تاريحتى – قاليحان ىسقاق پەن شاحيماردەننىڭ ەكى ءبولىمدى «قازاقتار» تاريحي دراماسى, تاعدىردى – قىرعىز قالامگەرى بەكسۇلتان جاكيەۆتىڭ اشىربەك سىعاي اۋدارماسىمەن ساحنالانعان «جۇرەيىك جۇرەك اۋىرتپاي» سپەكتاكلى, قازاقتىڭ باس اقىنى جايىندا م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەدياسى ارقىلى تانىپ-بىلۋىمىزگە مۇمكىندىك تۋعىزعان اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ گاسترولدىك ساپارى ويداعىداي ءوتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە ۇسىنىلعان ساحنالىق تۋىندىلار كورەرمەن كوڭىلىنەن شىقتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
شىققان تەگىڭدى, تاريحىڭدى, ءتۇبىڭدى ءتۇگەندەۋدىڭ قاشاندا ورنى بولەك. قازاق ەلى بايتاق جەرىندە كوك بايراعىن جەلبىرەتىپ, ەركىندىك رۋحىمەن تىنىستاعالى 20 جىلعا جۋىقتاسا, وسى كەزەڭدەر ادەبيەت الەمىندە ءبىرتالاي تىڭ دۇنيەلەردىڭ تۋىنا, تاريحي-دەرەكتى, عۇمىرنامالىق كوركەم شىعارمالاردىڭ جازىلۋىنا تامىزىق بولار تاعىلىمدى ىزدەنىستەرگە تولى ەكەنى تاعى ايان. سونىڭ ءبىرى – اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان – «قازاقتار» دراماسى. «ءوتكەنىڭدى, وتكەلىڭدى قۇرمەتتەمەسەڭ, وشكەنىڭ» دەپ بىلەتىن قازاقى سانادا ەركىندىك تاڭىمەن تالاسا تۋعان شىعارما بۇل. قازاق قاعاناتى قالاي قۇرىلدى؟ بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ و باستاعى تۇرمىس-تىرشىلىگى جايىندا نە بىلەمىز؟ قازاق ءوزى قايدان شىققان؟ جانىبەك حان مەن كەرەي سۇلتان كەزەڭى جايىندا تاريح تارتپاسىنان تابىلعان قانداي قۇندى قۇجاتتار بار؟ «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن قاناتتى ۇعىم قالاي, قاشان پايدا بولعان؟ ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىندا رۋحاني بايلىعىمىزعا قوسىلىپ جاتقان ساحنالىق تۋىندىلاردىڭ كوزدەگەن باستى مۇراتى نە؟ وسى جانە سپەكتاكلدىڭ مۇنان باسقا دا كەيبىر تۇستارى جايىندا ايتىپ بەرۋى ءۇشىن قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تۇڭعىشباي ءال-ءتارازيدىڭ ءوزىن اڭگىمەگە تارتقانبىز.
«ق.ىسقاقوۆ پەن شاحيماردەننىڭ «قازاقتار» دراماسىنداعى وقيعالار قانشالىقتى تاريحي شىندىققا جاناسادى؟» دەگەن سۇراققا ول:
– تاريحي تاقىرىپقا ارنالعان درامالىق شىعارما بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدى نەگىزگە الا وتىرىپ, ويدان شىعارىلعان سيۋجەتتەر, وقيعالارعا قۇرىلادى. الايدا, بۇل سيۋجەت سول زاماننىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي جاعدايىنا, تاريحي كەزەڭىنە ساي كەلۋگە ءتيىس. ماسەلەن, وزبەك پەن قازاق بولىپ جۇرگەن ءبىر اتانىڭ بالالارى بىرەۋى وزبەك حانعا قىزمەت ەتسە, ەكىنشىسى وزگە حاننىڭ قول استىندا بولعانى تۋرالى وقيعانى «جوق, ءتىپتى دە ولاي بولعان ەمەس» دەپ قالاي ايتا الاسىز؟ قازىرگى وزبەكستاندا تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ ىشىندە قوڭىرات, نايمان, ت.س.س قازاق رۋلارى كەزدەسۋىن قالاي باعامدايسىز؟ سول سەبەپتى دە دراماتۋرگتەردىڭ قويگەلدى مەن تويگەلدىنى ءبىر اتا, ءبىر شەشەنىڭ بالالارى ەتىپ جازىپ وتىرعانى, مەنىڭشە, تاريحي شىندىققا ابدەن جاناسادى. ويتكەنى, ول كەزدە زاماننىڭ ءوزى سولاي بولدى, ابىلقايىر حاننىڭ مۇحامماد شايباني سۇلتاندارى ەلدى بيلەدى, ودان كەيىن وزبەك حان تاققا وتىردى. وعان قىزمەت ەتكەن ءبىراز قازاق وزدەرىن وزبەكپىز دەپ اتادى. ودان دا وزگە قانشاما تاريحي شەجىرەنىڭ قاتپارلارىنا ءۇڭىلىپ قاراساڭىز, وزبەك, قازاق دەگەن رۋلار كەزدەسپەيدى. تەك جالايىر, كەرەي, نايمان, ارعىن, ت.ب. رۋ-تايپالار تاريحي دەرەكتەردە مولىنان ۇشىراسادى. مىنا تاريحي دراما وسىنداي ساتتەردى قالت جىبەرمەي, قالىڭ جۇرتقا جەتكىزۋ ماقساتىندا دراماتۋرگتەر قيالىنان تۋىپ وتىر. ولار قاسىم حان كەزەڭىنىڭ سىرىن اشۋعا تالپىنىس جاسايدى, – دەپ جاۋاپ بەرگەن.
