ال الماتىدا ءتىپتى كەزدەيسوق بىرەۋلەردىڭ اتىندا كوشە كوپ
كوشەلەرگە, ەلدى مەكەندەرگە, وقۋ ورىندارىنا, عىلىمي, مادەني مەكەمەلەرگە, ۇيىمدارعا, قوعامدارعا قايراتكەرلەردىڭ اتىن بەرۋ دە ساياسات. ساياسات بولعاندا, ازاماتتاردىڭ ەل الدىنداعى, قوعام الدىنداعى ەڭبەگىنە باعا, حالىقتىڭ وعان دەگەن قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى. سويتسە دە ءار قايراتكەردىڭ ءوز ورنى بار. بىرەۋىنىڭ ەڭبەگى كوپتەۋ, قوعامداعى ورنى جوعارىلاۋ بولدى دەگەندەي, قۇرمەت تە سوعان ساي بولسا, حالىق ريزا. سىڭىرگەن ەڭبەگى كوپتەۋ, حالىققا قادىرلى ادامداردىڭ اتىن, ايتالىق, ورتالىق كوشەلەرگە بەرگەن ءجون سياقتى كورىنەدى. ءبىر كەزدە الماتىدا ۇلى پەرزەنتىمىز ىبىراي التىنسارينگە ەكى ورامداي قىسقا كوشە بەرىلگەندە, جۇرتشىلىق بولىپ كىرىسىپ, ايتىسىپ ءجۇرىپ, اقىرىندا «پراۆدا» دەيتىن ۇلكەن كوشە بۇيىرعان.
بىراق ومىردە ولاي بولا بەرمەيتىنى بار. ءبىر ەلگە ەڭبەگى ءسىڭگەن قايراتكەر اتى ەلەۋسىزدەۋ قالىپ, ونىڭ ەسەسىنە اتى بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ اتى كوشەلەرگە بەرىلىپ جاتاتىنىنا تاڭداناسىڭ. «سەن بىلمەگەنمەن, باسقالار بىلەدى» دەپ داۋ ايتاتىندار تابىلار. اڭگىمە بىرەۋلەرگە عانا تانىس ەمەس, حالىق, قوعام تانىعان قايراتكەرلەر تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل جەردە ونوماستيكالىق كوميسسيا ءوز ءسوزىن ايتۋعا ءتيىس دەيسىڭ. بىراق «سىبايلاستىق» دەگەن قۇداي اتقان پالە سوعان دا ەنىپ ۇلگەرگەندەي-اۋ.
كوپ رەتتە جۇرت جوقتاۋشىسى, ىزدەۋشىسى جوق بولعان سوڭ, ايتۋلى قايراتكەرلەر ۇمىت قالادى دەگەندى ايتادى. سول ونوماستيكا كوميسسياسى ىزدەۋشى دە, جوقتاۋشى دا بولۋعا ءتيىس قوي دەيسىڭ, بىراق كەيدە بولا الماي جاتادى. الدە ولاردىڭ تۇلعالاردىڭ ورنىن باعامداۋعا ورەلەرى جەتپەيدى, الدە بىرەۋلەردىڭ ايتقانىنان اسا المايدى. قايسىسى بولسا دا, جاقسى ەمەس.
