي ەلدىڭ ازاماتتارى وزدەرىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن ماقتانادى. ماقتانا دا بەرمەك.
حالقىمىزدىڭ باعىنا قاراي بىزدە دە ونداي قالا بار. ۋاقىت وتە كەلە بىزدەگى بۇل قالانىڭ مارتەبەسى الەمدىك دەڭگەيدە مەنمۇندالاپ تۇرعان قالالار ساناساتىن دارەجەگە دە جەتەتىنى جانىمىزدى كادىمگىدەي جادىراتادى. تاۋەلسىزدىكپەن اتقان ارايلى تاڭ بۇل قالاعا دا وزىنە لايىق داڭق پەن ابىروي بۇيىرتتى. ارقا تورىندەگى بۇل قالانى بۇكىل الەم استانا دەگەن اتىمەن جاقسى بىلەدى. «ەڭ ۇلى ىستەر – ەڭ قيىن شاقتا ومىرگە كەلەدى» دەگەندەي ەل دامۋىنىڭ ەڭ باتىل قادامدارىن جاساۋدا ەرلىك تانىتقان حالقىمىز تۇساۋلى اتتاي كىبىرتىك تانىتپاعاننان ءبارىن جەڭىپ شىقتى.
ەلوردانىڭ دامۋ ىرعاعى, تىرشىلىك تىنىسى ارقاشان دا ادامنىڭ كوز الدىنا قۋاتى بىتپەيتىن سەكۋندامەر ساعاتتى ەلەستەتەدى. تىنىمسىز ءجۇرىپ جاتقان قوزعالىس, جەڭىس پەن جەمىستى ەڭبەك ءۇشىن ارپالىسىپ جاتقان ادامدار, ءوزدەرىنىڭ بولاشاقتارى ءۇشىن كەز كەلگەن باسەكەدە جاسقانشاقتىق بايقاتپايتىن ىسكەر توپتاردىڭ جانتالاسى, وسىنداي كورىنىستىڭ ءبارى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ينتەنسيۆتى قالاسى بولىپ تابىلاتىن استانالارىندا ايقىن بايقالادى. سول سەبەپتى دە استانا دەگەن ءسوزدىڭ ءتوڭىرەگىنە باس قالا, ەلدىڭ ورتالىعى دەگەن سەكىلدى سوزدەر توركىندەستىرىلەدى. قالانىڭ بارلىق تىنىس-تىرشىلىگىنەن ەلدىڭ دامۋ قۋاتى مەن وركەندەۋ قارقىنىن سەزەتىنىڭ دە سوندىقتان. ۇلتتىق بولمىس پەن حالىقتىق مۇرانىڭ دا انىق كورىنەتىن جەرى استانا بولماق.
حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ءبىراز ۇعىمداردى اڭعارتسا كەرەك. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردى, مادەنيەت پەن تاريحتى جاراستىرا بىلگەن قالاعا عانا ادامدار كوپتەپ قىزىعادى. مۇنداي ويدى بيىلعى ەلوردانىڭ مەرەيلى تۋعان كۇنى كەزىندە كەزدەسكەن كوپتەگەن شەتەلدىك قوناقتاردىڭ پىكىرلەرىن تىڭداعاننان كەيىن ءتۇيىپ قايتتىق.
جىلداعىداي بيىلعى استانانىڭ مەرەكەلىك كۇندەرى ءساتتى ءارى ويداعىداي تاماشا ءوتتى. كەلگەن قوناقتار دا جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتاردىڭ اجەپتاۋىر بولعانى دا راس. جۇمىس بابىمەن ول شەتەلدىكتەرمەن سويلەسىپ تە, اڭگىمەلەسىپ تە قايتتىق. كوزدەگەنىمىز سول باياعى استانا تۋرالى ويلارىن بىلمەكشىمىز عوي. كەزدەسىپ سويلەسكەن ادامدارىمىزدىڭ كوبىسى استانانى ماقتادى. از عانا ۋاقىت ىشىندەگى جەتكەن جەتىستىكتەرىن كورىپ تاڭعالدى. بىلاي بولۋى زاڭدى دا. ويتكەنى, ولاردىڭ ايتقاندارى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىندىق قوي.
