ءار ۋاقىتتىڭ وزگەشەلىگى بولادى. وبلىستىڭ بارلىق ايماعىنداعى قازىرگى جاقسىلىق جاڭالىقتار ەل مەرەيلى مەرەكەسى جىلىنداعى بولەك ءبىر ەرەكشەلىك. كوپشىلىك كوڭىلىن ءوسىرىپ, جانىن جادىراتىپ جالعاسقان وركەندى وزگەرىستەر بۇل كۇندە استانا ىرگەسىندەگى نۇرا اۋدانى ءومىرىنەن دە شۋاق ەسەدى. وعان تىكەلەي كۋا جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق ريزاشىلىقتارى شەكسىزدىگىن سەزىنبەي قالا دا المايسىز. ءوڭىردىڭ ءاسىرەسە, سوڭعى ءتورت-بەس جىلداعى ءوسىپ-وركەندەۋى ءسۇيسىنىسپەن ايتىلادى.
اۋدان اكىمى سەرىك شايداروۆپەن اراداعى ءاڭگىمە سول جاڭارۋ, جاسارۋ باعىتىنداعى ءىستەر مەن ىزدەنىستەر جايلى ءوربىگەن ەدى.
– سەرىك جامانقۇل ۇلى, ەڭبەك جولىڭىز بىزگە ءبىرشاما تانىس. كەشەگى وتپەلى كەزەڭنىڭ اۋىر ءبىر شاعىندا جاڭاارقا اۋدانىنا باسشىلىققا تاعايىندالعاندا 30-دان ەندى اسقان ەڭ جاس اكىم بولعانىڭىزدى بىلەمىز. جاڭاارقانى جاڭعىرتۋ جولىنداعى قىزمەتىڭىزگە ول جاقتا ءاردايىم جىلى پىكىر بىلدىرىلەدى. بۇگىندە نۇرادا دا سولاي ەكەن.
– ازدى-كوپتى ەڭبەگىڭ ۇمىتىلماي ەل اۋزىندا جۇرسە ودان ارتىق ءمارتەبە بار ما؟! ەلباسى سەنىمىن اقتاپ, شاما كەلگەنشە حالىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋدى ازاماتتىق, پەرزەنتتىك پارىز تۇتامىن. جۇرت جاقتاۋى قۇرمەت پەن قولداۋدىڭ ۇلكەنى. ونى سەزىنگەن سايىن مىندەتكە جاۋاپكەرشىلىك ءتىپتى ارتا تۇسەدى.
– نۇرا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى استىقتى ءوڭىر ەكەنى ءمالىم. الدىمەن وسى سالانىڭ احۋالى قالاي؟
– بيىل اۋدان بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىندا جالپى ءونىم كولەمىن 10,9 ميلليارد تەڭگەگە كوتەرۋ جوبالانىپ وتىر. مۇنىڭ باسىم بولىگى باستى بايلىعىمىز ۇلەسىنە تيمەك. دەمەك جاعدايدى شامالاي بەرۋگە بولادى. كوكتەمنىڭ جاۋىن-شاشىنعا مولىنان كەنەلتۋى كۇزدىڭ ىرىس-بەرەكەگە بولەۋىنە ۇمىتتەندىرەدى. 200,8 مىڭ گەكتار ەگىستىككە دەر كەزىندە ءسىڭىرىلگەن ءداننىڭ ءونۋ بارىسى ءساتىن سالسا, تالاي رەت كول-كوسىر استىعىمەن اتاق-داڭقى جەر جارعان نۇرامىزدىڭ مەرەيىن تاعى ءبىر اسقاقتاتارى انىق.