ناقتى ءبىر تۇلعانىڭ مىسالىمەن وي وربىتەيىكشى. كوزى قاراقتى قاۋىمعا, اسىرەسە اعا بۋىن وكىلدەرىنە بىلتىر 100 جىلدىعى اتالىپ وتىلگەن تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ەسىمى جاقسى تانىس. پەداگوگيكا سالاسىندا العاشقى عىلىم كانديداتى بولعان قازاق. وتىز جاسىندا حالىق اعارتۋ كوميسسارى ء(مينيسترى) بولعان. 32 جاسىندا – رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. 34 جاسىندا – رەسپۋبليكادا العاش سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىن (مينيسترلىگىن) ءوز قولىمەن قۇرىپ, وعان كوميسسار بولعان. بۇۇ مىنبەرىندە كسرو اتىنان سويلەگەن, بايانداما جاساعان العاشقى قازاق. كسرو-دا ءبىرىنشى كلاستى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى ديپلوماتيالىق رانگىنە يە بولعان دا العاشقى قازاق. 38 جاسىندا – قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولىپ, ونى بەس جىل باسقارىپ, قازاق زيالىلارىنا قامقورلىعى ءۇشىن ۇلتشىل دەگەن ايىپپەن قىزمەتىنەن الىنعان. اراعا ءبىر جىل سالىپ, قايتادان رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كوتەرىلگەن, مادەنيەت مينيسترى قىزمەتىن قوسا اتقارعان. رەسپۋبليكادا پەداگوگيكا ءجانە پسيحولوگيا نەگىزىن قالاعان عالىم, اكادەميك. ول كوتەرىلگەن پاراسات بيىكتەرىنىڭ بىرەۋى عانا ونىڭ اتىن تاريحتىڭ جادىندا قالدىرعانداي ەدى. بىراق ونى جەكە ادامداردىڭ, ۇمىتپاۋعا ءتيىس ادامداردىڭ ۇمىتقانى دا شىندىق.
الماتىدا مينيستر قىزمەتىندە, سونداي دارەجەدە قىزمەتتە بولعانداردىڭ اتىندا كوشە بار. ولاردان قىزمەتى دە, قوعامداعى ورنى دا جوعارى بولعان تولەگەن تاجىباەۆقا كوشە بۇيىرماي وتىر. قاعاز جۇزىندە, قۇجات بويىنشا بار دەيدى. بىراق ءبىز ىزدەپ بارىپ, تابا المادىق. جوق.
سويتسە دە سول قۇجاتقا قارايىقشى. 2003 جىلدىڭ 24 جانە 26 جەلتوقسانىندا الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ ءىV سەسسياسى مەن الماتى اكىمدىگىنىڭ بىرلەسكەن №26 جانە №5/764, سونداي-اق №27 جانە №5/765 شەشىمى بويىنشا «تاۋگۇل-3» جانە «اقبۇلاق» شاعىن اۋداندارىنداعى 70 كوشەگە بەلگىلى ادامداردىڭ اتتارى بەرىلىپتى. سولاردىڭ اراسىندا قىزمەتى جاعىنان, قوعامداعى ورنى جاعىنان تولەگەن تاجىباەۆپەن دەڭگەيلەس ءۇش-ءتورت ادام بولار. ولاردىڭ بارىنە, سونداي-اق بەلگىسىز بىرەۋلەرگە سول اۋدانداعى ۇزىن كوشەلەر ءتيىپتى. تولەگەن ءتاجىباەۆقا بۇيىرعانى – 218 مەترلىك كوشە. كەيىن ول دا جوعالعان.
ناقتى ادامداردى, اسىرەسە ءدۇنيەدەن وتكەندەردى سالىستىرىپ, بىرىنەن ەكىنشىسى مىقتىراق دەپ ايتۋ ادەپكە سىيىڭقىرامايدى, اركىمنىڭ ءوز ورنى بار دەيمىز. سويتسە دە ءبىر سالىستىرۋعا بارعىمىز كەلىپ وتىر. الماتىدا رادوستوۆەتس اتىنداعى كوشە بار. قالاداعى ەڭ ۇزىن كوشەلەردىڭ ءبىرى. تولە بي مەن ءال-فارابي كوشەلەرىن جالعاپ جاتىر. بۇرىن بۇل كوشە يتاليا كومپارتياسىنىڭ كوسەمى موريس تورەزدىڭ ەسىمىمەن اتالدى. كوممۋنيستىك قايراتكەرلەردى ىسىرىپ, وعان جاڭا ەسىمدەر تاڭداعاندا, توقتاعانىمىز ۆلاديمير رادوستوۆەتس بولدى. سول رادوستوۆەتس دەگەن كىم ەدى؟ كوپ ادام بىلە قويماس, ايتايىق. ەكونوميست-عالىم. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولعان. بۋحەسەپ سالاسىنداعى بىلىكتى مامان. باعالاۋعا ابدەن تۇرارلىق. بىراق بۇل ونى مەملەكەتتىك, قوعامدىق قايراتكەر دەۋگە نەگىز بولا المايدى عوي. سول عالىمدى تولەگەن ءتاجىباەۆپەن سالىستىرايىقشى. ءتاجىباەۆ ءۇش سالادا مينيستر, سونداي-اق ۇكىمەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولسا, مۇنداي دارەجە رادوستوۆەتستىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن. تولەگەن تاجىباەۆ رەسپۋبليكاداعى ءبىر عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم, اكادەميك, رادوستوۆەتستى رەسپۋبليكا ەكونوميكا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالادى دەگەنمەن جۇرت كەلىسە قويماس.
