دۇنيەجۇزى قازاقتارى ءىV قۇرىلتايى اياسىندا «جىرىم ساعان, اتاجۇرت» اتتى ءمۇشايرا وتكەنى جايلى ءبىز وقىرمانعا حابارلاعانبىز. ەندى بۇگىن وسى ءمۇشايرادا جۇلدەلى ورىن العان اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
قازاق
باۋىرجان قاراعىز ۇلى
(باس جۇلدە)
الپىس ەكى تامىرىمدا وي بالقىپ,
ولەڭ اڭقىپ وزەگىم.
كەشەگىمنىڭ كۇلگىن ساۋلەلى ىزدەرىن,
بۇگىنگىمنىڭ كۇرسىنىسىنەن ىزدەدىم.
كوكىرەگىمدە اق راۋشان ءبۇر جارىپ,
ءبىر اللاعا جۇگىندىم.
سايتان بيلەگەن ساناعا ىشتەي دۇعا وقىپ,
كۇنالى ىسىنە ۇگىلدىم.
تۇماننان تۇنعان تامشىداي ءمولدىر بولسا دا,
كىرپىككە اۋىر مۇڭ ءىلدىم.
كەشە…
كەۋدەمدە كۇن تۇتىلىپ;
جانارىمدا اي قورعالاپ;
كومەيىمدە ءۇنىم تۇنشىعىپ;
سامايىمنان سورىم سورعالاپ;
تاڭدايىمدا ءتىلىم بۇرالىپ;
جىلت-جىلت ەتكەن جىلتىر سوزبەن ماقتالىپ;
ىشىمنەن شىققان ساسىقتىڭ سىبىرىمەن سوتتالىپ;
ارسىز ساياسات ارلى جانىمدى شايناعان;
ادەت-عۇرپىم امىرىنە تاپتالىپ,
اڭعالدىعىمدى ايلاسىنا بايلاعان;
تۇيسىگىمدى تۇرمەسىنە قاماعان;
ك ۇلىپ تۇرىپ, كۇڭىرەنتىپ,
قاسيەتىمدى قاناعان –
ەي, توتاليتارلىق تور – قوعام,
يماندى جۇرتتى ارباعان...
قىزعانىشتىڭ جيرەن دەمىنەن جارالىپ,
مەنىڭ ۇلتتىق
ار-نامىسىمدى قورلاعان;
سەنىڭ سايقال ساياساتىڭنىڭ كەسىرى –
وبالىمنىڭ بەت-اۋىزىن قاناتقان,
بوزداقتارىمدى تالاتقان.
كوز الدىمدا كوزىن ۋقالاپ جەتىم مۇڭ,
وتكەنىمدە ءوشىم كەتىپ,
وكىندىم!
…باق تىلەپ مىنا نۇرلى دا سىرلى عالامعا,
باتالى بايتاق دالامدا,
ارمان-ۇمىتپەن عانا دوس بولىپ,
سابىرىم تۇنعان سانامدا –
مەن – قازاق دەگەن اقىنمىن –
سەگىز قىرلى وتكىر سوزىممەن
ادىرناسىن تارتىپ اقىلدىڭ,
ادىرا قالعىر ارام پيعىلعا اق جەبە بولىپ اتىلدىم!
«…ازاتتىق!», – دەپ اپپاق تىلەكپەن,
ۇلى دالالىق جۇرەكپەن;
اباقتىدان ايقايلاعان ارىممەن;
جەلتوقساننىڭ قار-مۇزىنداي ىزعارلى –
قان ساسىعان مىڭ عاسىردىڭ تابىمەن;
كوكشىل تۇندە كوككە ۇمسىنعان
ءتاڭىرلى –
كوك ءبورىنىڭ زارىمەن;
جان دۇنيەمنىڭ جاسىندى جاڭبىرىن سەلدەتىپ…
سوقىر زامان مەن اقىرزاماننىڭ اراسىن,
ولەڭىمنىڭ ءور قۋاتىمەن تەربەتىپ,
جالاپ جازىپ جۇرەگىمنىڭ جاراسىن,
ەلىم دەگەن ەستى ۇمىتكە ەلجىرەپ,
كوك بايراعىم جەلگە قارسى جەلبىرەپ,
اۋىزىمدا الاسۇرىپ قىزىل ءتىل,
تاۋەلسىزدىگىمە ءسۇيىنىپ,
تاڭدايىممەن تاڭدانىپ,
ماڭدايىممەن ءيىلىپ,
قان مايداندا قانىم سىڭگەن توپىراعىمدا تەبىرەنىپ,
ۋاي, ادىلەت, الدىڭدا,
تەڭىزدەي تولقىپ, تەڭىزدەي تولقىپ, سويلەدىم!