«درامالىق شىعارمانىڭ رەجيسسەر شەشىمىمەن وزگەرىسكە ۇشىراعان تۇستارى بار ما؟» دەپ سۇرادىق ودان.
– شىنتۋايتىنا كەلەر بولساق, بۇل شىعارما رەجيسسەردىڭ دراماتۋرگتەرگە بەرگەن تاپسىرىسىمەن جازىلدى. يدەيا مەن ءوتىنىش – مەنەن. قازاقتىڭ باسىنان نەشە ءتۇرلى تاريحي وقيعالار وتكەن, ولاردىڭ ءبىرازى تاريحي-دەرەكتەمەلىك شىعارمالارعا ارقاۋ بولىپ ۇلگەرسە, ەندى ءبىر قالىڭ قاباتى ءالى دە قارت تاريحتىڭ سارعايعان بەتتەرىنەن بەرى شىعا الماي جاتقان جايى بار. جانىبەك پەن كەرەي حان تۋرالى, قازاق حالقىنىڭ شۋ بويىنداعى تۇرمىس-تىرشىلىگى حاقىندا باياندايتىن كوركەم دۇنيەنى كەزىكتىرە الماۋىڭىز سول تۇستارعا تاريحشى-ماماندار مەن ادەبيەتشىلەردىڭ زەردە-زەيىنىن اۋدارا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. قازاق حاندىعى جايىندا ءى.ەسەنبەرليننىڭ كەيبىر شىعارمالارىندا كەزدەسەتىنى بولماسا, جالپى, ول كەزەڭدەر جايىندا تاريحتا ناقتى دەرەكتەردىڭ تابىلۋى ەكىتالاي. مىسالى, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن سوزدەر قايدان شىقتى؟ نە سەبەپتى حالىق وسى كەزەڭدەرگە سولاي ات قويدى؟ سونىڭ دا سەبەپتەرىن تابۋعا دراماتۋرگتەر بارىنشا تىرىسىپ باقتى. ال ءوز باسىم ولاردىڭ ويىنا جانىمنان ەشتەڭە قوسقان جوقپىن.
تاريح بويىنشا سويلەيتىن بولساق, الدىمەن جانىبەك حان ايتىلادى. كەيىن جانىبەك ولگەن سوڭ كەرەي حان تاققا وتىرادى. كەرەي حاننان كەيىن ونىڭ بالاسى مۇرىندىق مۇراگەر جالعاستىرادى. ودان تاق تىزگىنىن جانىبەكتىڭ بالاسى قاسىم حان تارتىپ الادى. تاريح سىرى وسىلاي اشىلادى. ءدال وسى وقيعا بولىپ جاتقان كەزدە كەرەي حان ەمەس, سۇلتان بولاتىن. بۇل ەكەۋىنىڭ جۇپتاسا اتالىپ, تاريحتا قالۋ سەبەبى, قازاقتىڭ ءبىرىنشى حاندىعى سولاردان باستالادى. ەن دالانى جايلاعان قازاقتىڭ قالاي ەل بولامىز دەپ ەڭىرەگەن ەرلىككە تولى شەجىرەسى سول زاماندار قاتپارىنان اقىرىنداپ العا وزا باستايدى. سوندىقتان درامانىڭ ءبىرىنشى اكتىسى وتە تەز, ءبىر دەممەن جازىلىپ شىقتى دا, ال, ەكىنشى اكتىگە كەلگەندە دراماتۋرگتەر ءسال باياۋلاپ قالعان. ويتكەنى, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» تۋرالى كوسىلە پايدالانىپ, ءساتتى ءتۇيىن تابۋعا ناقتى دەرەك جوقتىڭ قاسى. جالپى, بۇل ۇعىمدار زاڭدار مەن باسقا دا مەملەكەتتىك قۇقىقتىق قۇجاتتار قابىلدانار كەزدە قۇلاعىمىزعا ءجيى شالىنا باستادى. ەندى جاڭادان تاعى ءبىر حاباردى ەستىپ, ەرتەڭگە ۇمىتپەن يەك ارتۋدامىز. يراننان وسى قاسىم حاننىڭ كەزىندەگى قۇجاتتار تابىلىپ جاتقان كورىنەدى. وسى دەرەكتەر قولىمىزعا ءتيىپ جاتقانداي بولسا, مۇنىمەن شەكتەلمەي, كەلەشەكتە بۇل تاقىرىپتى ءارمەن قاراي جەتىلدىرە تۇسۋگە نيەتتىمىز. ساحنالىق شىعارمانىڭ ماقساتى تاريحتا بولعان وقيعانى تاپ سول قالپىندا وزگەرتپەي, اينا-قاتەسىز كوشىرىپ شىعۋ ەمەس, ول سول كەزەڭدەر بوياۋىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ, وسى زاماندار بەينەسىن كوركەم ويمەن تۇلعالاۋ بولىپ تابىلادى, – دەدى رەجيسسەر تاريحقا قاتىستى الدا مۇنان دا باسقا كوپتەگەن ىزدەنىستەر تۇرعانىن مالىمدەپ.