ارينە, تابيعات قاباعى ۇنەمى ءتۇزۋ بولا بەرمەيدى. سوندىقتان وسى ءوندىرىستىڭ «شاحتەر», «قاينار», «پرجەۆالسكوە» سياقتىلى ءىرى بۋىندارى اگروتەحنيكالىق ءتاسىلدەردى كەڭىنەن ەنگىزۋ, جاڭا تەحنولوگيا مەن تەحنيكانى ءتيىمدى قولدانۋ ارقىلى ءونىم شىعىمدىلىعىن ساقتاۋعا, ارتتىرۋعا قول جەتكىزىپ كەلەدى. ارقايسىسى 30 مىڭ گەكتاردان اسىرا ەگىن ەگەتىن ولار كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن شەتەلدىك دجون دير, بيۋللەر موريس, امازونيا, كرۋشينەلي تۇقىم سەپكىشتەرىمەن اتقارسا, استىق جيناۋدا دا الەمگە تانىمال كومباينداردى پايدالانۋ ەندى ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس. جالپى اتالعان سالانىڭ زامان تالابىنا ساي تۇلەنىپ, الدەقايدا جاقسارىپ, دامۋى كوپ وڭىردەگىلەردەن ەداۋىر ىلگەرى دەسەك ارتىق ايتقاندىعىمىز بولماس.
– اۋدان استىقپەن بىرگە استانا مەن قاراعاندىنى ازىق-ءتۇلىكتىڭ باسقا دا تۇرلەرىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى موينىنا جۇكتەپتى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن نە ىستەلىپ جاتىر. قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– ەلباسىنىڭ اۋىل ءوندىرىسىن ءوركەندەتۋگە ۇدايى باستاماشى بولىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ وتىرۋى بۇل جاۋاپتى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا تالپىنىستى كۇشەيتۋدە. ماسەلەن, بيىلعا بەلگىلەنگەن 12 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ ءبىرازى وسى ماقساتقا ارنالعان. اتاپ توقتالعاندا كارتوپ پەن كوكونىستى ءوسىرۋ كولەمى ۇلعايتىلدى. «شاحتەر» جشس جانىنان سىيىمدىلىعى 450 توننالىق كوكونىس ساقتاۋ قويماسى سالىنۋدا. بۇعان دەيىن ەگىلمەي كەلگەن قاراقۇمىق بۇدان بىلاي قاراي داعدىلى داقىلعا اينالادى.
كوزدەلگەن شارۋانىڭ ءبىرى ەتتى ءىرى قارانى كوبەيتۋ بولىپ تابىلادى. ولاردى ارنايى بورداقىلاۋدى «قاينار», «پرجەۆالسكوە» جشس قولعا الدى. جەر-جەرلەردە اشىلاتىن مال سوياتىن 21 ورىن ەت وتكىزۋشىلەر كۇيبەڭىن جەڭىلدەتەدى ءارى دەلدالدارسىز ءتيىمدى باعاعا ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال «نۇركەن» شارۋا قوجالىعى قۇس ءوسىرۋدى باستادى.
اۋدانىمىزداعى يگىلىكتى ىستەرىمەن الىسقا ايان «وتقانجار» سەرىكتەستىگىنىڭ ءوز تاراپىنان جىلقى ءت ۇلىگىن وربىتۋگە قۇشتارلىق تانىتۋى قۇپتالىپ, ءىستى قارجىلاندىرۋعا كومەك كورسەتىلدى. مۇندا سونداي-اق قوي ەتىن قالبىرلاپ ءوندىرۋ وتىمدىرەك بولۋىنا ىقپال ەتپەك. قىسى جازى الىس-جاقىنعا قىمىز جونەلتىلەدى. اۋدان ورتالىعىندا اشىلعالى وتىرعان العاشقى قىمىزحانا «وتقانجار» جەتەكشىسى قانات وتارباەۆتىڭ باستاماسى دەۋىمىز كەرەك.