اشىپ ايتايىق, رادوستوۆەتستىڭ تولەگەن تاجىباەۆتان ءبىر ارتىقشىلىعى بار – ونىڭ رەسپۋبليكانىڭ بيلىك قۇرامىندا, بيزنەستىك قۇرىلىمدا شەنەۋنىكتەرگە دە, ونوماستيكا كوميسسياسىنداعىلارعا دا ءسوزى وتەتىن بالاسى بولدى, ءالى دە بار. ال تاجىباەۆقا لايىقتى قۇرمەت كورسەتەيىك دەپ شىرىلداپ جۇرگەندەردىڭ ءسوزىن سول شەنەۋنىكتەر دە, ونوماستيكا كوميسسياسى دا قۇلاقتارىنا قىستىرا قويمايدى. بۇل دا سىبايلاستىق كەسەلدىڭ ءبىر ءتۇرى. ەكونوميكاداعى سىبايلاستىقتى سىبايلاس جەمقورلىق دەسەك, ال مۇنى رۋحاني ۇرلىق سىبايلاستىعى دەۋگە بولار.
ەلىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ كەيبىر اياۋلى پەرزەنتتەرى نەگە قۇرمەتتەلمەيدى, ولاردىڭ اتىمەن نەگە كوشەلەر اتالمايدى دەگەندە, قالالارىمىزدا ولاردىڭ ەسىمى بەرىلەتىن كوشەلەر قالماعانداي كورىنەدى. كوشەلەردىڭ ءبارىنىڭ دە اتاۋلارى بار, ەندى بۇرىنعىلارىن وزگەرتىپ, جاڭاشا اتاۋ ىڭعايسىز جانە ءبىرشاما ەكونوميكالىق شىعىنعا ۇرىندىرادى, سونان سوڭ كەيبىرەۋلەردىڭ شامىنا ءتيىپ, قارسىلىعىن تۋدىرادى دەپ اقتالامىز.
ارينە, كوشەلەردى وزگەرتۋدى ناۋقانعا اينالدىرۋعا بولماسى جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى. بىراق ءومىرىمىزدىڭ وسى سالاسىنداعى جاڭساقتىقتى بىرتە-بىرتە جويۋ جۇيەلى جۇمىسقا اينالۋى ءتيىس. كوشەلەرگە تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمىن بەرىپ, ولارعا قۇرمەت كورسەتۋ – ەلدىك ساياسات. ال كوشەلەردىڭ اتى كەزدەيسوق بىرەۋلەرمەن, باسقا ەلدىڭ ادامدارىمەن, اتاۋلارىمەن اتالىپ جاتسا, بۇل ەلدىڭ, ۇلتتىڭ مۇددەسىنە نۇقسان.