قازاق ۇلتتىق ساحنا ونەرىندەگى تاريحي جانردى بايىتۋ جاعىنان الىپ قاراعان كەزدە, ارينە, «قازاقتار» دراماسىنىڭ تىڭ تۋىندى ەكەندىگىندە داۋ جوق. ال ەندى ونىڭ تازا كوركەمدىك دەڭگەيىنە, رەجيسسەرلىك شەشىمى مەن ءارتىستەر شەبەرلىگىنە, مۋزىكاسى مەن پلاستيكاسىنا, ساحنالىق بەزەندىرىلۋى مەن كيىم, دەكوراتسياسىنا توقتالساق, كورەرمەندى جالىقتىرماي, وزىمەن بىرگە ىلەستىرىپ اكەتەتىن ىلكىمدى بەدەرلەرى جەتەرلىك. ماسەلەن, قاسىم حان (قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اسىلبەك بورانباي) مەن مۇحامماد ءشايبانيدىڭ (قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرلان ءبىلال), قاسىم مەن ناگير حانۋمنىڭ (قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى داريا ءجۇسىپ) ۇشىراسار تۇستارى تاريحي جەلىدەن ءسال كوركەم شۋاققا اۋىسىپ, تاعدىرلار بەينەسىنىڭ تۇشىمدى تۇلعالانۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. كومپوزيتور ءادىل بەستىباەۆ مۋزىكاسى شىعىستىڭ مايدا مامىق سازىمەن ماحاببات وتىن مازداتا تۇسەدى. شايباني جۇزىنەن ايلاكەر امالىنىڭ تابى مەنمۇندالايدى. ساحنالىق شىعارما ساتتىلىگىنىڭ جارتىسى ارتىستەر ويىنىنىڭ شىنايىلىعىنا بايلانىستى دەسەك, كوركەم وبرازدار ورامىنداعى ورىنداۋشىلار سول تاپسىرمانى مۇلتىكسىز اتقارعانىنا كوز جەتكىزەدى. جالپى, قانداي دا كوركەم تۋىندى بولسىن, كورەرمەن نە وقىرمان اۋەلى ونداعى باستى كەيىپكەرلەردىڭ ۇستانىم, ۇلاعاتىنا قاراپ قابىلدارى ءسوزسىز. وسى جاعىنان قاسىم حان ءرولىن ويناعان ءارتىس ءوزىنىڭ يىعىنا ارتىلعان جۇكتى بيىككە كوتەرىپ شىعا الدى دەپ ايتا الامىز. جۇرتشىلىققا كوبىنە ءازىل-وسپاق وتاۋلارىنان سايقىمازاق بەينەسىندە تانىلعان اسىلبەك بورانبايدىڭ حان وبرازىن سومداۋىنا, تاريحي تۇلعانىڭ كوركەم بەينەسىن ويداعىداي كورسەتۋىنە العاشقىدا ءسال كۇمانمەن قاراعانىمىز راس. كەيدە تەاتردا كومەديالىق اكتەر, درامالىق اكتەر دەگەن تىركەستەر ءجيى الدان شىعىپ جاتادى. وعان سەبەپ جوق ەمەس. مۇنداي مىسالدى بارلىق جەردەن كەزدەستىرۋگە بولادى. كومەديالىق اكتەر درامالىق ءارتىستىڭ شەبەرلىگىن مەڭگەرىپ كەتە الماي جاتسا, درامالىق ساحنادا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن ونەرپاز كومەديالىق جانردىڭ يىرىمدەرىن تولىق يگەرمەي قالاتىن «اتتەگەن-ايلار» دا كەزدەسەدى. ال تراگەديا مەن كومەديانىڭ ءبىر اكتەردىڭ وڭ جامباسىنا قاتار كەلۋى وتە سيرەك قۇبىلىس. سول نەكەن-ساياق كەزدەسەتىن تۇشىمدى ويىندى «قازاقتاردا» باستى ءرولدى سومداعان اسىلبەك بورانبايدىڭ ويىنىنان تانىپ, تابىس تىلەدىك. تاريحتى, تاريحي تۇلعالاردى تۇسپالداپ تا بولسا جەتكىزۋگە ارەكەت ەتكەن ساحنالىق قويىلىم قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ داۋىرىنە العاش سالىنعان سوقپاق بولعاندىقتان, كەيبىر ولقىلاۋ تۇستارىن اڭگىمەلەۋدى ماقسات تۇتپادىق. مۇنى «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەمەكشى, ورتا تۇسى بىرتىندەپ تولاتىن ايدىنعا بالادىق.
