باس قالا توڭىرەگى جاسىل جەلەك جامىلۋدا

كەشە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىل سايىنعى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا استانانىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» قۇرايتىن ورمان القابىن تىكۇشاقپەن ارالاپ, قاراپ شىقتى. وسىدان ون جىل بۇرىن سا­رى­ارقانىڭ توسىندە ورنالاسقان استانا ماڭى اعاشى مەن بۇتاسى, تالى مەن تەرەگى سيرەك كەزدەسەتىن جالاڭاش دالا بولاتىن. بۇگىندە سول دالا مۇلدە وزگەشە كەيىپكە ەن­گەن. سەبەبى, جىل ساناپ قالا­نىڭ اينالاسى اجارىنا اجار قو­ساتىن جاسىل جەلەكپەن كومكە­رى­لىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ەلوردانىڭ كوركىن كىرگىزگەن جا­سىل ايماقتىڭ جالپى اۋدانى 16 584 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 11 502,2 گەكتار اۋماقتى اۋقىمدى ورماندى القاپ الىپ جاتىر. وندا 9,6 ميلليون ءتۇپ اعاش پەن 1,9 ميلليون بۇتا ءوسى­رىل­گەن. جاسىل جەلەكتەر اراسى­نان قاراعاي, سۇيەلدى قايىڭ, ۇساق جاپىراقتى جانە جالپاق جا­پى­راقتى شەگىرشىن, كودە, بوز جيدە, سارى قاراقات, تەرەك, اق كورىكتال, بورىجيدەك سەكىلدى اعاشتاردى, وسىمدىكتەر مەن جيدەكتەردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. باس قالانىڭ جاسىل ايماعىن قالىپتاستىرۋ ەلباسىنىڭ تاپ­سىر­ماسى بويىنشا 2009 جىلدان باستالعان-تۇعىن. سول ۋاقىتتان بەرى ەلوردانىڭ جاسىل بەلدەۋىن, ونداعى جاسىل جەلەكتەردى كۇتىمگە الۋ, ورماندى القاپتى ورتتەن قور­عاۋ, زيانكەستەرمەن كۇرەس جۇ­مىستارىمەن «استانا ورمانى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپ­ورنى اينالىسىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلى بۇل كاسىپ­ورىن بۇعان دەيىن ەگىلىپ, وتىر­عى­زىلعان جاسىل جەلەكتەردى, ءوڭتۇس­تىك-باتىس بولىكتە جانە تالدىكول توعانىندا 4500 گەكتار اۋدانعا جايىلاتىن ورمان القاپتارىن قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارىن جۇزە­گە اسىرۋعا جانە   جاسىل جەلەكتەردى تۇگەندەۋگە كىرىسىپ كەتتى. الايدا, ورمان القابىنا قا­تىستى جۇمىستار تەك بۇلارمەن ءتۇ­گەسىلمەيدى. الدا بۇدان دا باس­قا جوبا-جوسپارلار, ءىس-شارالار ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇر. ماسەلەن, 2013 – 2022 جىلدار ارالىعىندا 6042 گەكتارعا جۋىق جارامدى ور­مان اۋماعىندا ءتورت جوبالاۋ-تەكسەرۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ 4317 گەكتارىنا 6 243 405 ەكپە كوشەت وتىرعىزىلسا, ال 1725 گەكتار جەرگە ءشوپ ەگىلمەك.  اتال­عان جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءمانى – جاسىل بەلدەۋدى ورمان ال­قاپتارىنا اينالدىرۋ, ۇزاق جىل جاسايتىن, قىلقاندى, جەمىستى تۇ­قىمداردان تۇراتىن, سانيتارلىق-گيگيەنالىق جانە ەستەتيكالىق قا­سيەت­تەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن تۇ­راق­تى ورمان القابىن قالىپتاس­تىرۋ, سونداي-اق, ورمان اۋماق­تارىن ءتيىمدى پايدالانۋ. بۇل جۇمىستاردىڭ باسى-قا­سىن­دا جۇرگەن «استانا ورمانى» مكك 2010 جىلدان بەرى كوشەت تۇقىمدارىن ىرىكتەۋ, ەنتومو­فاگ­تەردى, ياعني جاسىل جەلەككە زيان كەلتىرمەيتىن جاندىكتەردى كوبەيتۋ ماقساتىندا كوپجىلدىق ەكپە ءشوپ­تەر ەگۋ, حايۋاناتتار الەمىن دا­مىتۋ ءۇشىن قۇستار مەن جانۋار­لاردى ءوسى­رۋ بويىنشا عىلىمي-تاجىريبەلىك شارالار جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل ماق­ساتتا قۇس ۇستايتىن ارنايى تورلار ورناتىلىپ, 105 قىرعاۋىل ساتىپ الىنىپتى. مامانداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە قىر­عاۋىل­دار بەلسەندى كوبەيۋ ۇستىندە. بيىلعى جىلدىڭ كوكتەمىندە كەيبىر قىلقان جاپىراقتى ءوسىم­دىكتەردىڭ بۇرىن وسى ايماقتا ءوسى­رىل­مەگەن تۇرلەرى استانا قالا­سىنىڭ جاسىل بەلدەۋىنە كوشى­رىل­گەن. ماسەلەن, 60 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان ايماققا قاراعاي­دىڭ, بالقاراعايدىڭ, سامىر­سىن­نىڭ, شىرشانىڭ جاس كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان. ولار قازان قالا­سىنداعى ورمان تالىمباعىنان ار­نايى جەتكىزىلىپتى. ورمان القابىن ارالاپ شىق­قان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحبا­تىن­دا استانانىڭ توڭىرەگىندەگى جا­سىل جەلەكتى جاڭا ورماندى كورۋ ار­قىلى بۇگىنگى كۇن­گە دەيىن باسى قايىرىلعان جۇ­مىستاردىڭ ءناتي­جەسىنە قانىق­­قانىن جەتكىزدى. 