– اۋداندا ەل نازارىن اۋداراتىن ۇلگىلى ءبىر ءۇردىس – حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ, مۇقتاج-مۇددەسىن قورعاۋ, اۋىلداردى كوركەيتۋ بەرىك باعىتقا اينالعان. ءسوز ورايىندا بۇل شارالاردىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– ەكونوميكالىق قۋات-قابىلەت تولىسقان سايىن الەۋمەتتىك ءماسەلەلەردىڭ وڭتايى تۋىپ جاتادى دا عوي. ءوز شارۋاسىن ءوزى يكەمدەۋگە ۇيرەنگەن جۇرتتىڭ ايماقتىڭ ورتاق جەتىستىگىنە ۇلەستەرى ۇلكەن. سونىڭ يگىلىگىن كورسەتە, قىزىعىنا بولەي ءبىلۋ بىزگە مەرەيلى مىندەت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان باستى تاپسىرمالارىنىڭ ءبىرى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋگە بايلانىستى جانە وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن تۇرعىنداردىڭ باسپانالى بولا الۋىنا وتە كوڭىل بولىنەدى. جىل باسىنان بەرى 4200 شارشى مەتر ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, ياكي جوسپار 105 پايىزعا ورىندالىپ ءۇلگەرىنسە, بۇل كۇندە 16 جانە 6 پاتەرلىك قونىستار قوسىمشا سالىنۋدا. بۇلاردىڭ كىلتتەرى كوپ بالالى وتباسىلارعا, جاس ماماندارعا ءبىرىنشى كەزەكتە تابىس ەتىلەدى. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي مەكەن-جايلار كيەۆكا كەنتىندە عانا ەمەس اۋىلداردا دا بوي كوتەرەدى. بىلايشا ايتقاندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ەل ىشىنە اۋىسادى.
سوڭعى ۋاقىتتا تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە ايتارلىقتاي العا باسا الدىق. ءتيىستى مەكەمەلەردى تولاسسىز مازالاۋدىڭ, ماسەلەنى باتىل قويۋدىڭ ارقاسىندا كۇش تە, قارجى دا بۇرىنعىدان اناعۇرلىم كوبىرەك بولىنە ءتۇستى. بۇعان مىناداي دەرەك ايعاق. ايتالىق, سۋ جەتكىزۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە اعىمداعى جىلعا ارنالعان قارجى 735 ميلليون تەڭگەدەن استى. ەگەر بىلتىرعى 196 ميلليون تەڭگەمەن سالىستىرساق ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. ءسويتىپ بيىل تاسسۋات, كوبەتەي, زارەچنىي اۋىلدارىنا جالپى ۇزىندىعى 36 شاقىرىمدى قۇرايتىن سۋ قۇبىرلارىن تارتۋعا مۇمكىندىك كەڭىدى دەۋىمىزگە بولادى. مۇنىڭ سىرتىندا كەلەسى جىلى كەرتىڭدى, بارشىن, كارىم مىڭباەۆ اتىنداعى, ششەرباكوۆ اۋىلدارى دا سۋ ماشاقاتىنان ارىلعالى تۇر.
البەتتە وسىلارمەن قوسا جول جايىن اينالىپ وتە المايمىز. كەيىنگى كەزگە دەيىن باسقاسىن بىلاي قويعاندا كيەۆكا-استانا ءجانە نۇرا وزەنى بويىنداعى كيەۆكا-قاراعاندى باعىتىنداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار كۇرە جولدىڭ كەي تۇستارى ءجۇرگىسىز بولىپ كەلگەن ەدى. بۇگىندە ايناداي جالتىرايدى. اۋداننىڭ ءوز اۋماعىندا جاراسباي ەلدى مەكەنىنە جاڭا جول ءتوسەلدى. ششەرباكوۆ – ەسەنگەلدى اۋىلدارىن جالعاستىراتىن جول دا تاياۋ ارادا ىسكە قوسىلادى. سودان سوڭ اۋىلدار كوشەلەرىن اسفالتتاۋ جۇرگىزىلەدى.
ءبارى وزدىگىنەن بولمايتىندىعىنا, جەڭىل ەشتەڭە جوق ەكەنىنە باسقالارداي نۇرالىقتار دا كوزى جەتتى. سوندىقتان ومىرلەرىندەگى وزگەرىستەر قادىر-قاسيەتىن تۇسىنەدى. بۇگىنگى كۇندى جارقىراتقان, جارقىن بولاشاققا جەتكىزەر بۇل شارالار اركىمنىڭ بويىنا قۋات قوسۋىمەن, جانىنا جاڭعىرۋ جاساۋىمەن ءماندى.
– كەزىندە تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ رۋحاني تىنىسى تارىلىپ, وگەيلىك كورگەنى جاسىرارلىق سىر ەمەس. ءتىپتى بەرتىنگە دەيىن ونى ىقتاتۋعا ونشالىقتى ىقىلاس تانىتىلمادى. راسىن ايتقاندا, قازىرگى سىلكىنىس, سەرپىلىسكە قۋانىپ قالدىق.