ەكىنشى كۇنگى كەشتىڭ اسەرى العاشقىسىنا قاراعاندا ءسال جەڭىلدەۋ, ارا-تۇرا ەزۋ تارتقىزار دۇنيە سياقتى كورىنگەنمەن بۇل دا تاعدىر, قازىرگى زامانعى ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قاتپارلارىنان سىر سۋىرتپاقتايتىن قويىلىم. قىرعىز دراماتۋرگى بەكسۇلتان جاكيەۆتىڭ «جۇرەيىك جۇرەك اۋىرتپاي» دراماسى. ساحنالاعان – تەاتردىڭ ديرەكتورى ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, پروفەسسور ەسمۇحان وباەۆ.
بۇل تۋىندى نەسىمەن كورەرمەندى باۋراپ الادى دەسەڭىز, قازىرگى كەيبىر جۇرەگىندەگى مەيىرىم وتى كومەسكى تارتقان, كەۋدەسىنەن قايىرىمدىلىق قارلىعاشى ۇشىپ كەتكەن بەزبۇيرەك, تاسباۋىر ۇل مەن كەلىندەردى سىن تەزىنە الادى. اۋىلدا تۇراتىن قاريانى قالاداعى ۇلى مەن كەلىنى ءۇي-جايىن تۇگەل ساتىپ, ءوز قامقورلىقتارىنا العان سىڭاي تانىتادى. اتا-بابادان قالعان ەسكى قونىس ساتىلىپ كەتەدى. وسى ارقىلى قازىرگى كەي جاستاردىڭ دۇنيە-بايلىق جولىندا اتاقونىستىڭ قادىرىن ۇمىتىپ كەتىپ جاتاتىندىعىن, كىندىك قانى تامعان اۋىلىنا دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىگى ازايعان ۇرپاقتى, ار-نامىستان اششى سۋدى ارتىق سانايتىن پەندەلەردى تۇيرەيدى. قىزمەت پەن وزدەرىنىڭ قاراقان باستارى ءۇشىن قولدارىنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايتىن جاعىمپازدىقتىڭ جامپوزدارىن جاپىرا سوگەدى. ءتۇبى ءبىر تۇركىدە, مۇقىم مۇسىلماندا اتا-انا, اكە-شەشە قاسيەتتى ەسىمدەر بولىپ سانالسا, تاربيەنىڭ سول بەسىگى سوڭعى ۋاقىتتا سولعىن تارتىپ بارادى. جەتىمدەر ءۇيى جەتى اتاسىنا سىن ايتىلار جەتەسىز ۇل مەن قىزدىڭ جات قىلىعىنان اشىلعان قامكوڭىل جاندار ۇياسى. اكە-شەشەسىن كوزى تىرىسىندە جەتىمسىرەتكەن تاسباۋىر جانداردان نە ءۇمىت, نە قايىر؟ الايدا, جامان ادەتتىڭ بويدى بىرتىندەپ جەڭەتىنى سياقتى, مۇنداي سۇمدىققا جۇرتتىڭ بىرتە-بىرتە ەتى ۇيرەنىپ بارا جاتقانى قانداي وكىنىشتى. قاريانى قارتتار ۇيىنە وتكىزەردە ەز ۇلدىڭ ايەلىنىڭ بەتىنە قاراپ, ءسوز ايتۋعا دارمەنى جەتپەي, دالىزدە دىردەك قاعىپ قالا بەرەتىن ءساتى ايانىشتى. بوركەمىك ۇلدىڭ بولاشاعىنان ەشتەڭە كۇتۋگە بولمايدى. وتاندى, وشاقتى كەكشىل كەلىن باسقارادى. ارتىستەردىڭ وسى وقيعانى شەبەر ورىنداۋى ارقىلى قويىلىم ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەگەندەي. قاريانى سومداعان ءسابيت ورازباەۆ بۇل ءرولدى شىنايى بولمىسىمەن, قوڭىر داۋىسىمەن جۇرتتى تۇشىنتا ورىندادى. كەي تۇستا ەزۋگە كۇلكى ۇيىرتەدى. بىراق بۇل جان مارقايتىپ, كوڭىل ءوسىرەر كۇلكى ەمەس. ونىڭ استارىندا ءزىل, قوعامعا ناز بار. ول نە ۇلعا, نە كەلىنگە كىنا ارتپايدى. تەك نەمەرەسىنەن ءۇمىت كۇتەدى. ادامنىڭ ەڭ سوڭعى تىرەنىشى مەن سۇيەنىشى – ءۇمىت ءۇيى. وسى ۇيدەن