الماتى قالاسى كوشەلەرىنىڭ تىزىمىنە ءبىر كوز جۇگىرتەيىكشى: ودان نە كورمەيسىز! ەڭ الدىمەن ودان رەسەيدىڭ بارلىق وبلىستارىن, نەگىزگى قالالارىن, وزەن, كولدەرىن, تەڭىزدەرىن, ياعني تولىق گەوگرافياسىن كورىپ, بالكىم تاڭدانارسىز, بالكىم تاڭدانباسسىز. ءسىرا, قازاقتاردىڭ دا بارعان جەرى دەگەن شىعار, كولىمانىڭ دا اتى بار. بۇعان ورىستىڭ بارلىق كومپوزيتورلارىن, سۋرەتشىلەرىن, اقىن, جازۋشىلارىن, عالىمدارىن, ساياحاتشىلارىن, ساياساتشىلارىن, باسقىنشىلارىن قوسىڭىز. ولاردىڭ كەيبىرىن, ءسىرا ورىستاردىڭ وزدەرى دە بىلە قويماس. باسقىنشىلار دەگەندى دە ءجاي ايتىپ وتىرعان جوقپىز. قانىشەر ەرماك تا ءجۇر.
سونىڭ ءبارىن كورىپ, ءوز ەلىڭنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ اتىن قويۋعا كوشە جوق دەۋ, بۇرىنعى كوشەلەردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ءالدەبىرەۋلەردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋى ءمۇمكىن دەگەن ءۋاج ايتۋ, جۇمسارتا ايتقاندا, كۇپىرلىك بولار ەدى. كۇپىرلىك جايلى ايتقاندا مىنا ءبىر جاي دا كوڭىلگە ورالادى.
الماتىدا شالياپين اتىندا كوشە بار جانە قالاداعى ەڭ ۇزىن كوشەلەردىڭ ءبىرى. شالياپيننىڭ كىم ەكەنى بەلگىلى. ءبىر جاعى ورىس حالقىنا, ونىڭ ونەرىنە دەگەن قۇرمەت رەتىندە كوشەگە ونىڭ اتىن بەرسە دە ارتىقتىعى جوقتاي. بىراق قالاداعى ەڭ ۇزىن كوشەلەردىڭ ءبىرىن بەرۋ, سونشالىقتى قاجەت پە ەدى؟ ءتىپتى ورىستاردىڭ ءوزى وعان وسىنداي قۇرمەت كورسەتپەگەن شىعار. سوندا ءبىزدىڭ وسىنشالىق شاشىلۋىمىز نە؟ سول شالياپين كوشەسى ءساتباەۆ كوشەسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس. قانىش سىندى ۇلى تۇلعامىزعا ارنالعان كوشە ۇزىنىنان سوزىلىپ جاتسا, جاراسپاي ما؟ ايتپەسە, سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا رەسپۋبليكاداعى ەكى عىلىم ورداسىنىڭ باسشىسى رەتىندە عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ پەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تولەگەن تاجىباەۆ ەكەۋى ماسكەۋدىڭ سىنىنا بىرگە ءىلىنىپ, قىزمەتىنەن بوساتىلعانىن جۇرت بىلەدى. سول شالياپين كوشەسىن تاجىباەۆقا بەرسە, ۇيلەسىپ-اق كەتپەس پە ەدى؟! ال شالياپينگە شاعىنداۋ كوشە تابىلار ەدى.
تابىلاتىن كوشە كوپ. رەسەيدىڭ ءبىر وبلىسىن نە ءبىر قالاسىن, وزەنىن, كولىن نەمەسە رەسەيدىڭ وزىندە الدەقاشان ۇمىت بولعان قىزىل كومانديرلەرى مەن كوسەمدەرىن كوشە اتاۋىنان الىپ تاستادىڭ دەپ ەشكىم وكپەلەي قويماسى انىق.
ونوماستيكا – ۇلكەن ساياسات. ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, ۇلتتىق مۇددەگە قاتىسى بار ساياسات. ونىمەن بارىنشا ىجداھاتتىقپەن اينالىسۋ قاجەت.
ماماديار جاقىپ.