كوپتەگەن شەتەلدىكتەرگە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ءمازىرىمىز قاتتى ۇناپتى. سونىڭ ءىشىندە, اسىرەسە, باۋىرساق پەن ەتتى تامسانا ايتقان ادامدار كوپ بولدى. الايدا, سوزدەرىنىڭ ارالارىندا ءبىر نارسەگە كوڭىلدەرى تولمايتىندارىن دا اشىق جەتكىزدى. ول نە دەگەندە, استانا دەگەن اتىمەن بۇل قالادا قازاقتىڭ ۇلتتىق ناقىشىنداعى ءبىر دە ءبىر مەيرامحانانى, نە ءبىر دە ءبىر ءدامحانانى كەزدەستىرمەپتى. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىمەن ەتەنە تانىس بولۋ ءۇشىن, ءبارىنىڭ ءدامىن تاتىپ كورۋ ءۇشىن ولاردىڭ كوبىسى ۇلتتىق مەيرامحاناعا بارىپ تاماقتانۋدى ءجون دەپ ۇيعارعان ەكەن. الايدا مۇنداي جەردىڭ جوق بولعانى ولار ءۇشىن دە, ءبىز ءۇشىن دە ىڭعايسىز جاعدايدىڭ بولعانى شىندىق. جان-جاعىمىزعا قاراساق, شىنىمەن دە ۇلتتىق ءدامحانالارىمىز جوقتىڭ قاسى ەكەن. سول جاق جاعالاۋداعى قاپتاپ تۇرعان مەيرامحانالاردىڭ ىشىندە ءبىر دە ءبىر قازاقي داستارقان مەن ءىشى-سىرتى تۇگەلىمەن قازاقي مادەنيەتكە لايىقتالىپ جاسالعان مەيرامحانالاردىڭ جوقتىعى ءبىزدى ۇيالتقاننان جەرگە كىرىپ كەتە جازدادىق.
بىرەۋى وزبەكشە, ەندى بىرەۋى ورىسشا, تاعى بىرەۋى جاپونداردىڭ مەيرامحانالارى, تاعىسىن تاعى, گرۋزين, كارىس, پولياك دەيسىز بە, ايتەۋىر وزگەلەردىڭ مەيرامحانالارىن استانانىڭ تورىنە تولتىرىپ قويىپپىز. ال ءوزىمىزدىڭ شە؟ سىرتقى ساۋلەت قۇرىلىسى قازاق ۇيگە ۇقساستىرىلىپ سالىنعان, ال ءىشى شاڭىراق پەن كەرەگەدەن باستالاتىن بەزەندىرۋدەن تۇراتىن, اسحاناسى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعام مازىرىنە تولعان مەيرامحانانىڭ بولماعانى بەتىمىزدى شىم-شىمداپ ورتەپ بارادى. مۇنداي جاعدايدى تەك ءبىز عانا باسىمىزدان وتكەرمەپپىز. قالاعا كەلگەن ءار ەلدىڭ قوناقتارىن كۇتىپ الىپ, سولارعا اۋدارماشىلىق قىزمەت جاسايتىن استانالىق اۋدارماشىلاردىڭ دا بەتتەرى تالاي رەت ۇياتتان ورتەنگەن ەكەن.
بۇل ايتقانىمىز شىنىمەن دە ءمان بەرەتىن جايتتاردىڭ ءبىرى. باسقا مەملەكەتتەردە, ماسەلەن كورشى قىتايدى الىپ قارايىقشى. بۇكىل قىتايدى ەمەس, مىسال رەتىندە ءبىر پەكيننىڭ وزىندە 2000-نان استام قىتاي حالقىنىڭ ۇلتتىق مەيرامحاناسى مەن ءدامحاناسى بار ەكەن. ال توكيودا 1500-دەن استام ۇلتتىق اسحانالارى كۇن سايىن جۇمىس ىستەپ تۇرادى. ال ولارعا كەلىپ تاماقتاناتىنداردى ەسەپتەگەندە, پەكيننىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنان بولەك 45 پايىزىن شەتەلدىك تۋريستەر قۇرايدى ەكەن. مىنە, وسىنداي قاراپايىم عانا نارسەدەن سول ەلدىڭ, سول حالىقتىڭ ۇلتتىق رۋحى نەندەي دەڭگەيدە ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزەمىز.
بىرەۋلەردىكىن جار سالىپ ناسيحاتتاۋعا, وزگەلەردىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن ءسوز قىلۋعا قۇمار-اقپىز. ءوزىمىز دە, كوڭىلىمىز دە باسقا ءبىر بوتەن نارسەگە اۋەس بولۋعا دايىن تۇرادى. وزىمىزگە ءبىر تيىن پايداسى جوق داڭققا دالاقتايمىز دا جۇرەمىز. شىنىمەن دە مۇنداي نارسە تىم جاراسىمسىز ءارى سۇيكىمسىز. ودان دا ءوزمىزدىڭ قولىمىزداعى بار التىنىمىزدى, باي تاريحىمىزدى, بايتاق دالانىڭ اسىلدارىن كورسەتكەنىمىز الدەقايدا ولجالى بولماي ما! سوندا عانا وزگەلەردىڭ الدىندا بەتىمىز ورتەنبەيتىن بولادى. باسىمىزدى تىك كوتەرىپ. «مۇنداي رۋح بىزدە دە بار» دەپ ماساتتانىپ جۇرگەنىمىز قايسىمىزعا جاراسپايدى دەيسىز...
اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.