نەبىر جاندار پانا تاۋىپ, ءومىر ءجىبىن ۇزارتۋدا. سول جىپكە قاريانىڭ دا تاعدىرى بايلانعان. كەۋدەسىن ءبىلىم دانىنە تولتىرىپ كەلگەن ۇلى ءالى-اق ونىڭ شاڭ قاپقان جۇزىنە شاتتىق كۇلكىسىن ۇيىرەدى. سپەكتاكل وپتيميستىك سارىندا اياقتالادى. كورەرمەن جۇرەگىنە ەرتەڭگى كۇنگە سەنىم ءدانىن ەگەدى. جابىرقاپ قالعان كوڭىلگە ساۋلە تۇسەدى. اق كويلەكپەن, اق جاۋلىقپەن كەزدەسكەن بايبىشە سول بوزارىپ اتقان اپپاق تاڭى سەكىلدى وي قالدىرادى. جەتىمدەر ۇيىنەن قوناققا كەلگەن جانداردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءىشىن تولقىتقان سەل سىرتقا شەر بولىپ توگىلەدى. كۇلەگەش ايەل (قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ت.تاسىبەكوۆا), سىپايى ايەل (ش.مەڭدياروۆا), ساڭىراۋ شال (و. قيقىموۆ) رولدەرى ارقىلى قايعى مەن مۇڭ, دەرت مەن زاپىران قاپىسىز جەتكىزىلەدى. ارقايسىسى وزدەرىنىڭ باستارىنداعى وقيعانى ەت-جۇرەكتەرى ەزىلە, قايعىدان ءورتەنە باياندايدى. سوڭعى جىلدارى انالار بەينەسىن ساحناعا كوبىرەك شىعارىپ جۇرگەن تورعىن تاسىبەكوۆانىڭ ءرولى كەز كەلگەن ادامنىڭ كوزىنە جاس ۇيىرتەر ەدى. جالعىز ۇلىنىڭ كۇيىگىنەن تاعدىر تاۋقىمەتىنە ۇشىراعان انانىڭ جۇرەك شەرىن مۇڭلى سارىنمەن ءدال وسىلاي جەتكىزە ءبىلۋ ناعىز ساحنا يەسىنىڭ عانا قولىنان كەلەدى دەسەك, وسى مىندەتتى ءارتىس ءمىنسىز ورىنداپ بەردى.
سپەكتاكلدەگى كەيىپكەرلەر سونشالىق كوپ تە ەمەس. بىراق وقيعا بىرىنەن سوڭ ءبىرى جۇيەلى جالعاسادى. كورەرمەندى جالىقتىرمايدى. قاريا مەن بايبىشە ءبىر-بىرىمەن تەلەفون ارقىلى سىرلاساتىن ساتتەر ساحنادا جارىقتى تەك كەيىپكەرگە عانا ءتۇسىرۋ ارقىلى اسەرلى ورىلگەن. قوس ديالوگتان كوركەمسوز وقۋ شەبەرلىگىن بايقايسىز. جادىڭىزدىڭ جاقپارىندا قالار ەكى ءۇن. تانىس داۋىس. ادەتتە ساحنالىق تۋىندىنى ۇجىمدىق ونەر دەپ ەسەپتەگەنىمىزبەن, مۇندا ءاربىر ءارتىستىڭ كاسىبي شەبەرلىگى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كەيدە ءبىر سپەكتاكلدىڭ باعىن ءبىر ءارتىستىڭ شەبەرلىگى جاندىرىپ جىبەرەتىن تۇستار دا كەزدەسەدى. وسىنىڭ ءبارى «اكەمتەاتردىڭ» ەجەلدەن قالىپتاسقان مەكتەبىنىڭ ارقاسى ەكەنى داۋسىز. ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىپ وتىراتىن كەيىپكەردىڭ ءبىرى – كەلىن (ش.جانىسبەكوۆا) بەينەسى. «قويشىنىڭ تاياعىنان, كەلىننىڭ اياعىنان» دەمەكشى, وكىنىشكە وراي, قوعامىمىزدا مۇنداي قاراقان باسىنىڭ قامىن عانا كۇيتتەيتىن, اتا-ەنەسىنەن تىرىدەي بەزگەن كەلىندەر كەزدەسىپ قالادى. ولمەگەن قاريانىڭ جانازاسىنا كۇيەۋى ەكەۋىنىڭ ءتىزىم جاساعان كەزدەگى اش كوزدەرىنەن جالىن ۇشادى. ول جالىن اۋلەتتىڭ بارلىق قادىر-قاسيەتىن تۇگىن قويماي جالماعان قاتىگەزدىك پەن مەيىرىمسىز جۇرەكتەن تۇتانىپ تۇر. مۇنى ەندى كەرى قايتارىپ, قالىپقا ءتۇسىرۋ وتە قيىن. ول ءارى-بەرىدەن سوڭ ءوزىنىڭ تۋعان قىزىنا جاقسىلىق تىلەي الماي, سىرتىنان ورىنسىز بالاعاتتايدى. بالاسى (ە.