الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلعان «ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتىنا ورايلاستىرىلعان قوعامدىق كەڭەستىڭ كوشپەلى وتىرىسى ءوتتى.
جەتىسۋ جەرىنەن تابىلىپ, بۇكىل الەمگە قازاق ەلىنىڭ تاريحي تولقۇجاتى بولىپ تانىلعان, كونە ساق مادەنيەتىنىڭ باعا جەتپەس اسىل قازىناسى – «التىن ادام» جادىگەرى ادامزات تاريحىن التىن زەرمەن بەدەرلەگەنى اقيقات. 1969 جىلى ارحەولوگيا عىلىمىنا وزىندىك ءىز قالدىرعان كورنەكتى عالىم ك.اقىشەۆ باستاعان زەرتتەۋ توبى الەمگە «التىن ادام» اتاۋىمەن ماعلۇم بولعان ساق جاۋىنگەرىنىڭ وباسىن تاپتى. وزگە مادەنيەت وكىلدەرى تاس قاشاپ, تەرى جامىلىپ جۇرگەندە ساقتاردىڭ وزىق تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قورىتۋ ءتاسىلى بەيمالىم بوپ وتىرعان التىن بۇيىمدارعا يە بولۋى ۇناماسا كەرەك, تورتكۇل دۇنيە عالىمدارى تاڭداي قاققانىمەن سول كەزدەگى بيلىك «التىن ادام» تاريحي ورنىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە اسا ق ۇلىقتى بولمادى. تەك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بۋىنى بەكىپ, وركەنيەتتى قوعامدار وزەگىمىزگە ۇڭىلگەن تۇستا, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاريحي-مادەني مۇرامىزدى زامان تالابىنا ساي جونگە كەلتىرىپ, ولاردى ەلدى بىرىكتىرۋشى قۇندىلىقتار رەتىندە ايشىقتاۋ تۋرالى بەرگەن تاپسىرماسى اياسىندا جۇزەگە اسىپ وتىرعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى عانا «التىن ادام» تاريحي مۇراجايىنىڭ بوي كوتەرۋىنە تۇرتكى بولدى.
«ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى م.اشىمباەۆ, مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ع.تەلەباەۆ, تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ب.شەڭگەلباەۆ, الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى س.مۇقانوۆ, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ اكىمى ءا.تويباەۆ جانە قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
– بۇدان ءۇش جىل بۇرىن, ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن «ەسىك» مۇراجايىن قالاي سالامىز دەپ وسى جەردە كەڭەس وتكىزگەن ەدىك. ول كەزدە بىرەر كيىز ۇيدەن باسقا بۇل ماڭايدا قالقا جوق, بوس جاتقان اشىق دالا بولاتىن. مىنە, بۇگىن ەلباسى تاپسىرماسىنىڭ جۇزەگە اسقانىنىڭ كورىنىسى رەتىندە, وسىنداي كەرەمەت عيماراتتا ورنالاسقان قورىق-مۇراجايدىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا باسقوسىپ وتىرمىز. پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە جۇزەگە اسىراتىن ماقساتتارىمىزدى ايقىنداپ بەرىپ, ۇلتتىق سيمۆولدارىمىزدى قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن ناقتى تاپسىرعان بولاتىن. ەندىگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز وسى قورىق-مۇراجايدى ۇلتتىق مۇرامىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىمەن تولتىرۋ جانە بۇل جەردى مادەني تۋريزم وشاعىنا اينالدىرۋ. وسىنداي ماسەلەلەردى قوعامدىق كەڭەستىڭ كوشپەلى وتىرىسى تالقىلاۋعا كەلىپ وتىر, – دەدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى م.اشىمباەۆ سالتاناتتى شارانىڭ اشىلۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە.
سودان كەيىن مۇراجاي عيماراتى الدىندا وتكەن شاعىن جيىندا جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى جانە شىعىس قازاقستان ءوڭىرىندەگى «بەرەل» قورعانىن ساقتاۋشى عالىمدار توبى مەن «التىن ادام» وباسىنىڭ جاناشىرى بەكمۇحانبەت نۇرمۇحانبەتوۆ ءسوز سويلەدى. سونداي-اق «ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنا قويىلعان تاريحي ءجادىگەرلەر مەن وسى وڭىردەن قازىپ الىنعان قۇندى ەكسپوناتتاردى, «التىن ادام» جاۋىنگەرى تابىلعان وبانىڭ ىقشامدالعان ماكەتىن جانە ساق داۋىرىنەن ماعلۇمات بەرەتىن كونە بۇيىمدارمەن تانىسقاننان سوڭ وسى شاراعا قاتىسقان كوپشىلىك جەرگىلىكتى ونەر قايراتكەرلەرى ءازىرلەگەن كونتسەرتتىك باعدارلامانى تاماشالادى.