اتامەكەنگە حات
قۋانىش دالەي ۇلى
ء(بىرىنشى ورىن)
اتامەكەن – ارماندايمىن اڭىراپ,
ساعىنىشىم جەلدەي ەسەر جامىراپ.
التى الاشتىڭ ات بايلايتىن قازىعى,
قازاقستان – الىپ قارا شاڭىراق.
بوداندىعىم كوپ بوزداتقان بولدىرتىپ,
كوزىم جاسى – كودەڭدەگى ءمولدىر شىق.
اسان قايعى – ارمانىمدى ارتىپ اپ,
جەتسەم بە ەكەن جەلمايامدى جەلدىرتىپ.
وتارلىقتىڭ ۋىسىندا تۇنشىققان,
قايران قازاق, قاندى جاسىن ىرشىتقان.
كەيۋ جىلدار كەتتى جۇيتكىپ, شاعىڭ بۇل
تاڭىڭ اتقان, تامىلجىپ ءبىر كۇن شىققان.
قازاق ەلى – قاسىرەت ەمىپ, قان جۇتقان,
تاڭىڭ اتتى,
و, بۇل تاڭىڭ – العىس تاڭ.
قۋانىشتان جىلا, اق قاز ۇرپاعى,
اق ايدىنىڭ ازات بۇگىن قارعىستان.
ويىڭ ازات –
ءدىلىڭ ازات,
ءتىل ازات.
جەرىڭ ازات –
ەلىڭ ازات,
قۇل ازات!
ەڭسەلىسىڭ,
ەڭسەڭ سەنىڭ – بوستاندىق,
باقىتتىسىڭ,
باعىڭ سەنىڭ – تۇل ازاپ!
قايران حالقىم, قۇدايىنان باق تاپقان,
جولىن تاپقان ەسكى سۇرلەۋ سوقپاقتان.
تۇسكەن ساعان ءتاڭىرىنىڭ شۋاعىن,
«ازاتتىقتىڭ التىن تاڭى» دەپ ماقتان.
بەۋ, استانام – التىن وردام, اق وردام,
التى الاشتىڭ اڭسارى سەن – اق ارمان.
ازيانىڭ اق ايدىنى بەسىگىڭ,
اققۋ قالا اق سەزىمگە ورانعان.
كوكتەم ەلىم –
كۇرەڭىتكەن كۇز ەمەس,
اسقاق ەلىم –
وگەيسىنەر ءبىز ەمەس.
جاتقا ۇستاتپا تىزگىنىڭدى, اعايىن,
ءبىر ۇرانعا باسىڭدى ءىي: «تىزە قوس!».
جانارىڭنان جاس مونشاعىن ارشىپ قوي,
قازاقستان...
جامالىڭدى تاڭ سۇرتكەي!
كوكبورى ەلىم, كۇللى الەمدى تامسانتىپ,
كوكتۋىڭدى كۇنگە اپارىپ شانشىپ قوي!
جىلقىلار
توقتارالى تاڭجارىق
(ەكىنشى ورىن)
ولار شۇرقىراپ سۇپ-سۇر تۇماننان شىعاتىن,
قايتادان كىرەتىن سۇپ-سۇر تۇمانعا.
دۇبىردەن دۇنيەنىڭ جۇرەگى دۇرسىلدەپ تۇراتىن,
جاڭعىرىپ بەيۋاق كىل اڭعار…
قولىمىزعا قۇرىق اپ قۇلا دۇزدەن ىزدەيمىز,
ىزدەيمىز ولاردى –
كوشپەندى جىلقىسىن.
قۇلا ما, قوڭىر ما, قىلاڭ با… بىلمەيمىز,
ءبىز ءۇشىن بەيمالىم ءتۇر-ءتۇسى.
ءبىزدى دە سولارداي بارادى جەمىرىپ,
ۋاقىت پەن قارا جول –
يرەلەڭدەگەن قوس جىلان!
جالى مەن قۇيرىعى سۋسىلداپ, توگىلىپ,
بۇل كۇندە ولار تەك تۇسىمدە وسقىرار.