ءبىلال) ءۇشىن اكەسى ءوزىن باعىپ-قاققان, دۇنيەدەگى جالعىز جاناشىر ادامى بولا تۇرسا دا, جەمە-جەمگە كەلگەندە ادۋىن كەلىننىڭ ايداۋىنان شىعا الماي, الدىندا قۇرداي جورعالايدى. جىلايدى, ءجۇزىن تومەن ۇيىرەدى. بىراق اكەگە قورعان بولا المايدى. «اكە – اسقار تاۋىڭ, شەشە – ەتەگىندەگى بۇلاق, ال بالا جاعاسىنداعى قۇراق» دەمەي مە حالىق دانالىعى. سول جاراسىمدى ءۇش تاعاندى حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىندە جوق دەرت شالدى. مۇنداي مەيىرىمسىزدىكتى, بالانىڭ اتا-انادان بەزۋىن, اكە-شەشەنىڭ بالاسىنان باس تارتۋىن قازاقتىڭ قاي داعدىسىنان ەستىدىڭىز. دالاعا قارتىن قاڭعىرتقان قاي قازاقتىڭ بالاسىن كورىپ ەدىڭىز. مىنە, بۇگىن سول قارتتار ۇيىنە وتكىزىلگەن قاريالار جەتىپ ارتىلادى. مەيىرىمسىزدىك قايدان پايدا بولادى ءوزى؟ قاتىگەزدىك قايدان كەلەدى؟ تاربيە باسى – بەسىكتەن دەمەكشى, شەت ەلدىڭ كينوسىن, شەت ەلدىڭ ءمۋلتفيلمىن كورىپ ءوسىپ جاتقان بالعىننىڭ ەرتەڭ ءوسكەندە قاي ەلدىڭ تاعىلىمىمەن ءومىر سۇرەرى بەلگىلى عوي. جۇرەككە مەيىرىم ءدانى سەبىلمەگەن ءسابيدىڭ بوس كەۋدەسىنەن نە ىزدەيسىز؟ «جۇرەيىك جۇرەك اۋىرتپاي» دراماسى كىسىنى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيتىن, ءار وتباسىعا بالاڭنىڭ تاربيەسىنە اباي بول دەيتىن, «اتا-اناڭا نە ىستەسەڭ, الدىڭا سول كەلەدى» دەگەن قاعيدانى قايتالايتىن, الەۋمەتكە ارىرەكتەن وي تاستايتىن كوكەيكەستى تاقىرىپ. تەاتر سول تاقىرىپتى ورىندى قوزعاپ, ساناعا ساحنادان تاعىلىم ءتۇيۋدىڭ ءداستۇرىن تاماشا جالعاستىرعان.
گاسترولدىك ساپاردىڭ سوڭعى كۇنى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ درامالىق شىعارماسى بويىنشا ەسمۇحان وباەۆ ساحنالاعان «اباي» تراگەدياسىمەن قورىتىندىلاندى. ءار كەزەڭدە جاڭارىپ, جاڭعىرىپ كورەرمەنگە ۇدايى ۇسىنىلاتىن سپەكتاكلدەن اباي ءداۋىرىنىڭ ءۇنى ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇلتىكسىز جەتە بەرەدى. ونەر ۇجىمىنىڭ ءوسۋ دەڭگەيىن, قانشالىقتى بيىكتەگەنىن تانىتىپ تۇراتىن, تۇراقتى تولقۇجاتىنا اينالعان تۋىندىسى بولادى دەسەك, «اكەمتەاتر» ءۇشىن «اباي», مىنە, سونداي كلاسسيكالىق دۇنيە. ءويتكەنى, مۇندا قازاقتىڭ باس اقىنىنىڭ تاعدىرى عانا ەمەس, ەلدىڭ تاريحى, ەتنوگرافيالىق قازىناسى, جىرى مەن سازى, ماحابباتى مەن كىرشىكسىز سەزىمى, ەلدىك پەن تەڭدىك, تىرلىك پەن بىرلىك سارىنى سارقا باياندالادى. ابايدىڭ رۋحىن ءتىرىلتۋ, اقىننىڭ رۋحاني جان الەمىنە بارلاۋ جاساۋ ساحنالىق ۇجىمنىڭ كاسىبي ىزدەنىسىن بايىتىپ, العاشقى نۇسقالارىنا نۇقسان كەلتىرمەيتىن تۋىندى تىنىسىن كەڭەيتىپ, ءورىسىن اشا تۇسكەنى بايقالادى. اباي بەينەسىنىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ارنالىپ اكەلۋىندە دە ۇلكەن ءمان بار. سپەكتاكلدىڭ تىكەلەي وزىنە توقتالاتىن بولساق, باس اقىننىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, جانىنا قاتتى باتقان ءۇش قايعىسى توڭىرەگىندە وقيعا ءوربيدى. اۋەلى ايدار (ە.