كوشپەلى وتىرىستىڭ رەسمي بولىگىندە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندەگى العا قويىلعان ماقساتتاردى ءجۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ جيىلىسىن م.اشىمباەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. وتىرىستا العاشقى بولىپ ءسوز العان «ەسىك» قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى گ.مۇحتاروۆا بايانداما جاساپ, مۇراجاي قورىنا ءمادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ارحەولوگيا ينستيتۋتىنان, التىن مۇراجايى قورىنان جيىرمادان استام ساق داۋىرىنە جاتاتىن تۇپنۇسقا جادىگەرلەر بەرىلگەندىگىن, ارحەولوگيالىق ساراپتاما مەكەمەسى وتىزدان استام قۇندى جادىگەردى تاپسىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇدان وزگە قورىق-مۇراجايعا تىكەلەي قاتىستى شەشىمى قيىندىق تۋدىرىپ وتىرعان ماسەلەلەر دە وسى جەردە تىلگە تيەك ەتىلدى. ماسەلەن, ساق ءداۋىرىن پاش ەتەتىن كىتاپتار مەن البومدار, دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرۋمەن عانا شەكتەلمەي, «ەسىك» مۇراجايىنىڭ «التىن ادام» جانە «ساقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى ەكى زالىنىڭ ەكسپوزيتسياسىن كوركەمدەۋ ماقساتىندا ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق ولكەتانۋ مۇراجايى مەنشىگىنە ءوتىپ كەتكەن بۇيىمدارمەن تولىقتىرۋ جانە قورىق-مۇراجايعا تيەسىلى, الايدا, 2003 جىلدارى جەكەمەنشىككە بەرىلگەن 63 گەكتار جەردى مەملەكەتكە قايتارىپ الۋ ءماسەلەلەرى سەكىلدى كۇردەلى شارۋالار قوزعالدى. ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر ورنى قاتارىنا جاتاتىن ەسىك قالاسى ماڭىنداعى ساقتار كەشەنى – ورىكتى جانە راحات اۋىلدارىنا تاياۋ ورنالاسقان كونە قالا ورنى بۇگىندە ءوز ماقساتتارىندا, ياعني عىلىمي, مادەني, مۇراجايلىق, تۋريستىك قىزمەتىن اتقارا الماي كەلەدى. 2010 جىلدىڭ 10 مامىرىندا ەسىك قالاسىنىڭ اكىمدىگىمەن بەكىتىلگەن «تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ مىندەتتەمەسىنە» سايكەس «ەسىك بەيىتى» ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش نەگىزىندە «ودان ءارى ساقتاۋ ماقساتىندا, ەسكەرتكىش نەگىزىندە ءتيىستى ءتارتىپ بويىنشا پايدالانۋعا» ەسىك قالاسى اكىمدىگىنىڭ مەنشىگىنە بەرىلگەن. الايدا, بۇل مىندەتتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورىندالماي كەلەدى.
قورىق-مۇراجاي باسشىلىعى كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ بىرقاتارىن شەشۋ جولىندا كومەك بەرە الاتىندىعىن ايتىپ وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى س.مۇقانوۆ ورتاق جۇكتىڭ ءبىر شەتىنە سۇيەۋ بولاتىندىعىن تانىتتى. م.اشىمباەۆ ءوڭىر باسشىسىنىڭ ورىنباسارىنا الداعى ۋاقىتتا وسى تاريحي ورىننىڭ ءوز مانىندە جۇمىس ىستەۋىنە ۇلەس قوساتىن تالانتتى جاس مامانداردى قىزمەتتىك باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ع.تەلەباەۆ ءوز سوزىندە مۇراجايدىڭ اۋماعىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, ماڭايىنان وزگە دە قاجەتتى عيمارات سالۋ ءىسىن قولعا الۋعا دايار ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى. ول ءۇشىن مادەنيەت كوميتەتىنەن اتالعان شاراعا قاتىستى قارجى قاراستىرىلاتىندىعىن ايتتى. قوعامدىق كەڭەس توراعاسى مادەنيەت مينيسترلىگى وكىلىنە ەكىنشى كەزەڭنىڭ جوسپارىمەن جۇمىس ىستەۋ شاراسىن جەدەل باستاۋدى تاپسىردى.
تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ب.شەڭگەلباەۆ اتالمىش ءوڭىردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جولىندا شەت تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن جاس مامانداردى تارتۋ كەرەكتىگىن جانە ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى تۋريزم سالاسى وكىلدەرىن تارتۋعا كۇش سالاتىندىقتارىن جەتكىزدى. قوعامدىق كەڭەس توراعاسى م.اشىمباەۆ تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىنا وسى ايتقان ويلارىنىڭ ءسوز جۇزىندە قالىپ قويماۋىن ەسكەرتىپ, سىرت ەلدەرگە بارىپ دەمالۋدى ءداستۇرگە اينالدىرعان وتانداستارىمىزدى وسىنداي تاريحي ورىندارعا تارتۋدىڭ سونى ءتاسىلىن ويلاستىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى.
جينالىستا سونداي-اق ارحەولوگيا سالاسىنىڭ بىلىكتى عالىمدارى مەن كەڭەس مۇشەلەرى كەزەگىمەن ءسوز الىپ, ءوز پىكىرلەرىن كوپشىلىكپەن ءبولىستى.
قورىق-مۇراجاي جاڭادان اشىلعانىنا قاراماستان مادەنيەت كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن عىلىمي-ىزدەنىس جۇمىستارىن جانداندىرۋ ماقساتىندا «ەسىك وباسى جانە جەتىسۋ ساقتارىنىڭ مادەنيەتى» اتتى عىلىمي-قولدانبالى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى باستاپ جىبەردى. ەسىك تاريحي ايماعىنداعى ساق زامانىنىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ ىسىمەن ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى تەرەڭىرەك اينالىسۋعا تارتىلىپ وتىر. مينيسترلىك تاراپىنان بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2010 جىلى 5 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ تە قويعان.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرۋىمەن جۇزەگە اسىپ, ۇلتىمىزدىڭ تالاي جاۋھارىن كۇللى الەمگە ءماشھۇر ەتىپ ۇلگەرگەن «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا بولاشاق ۇرپاق يگىلىگى ءۇشىن بوي كوتەرگەن «ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق سەمينارلار, عىلىمي كەڭەستەر, ءتۇرلى فورۋمدار وتكىزەتىن ورىنعا اينالماق. ول ءۇشىن قورىق-مۇراجاي اۋماعىن قورشاۋ, قورعاۋ, يگەرۋ جانە كەشەندى تۇردە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, تۋريستىك ينفراقۇرىلىمداردى ۇيىمداستىرۋ, مادەني-تانىمدىق جوبالاردى جاساۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋ قاجەت. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ كوشپەلى وتىرىسىندا اتالعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋعا نەگىز بار.
قانات ەسكەندىر.
الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى.
---------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
* * *
ع.تەلەباەۆ, مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى: – وسىنداي تاريحي ورنىمىز قايتا تۇلەپ, ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتىن كوتەرەتىن, ەلدىك تامىرىمىزدى تەرەڭدەتەتىن «ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنىڭ اشىلۋى ءبىزدىڭ مينيسترلىك ءۇشىن دە ۇلكەن مارتەبە. الداعى جىلدىڭ بيۋدجەتىنەن وسى ورىندى كوركەيتۋ ماقساتىندا قاراجات قاراستىرىپ قانا قويماي, بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, شەتەلدىك تەلەارنالارعا «ەسىك» مۇراجايىن ناسيحاتتايتىن فيلمدەردى جارىققا شىعارۋ ءىسىن قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
ب.شەڭگەلباەۆ, تۋريزم جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى: – ءۇش اي ىشىندە الماتى ءوڭىرىن جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى تۋريستىك ايماق ەتۋدىڭ جوسپارىن دايىنداۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بار. سول جوسپاردى ءبىزدىڭ مينيسترلىك دايىنداپ جاتىر. وعان بۇگىنگى اشىلعان «ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنىڭ ۇسىنىستارىن دا ەنگىزىپ, ءوز قۇزىرىمىزدىڭ شەڭبەرىندە زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى جاسايتىندىعىمىزدى ايتقىم كەلەدى.
ب.نۇرمۇحانبەتوۆ, «ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى: – «مادەني مۇرا» دەيتىن باعدارلامانىڭ ءمانى – وتكەن كونەمىزدى جاڭعىرتىپ, اتادان قالعان مۇرامىزدى الداعى ۇرپاققا امان-ەسەن تابىس ەتۋ. ەلباسىمىزدىڭ تاريحي قۇندىلىقتاردى تۇگەندەۋ ىسىنە اسا كوڭىل اۋدارىپ وتىرعاندىعى بايىرعى بيلەۋشى بابالارىمىزدىڭ ازاماتتىق مىندەتىن جالعاستىرا بىلگەندىگىنىڭ كورىنىسى. «التىن ادام» وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىر ۇشتىعىن عانا كورسەتىپ كەلدى. ءالى الدا تالاي جاۋھارلارىمىزدىڭ جارىققا شاعۋىنا سەبەپشى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.