1997 جىلدان باستاپ استانا توڭىرە­گىندەگى 55 مىڭ گەكتار جەرگە ور­مان ەگىلدى. ولار­دىڭ 16,5 مىڭعا جۋىق گەكتارىنا 12 ميلليونعا تارتا اعاش, تال-ءشى­لىك پەن بۇتا وتىرعىزىلعان. بۇ­لاردىڭ بار­لىعى قالانىڭ اۋما­عىن تابيعي ەكولوگيالىق جۇيەگە اينالدىرۋعا سەپ بولۋدا. كەزىندە ەگىلگەن جاس كوشەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇگىندە جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ءبىز وسى ارقىلى ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدى جاسىل جەلەكپەن كومكەرىپ, جاسىل ايماققا اينالدىرىپ كەلەمىز. قالانىڭ توڭىرەگىن­دە مۇنداي ور­مان بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان. 2000 جىلدان باستاپ ەگىلگەن اعاشتار 10 جىلدىڭ ىشىندە اجەپتاۋىر ءوسىپتى. اراسىندا جي­دەكتى اعاش­تار, ساڭىراۋ­قۇلاق­تار دا بار. دەمەك, ءبىز ورماننىڭ فلوراسىن قالىپتاستىردىق, ەندى وسى ور­ماننىڭ ىشىنە فاۋنانى, ياعني ەكوجۇيەنى  ورنىقتىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ورمان القابىنا قىرعاۋىل قۇسى مەن ەلىك, قويان, تۇلكى سەكىلدى اڭدار جىبەرىلىپ جا­تىر. سەبەبى, بۇل جەر تەك سايالى اعاشتارعا عانا ەمەس, اڭ-قۇس­تاردىڭ تۇرلەرىنە دە باي بولۋى كە­رەك. بۇل جەرگە استانا حالقى­نىڭ كەلىپ, دەمالۋىنا جاعداي جا­سالعان. بۇگىندە ءبىزدىڭ قالا­مىز­دىڭ ءوزى عانا ادەمى ەمەس, ونىڭ ءتو­ڭىرەگىندە دە ەشقاشان بولماعان ورماندى القاپ ءوسىپ كەلەدى. بۇل – بولاشاققا, قازاقستاننىڭ بولا­شا­عىنا دەگەن, جاستارىمىزعا دەگەن قازىرگى ۇرپاقتىڭ سىيلىعى. اۋامىز تازا, توڭىرەگىمىز جاسىل جەلەككە اينالسىن دەگەن ماق­سات­پەن حالىققا جاساپ جاتقان ۇلكەن جۇمىسىمىز. بۇل رەتتە ورمان­شى­لاردىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇ­مىستارى ەرەن, دەدى ەلباسى. سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدى كوگالداندىرۋ باعىتىن­داعى «جاسىل ايماق» باعدار­لا­ماسى شەڭبەرىندە جالپى قازاق­ستان­نىڭ جەر-جەرىندە جاسىل جە­لەكتىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. الەمدەگى قاي ەل مۇن­داي جۇمىستاردى قولعا الىپ وتىر. بۇل مەملەكەتىمىز بەن حال­قى­مىزدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىز­دىكتى ساقتاۋ باعىتىنداعى الەمدىك جۇيەگە قوسقان ۇلەسى, دەدى بۇل تۋراسىندا مەملەكەت باسشىسى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جاسىل اي­ماقتاعى لاندشافتتىق كورىنىستىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن استانا قالاسىنىڭ جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى كوك جەلەكتى ورمان اۋماعىنىڭ حالىقتىڭ دەمالىسى مەن تىنىعۋىنا قولايلى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇش-ءجى­گەر­لەرىن سالۋدا ەكەن. وسى ورايدا, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 50 اۆتو­كو­لىككە ارنالعان تۇراق ورناتىلىپ, ۇزاقتىعى 2 شاقىرىم بولاتىن ۆەلوسيپەد جولى سالىنىپتى. ارينە, ارقا ءوڭىرىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن, اۋا رايىنىڭ قۇبىل­مالىلىعىن ەسكەرسەك, سورتاڭ جا­زىقتى نۋلى ورمانعا اينالدىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇعان, ەڭ ال­دى­مەن, ەلباسى سەنىم ارتقان سالا ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن تاجىريبەسى اۋاداي قاجەت. ال استانا ماڭىن جاسىل جەلەكپەن كوم­كەرگەن ورمان القابى كوپ تارا­پىنان باعالانباي قويماسى انىق. ءلايلا ەدىلقىزى. ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.