دايىروۆ) مەن اجاردىڭ (ن.قارابالينا) ماحابباتىنا اراشا ءتۇسىپ, ورازباي (ا.بەكتەمىر) مەن جيرەنشەنىڭ (ب.تۇرىس) قارسى داۋىنان امان الىپ شىعاتىن كەزى ەرەكشە رۋحپەن جەتكىزىلەدى. كىناسىز قوس عاشىقتىڭ سەزىمىن ايالار تۇستاعى اقىن جۇرەگىنىڭ تولعانىسىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرلان ءبىلال ەرەكشە تولعانىسپەن ورىنداعانى ءۇشىن كورەرمەن ريزاشىلىعى شەكسىز. تاريحي تۇلعانى سومداۋ قاي ارتىسكە دە وڭاي سوقپاسى بەلگىلى, بىراق تا مۇنداي رولگە ادامنىڭ كەزدەيسوق كەلۋى استە مۇمكىن ەمەس, بۇل ابايدىڭ ءوزىنىڭ سوقتىقپالى, سوقپاقتى تاعدىرى سياقتى كوپ ىزدەنۋدەن, تالماي ەڭبەكتەنۋدەن, تۇلعانىڭ ىشكى تىلسىمى مەن تۇيسىگىنە تەرەڭ بويلاۋدان بارىپ باعىناتىن شىڭ ءتارىزدى الىپ بەينە. سول الىپ تۇلعانى سومداۋدا ە.ءبىلال ونەرى تولىسقان, جان-جاقتى بايىعان قالىپتا كورىنىس تاۋىپ وتىردى.
«قايران ءسوزىم قور بولدى, توبىقتىنىڭ ەزىنە» دەپ ەڭىرەگەن ابايدىڭ قايتسەم اعايىننىڭ الاۋىزدىعىن تىيامىن دەگەن ازابىنان بۇگىنگى ۇرپاعىنا ونەگە ورنەگى توگىلىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. الاۋىزدىقتان, ارازدىقتان قازاق قاشان قاز تۇرىپ, قايراتىنا قامشى باسىپ ەدى. ەل اراسى ءب ۇلىنىپ, ەر ساناسى ىرىسە ىرگەسى ءبۇتىن ەل بولماس دەگەن اقىن قاشاندا بۇلاق كوزىن اشۋعا تالپىنسا, قازىرگى جاستاردىڭ ءبىلىم مەن ىلىمگە ۇمتىلعان تالپىنىسى اباي عيبراتىنىڭ جالعاسىنداي جان مارقايتادى. ايدار ورەسى كەلەشەگىنە ءدال سونداي ءازىز جۇرەكپەن قول سوزعان ورەلى ءورىس ەدى. بىراق ونىڭ مۇلتىكسىز جىرىنا وشىككەن دۇشپان ءدال قاسىندا ءجۇر ەكەن. كەرىم بەينەسى (د.اقمولدا) سول قاستاندىقتى ۇيىمداستىراردا شىن بوياۋىندا تانىلادى. ەل اراسىن قاي كەزدە دە ەكىجۇزدى پەندەلەر الشاقتاتقانى تاريحتان بەلگىلى. ءتىلى شۇبارلانعان كەرىمدى ماعاۋيانىڭ (ق.مامىتقاليەۆ) تىيىپ تاستاۋى قازىرگى ءتىلىن, ءدىلىن ۇمىتا باستاعان جاستارعا قۇلاققاعىس, سىن سەكىلدى ەستىلەدى. كەشەگىنىڭ ءۇنى ەسكىردى دەپ وسىدان كەيىن قالاي ايتامىز. اباي ءداۋىرى ساحناسىنان تۇسپەي كەلە جاتقان اۋىزبىرلىكتىڭ تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن نىقتاۋدا قازىرگى اتقارار ءرولى دە وراسان ەكەنى داۋسىز. ەركىندىك تۋى جەلبىرەگەن ەن دالانىڭ رۋحى اباي ويلارىمەن ءورىلىپ, ءومىرى ونىڭ مۇراسىمەن گۇلدەنە بەرەرىنە سەنەمىز.