– وسىنىڭ ءوزى كەشەگى تىڭ يگەرۋ دۇربەلەڭىندەگى ولاق تا وڭعاق, سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان. «يگىلىكتىڭ ەرتە, كەشى جوق» دەلىنبەي مە. وعان كۇيىنىشىمىز پەن وپىنىسىمىزدىڭ ەسەسى قايتارىلىپ جاتىر. مادەنيەت ءۇيى جانىنداعى ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسى جانداندىرىلىپ, حالىقتىق اتاعىن الدى. دراما ۇيىرمەسى قۇرىلىپ, جەتەكشىلىك ەتۋگە بىلىكتى رەجيسسەر شاقىرىلدى. بىرنەشە قويىلىمدار كورەرمەندەرگە ۇسىنىلدى. حالىق تەاترى اتاعىن يەلەنۋگە تالاپتارى بار. استاناداعى, قاراعاندىداعى ارناۋلى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ كەلگەن دومبىراشى, قوبىزشى, ءبيشى ماماندار جەرگىلىكتى تالاپكەرلەردى ونەرگە باۋلىپ, مادەنيەت مايەگىن سەپتىرۋدە. اۋدانىمىزدىڭ جارقىن ىستەرىنە جاناشىر ءارى قامقورشى سەناتور اعامىز ورالباي ابدىكارىموۆتىڭ ايگىلى ءانشى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ كونتسەرتىن ۇيىمداستىرۋى مادەني ءومىرىمىزدەگى ەلەۋلى وقيعا, كەشەگى قايىپ, جولدىكەي اقىنداردىڭ كوگەرشىن ءىزباسارلارى تالاپتارىن وياتقان, قاناتتاندىرعان اسەرلى كەزدەسۋ بولدى.
رۋحقا رۋح قۇياتىن ادەبيەت, ونەر ەكەنى استە ۇمىتىلمايدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە تولىمدى تارتۋلار ارناۋ جونىندە باستامانى وبلىس بويىنشا الدىمەن نۇرالىقتار كوتەرگەنى بەلگىلى. ول قانداي سىيلار؟
– ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنداعى بەدەرلى بەلەستىڭ تۇرعىندار ەسىندە ۇمىتىلماستاي قالۋى كۇنى بۇرىن ويلاستىرىلعان بولاتىن. سوعان ءسايكەس قاراشا, جەلتوقسان ايلارىندا بىرىنەن سوڭ ءبىرى كوپشىلىككە قۋانىش اكەلىپ, ىسكە قوسىلار نىساندار از ەمەس. اۋدان ورتالىعىنىڭ وزىندە مۇراجاي, كىتاپحانا, مادەنيەت ءۇيى عيماراتتارى, بالاباقشا ءسان تۇزەيدى. ساكەن سەيفۋللينگە ورناتىلعان ەسكەرتكىش بوي كوتەرەدى. ونىڭ الدى ساياباقپەن كومكەرىلەدى. دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن, شارۋاشىلىقتاردىڭ قولداۋىمەن ەلدى مەكەندەر كەلبەتىن كوركەيتەرلىك قۇرىلىستار دا ءبىرشاما. كەلبەت دەمەكشى, شاحتەر, يزەندى, ششەرباكوۆ اۋىلدارى كوركى جاعىنان ايماقتا الدىڭعىلار قاتارىندا. كيەۆكا كەنتىنىڭ كەلىستى بەينەسى ودان سايىن جايناتىلۋدا. ساۋدا ورىندارى, قىزمەت كورسەتۋ وشاقتارى شوعىرلانعان كوشەنى تۇرعىندارىمىز «ءبىزدىڭ اربات» دەپ اتايدى. سولايى سولاي. سۋبۇرقاقتار اتقىلاعان, گۇلدەر حوش ءيسى اڭقىعان, جاسىل جەلەكتەر جايقالعان, سولاردىڭ اياسىندا ءۇلكەن-كىشى سايالانعان ول اسىقپاي اڭگىمە-ءدۇكەن قۇرار, سۇيسىنە دەم الار ورىن.
مىنە, نۇرالىقتاردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى وسىنداي.
اڭگىمەلەسكەن ايقىن نەسىپباي.
قاراعاندى وبلىسى,
نۇرا اۋدانى.