سپەكتاكلدەگى اباي كۇيزەلىسى ءابدىراحمان (ب.ايتجانوۆ) مەن ماعاۋيانىڭ قازاسىمەن قالىڭداپ, ءوزى دە سوققىعا جىعىلۋىمەن وي ءتۇيىندەلەدى. ابايدىڭ ولەڭدەرى بالاسىنىڭ اۋزىمەن وقىلىپ, قويىلىمنىڭ ماقساتى اقىن جىرلارىن ۇلىقتاۋ, اباي تۇلعاسىن بيىكتەتۋ ەكەنىن ۇقتىرادى. تەاتر ارتىستەرىنىڭ وسى تۋىندىعا تۇگەل قامتىلۋى دا كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك. ساحنا مايتالمانى ءسابيت ورازباەۆتان باستاپ تەاتردىڭ ورتا بۋىن, جاس بۋىن وكىلدەرىنە دەيىن سپەكتاكلدىڭ تۇشىمدى قۇرىلۋىنا اتسالىسقانى سۇيسىنتەدى. كەيبىر تاريحي وقيعاعا نەگىزدەلگەن شىعارمالاردا جۇپىنى شاپان مەن توزعان كيىمدەردەن كوڭىل قۇلازىپ, قازاقتار بۇرىن دۇرىس كيىنۋدى بىلمەگەندەي اسەر قالدىراتىن. جۇرت سپەكتاكلدەن قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىنىڭ, سىڭعىرلاعان زەرگەرلىك اشەكەيلەرىنىڭ نەبىر ءتۇرىن تامسانا تاماشالادى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
قانداي دا تۇلعانى ۋاقىت پەن الەۋمەتتىك ورتا تۋعىزىپ جاتاتىن بولسا, ونىڭ سول ورتادان زەرەك, بولەك دارىن يەسى بولىپ كورىنۋىنە دە توڭىرەگىندەگىلەر سولاي اسەر ەتەدى. كوپ قىرلى اباي سىرى ءالى تالاي تۋىندىنىڭ تۇزدىعى, تۇمارى بولىپ ورىلە بەرەدى. «اباي» تراگەدياسىنىڭ م.اۋەزوۆ تەاترىندا ءۇش رەت ساحنالانۋى سول جالعاستىقتىڭ, اقىن سالعان سارا ءىزدىڭ سوڭىنان ءالى تالاي جاس شىبىق كوكتەپ, ءونىپ شىعاتىنىن اڭعارتادى. ابايدىڭ فيلوسوفيالىق ءبىر ولەڭىنىڭ ءوزى اقىننىڭ ساحنالىق بولمىسىن تولتىرىپ, قۇلپىرتا اشادى. ۇلى دەگەن ءسوزدى ءبىزدىڭ قازاق ابايدان باسقا ەشكىمگە قيماعان. مۇنى استە ءبىز ساراڭدىققا بالامايمىز. ونى حالىقتىڭ ابايدى قالاي باعالايتىنىنىڭ بەلگىسى دەپ ۇعامىز. سپەكتاكل وقيعاسى بۇرىنعى ۋاقىتقا باعىنعانمەن, تاقىرىبى ءومىرى توزبايتىن قۇندىلىقتى قوزعايدى. ونىڭ ءوز شاكىرتتەرى ىشىنەن جاقسى مەن جايساڭدى كورە بىلەتىن, عاشىقتىق سەزىمدى عالامات قۋاتپەن جىرلايتىن, ز ۇلىمدىقپەن, قياناتپەن كۇرەسكەندە الماس قىلىشتاي وتكىرلەنەتىن قاسيەتى وسى قويىلىمنىڭ ءون بويىنان وشپەي كورىنەدى. ابايدىڭ جاڭا زاماندى اڭساپ, وركەنيەتتى ماقسات ەتكەن ونەگەسىن بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىنا ءتۇيىپ وسسە, دەگەن ءتۇيىن بار مۇندا. رەجيسسەر قيسىنىنا سالساق, «ارمانشىل, ەلدىكتى تۋ ەتكەن جاننىڭ جاڭا زاماندى اڭساعان تۇلعاسىنا تۇشىنامىز. اباي كۇتكەن سول ءساتتىڭ ءمان-ماعىناسىن تەرەڭ ۇعىنا تۇسەمىز».
«اباي» تراگەدياسىن تاۋەلسىزدىك تويىنا لايىقتى تارتۋ دەپ باعالاۋدا جۇرتشىلىق. ساحنا تورىندەگى تاۋ سىلەمىنىڭ جوعارى شوقىسىنا جاسىرىنعان كۇن رەڭى تۇرلىشە قۇبىلادى. جارتىسى اشىق, قالعان بولىگىن بۇلتتار باسقان. وسى مەزەت الىپ تاۋدىڭ ار جاعىنان تاتيانانىڭ ءانى ەمىس-ەمىس قۇلاققا شالىنادى. جاقپار تاستىڭ مىنبەرىندە اباي حالقىنا قاسقايىپ قاراپ تۇر. كۇيىنەدى. تۇڭعيىق ويعا باتادى. اباي قازاققا قازىر كەرەك. ق ۇلىقسىز, قۇرىقسىز سانا قۇلديلاپ قايدا قۇيىلىپ كەتەرىن بىلمەيدى. سول ساناعا تۇزدىق بولۋ ءۇشىن.
سۋرەتتەردە: «قازاقتار», «جۇرەيىك جۇرەك اۋىرتپاي», «اباي» سپەكتاكلدەرىنەن كورىنىستەر; تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ەسمۇحان وباەۆ.
قاراشاش توقسانباي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.