…ىڭىردە جاتقان ءبىر جاندايىن ەسىنەپ,
تاريحىم ۇمىتقان ولاردىڭ تۇياعىن.
مەن ونى مىنەمىن دالالار توسىندە,
ءيا, بۇل كادىمگى اقىننىڭ قيالى.
…ەندى ءۇنسىز وتىرمىن
ساعىنىش سارعالداقتارىن بۇرلەتىپ سانادا,
جۋسانى بۇرقىراپ كوكتەم عوي بۇل مەزگىل قۇلپىرار.
قۇلازۋ كەيپىندەگى
مەندىك بۇل قاسىرەتتى بىلمەيدى تاعى ولار,
كىسىنەگىم كەلەدى بەيۋاق…
شۇرقىراپ…
…قايدا سول ءۇيىرلى جىلقىلار؟!
الىستاєى اعايىنعا
تالاپبەك تىنىسبەك
(ارناۋلى ديپلوم)
سويلەسەم كەتەم كوسىلىپ,
كەرۋەنىن ويدىڭ كوشىرىپ.
كەپتەلدى ءسوزىم كومەيگە,
كەكتەندى كوزىم كەرەڭگە,
كوكبورى شابىت كەشىگىپ.
قايداسىڭ قولدا كيەلىم,
اعىتام ويدىڭ تيەگىن,
اقيقات ايتام شەشىلىپ.
وتانىم, وردام, ءوز جەرىم,
قۇت مەكەن ىزدەپ كەلمەدىم,
قورقىتتىڭ كۇيىن كەشىرىپ...
كورەمىن باقىت باعىمدى,
بەرەمىن بويدا بارىمدى.
قازاقتىڭ جەرى بايلىعىم,
ازات بۇل ەلىم ايبىنىم,
اسقاقتاي شىرقا ءانىمدى.
ءتاڭىرىم جالعىز كوكتەگى,
نۇرىڭمەن قولداپ ءوپ مەنى,
تاپتاتپا جاتقا ارىمدى.
كىندىكتى ۇلمىن, ەرەكپىن,
جورگەككە ءسابي بولەتتىڭ,
ءسۇيدىردىڭ ادال جارىمدى.
تىرەگىم ءتىلىم, دىنىمدە,
تەكسىزگە تارتىپ ب ۇلىنبە.
قولىما نايزا الدىرما,
تۇلپارعا توقىم سالدىرما,
جولىڭدا قيام جانىمدى.
وتىڭا جانعان تۇسپەسەم,
ۇلتىم دەپ ۋدى ىشپەسەم,
يت جەسىن ساسىق ءتانىمدى.
قيىردا جۇرگەن باۋىرلار,
ەلىڭدى جالعىز تابىڭدار,
شاقىرام جىلاپ ءبارىڭدى.
توزباسىن دەسەڭ ت ۇلىمدىڭ,
ازباسىن دەسەڭ بۇرىمدىڭ,
بۇگىننەن جاسا قامىڭدى!
ءبورى – جىر
جاراس كەمەلجان
(ارناۋلى ديپلوم)
ولەڭدى كوپتەن جازا الماي ءجۇرمىن,
كوڭىلىم بەي-جاي, كۇرسىنىپ.
عۇمىرىن قيعان عازالى-اي, جىردىڭ,
ءبورىسى ەدىم تىرشىلىك.
ءبورىسى ەدىم...
ۇلىدىم ۇرەي ءتۇن بۇزىپ,
ءومىر سۇرەمىن –
ولەڭدەي ءورشىل تىم بيىك.
ايسىز اسپاننان جارىق شاشامىن,
الىپ اسقاردى بۇزدى ءۇمىت.
نۇر كۇتىپ سوسىن
قاپ-قارا تۇنمەن قاۋىشام,
اپپاق تاڭ قوسىن
جايعاندا كەلىپ مەن,
ءبورى كەيىپتەن
اقىن كەيىپكە اۋىسام.
اۋىسام بىردەن,
اقىن بوپ شىعام اقيىق.
قاۋىشام نۇرمەن,
اسپاننان تۇسكەن اعىلىپ.
تامىردا تۋلاپ,
تاعىلىق مىنەز مەندە ەندى,
سىزداتىپ تۇرات,
بورىلىك جۇرەك كەۋدەمدى.
شىندىعى سولاي,
كۇندىز اقىنمىن دا, تۇندە ءبورىمىن.
ادامعا ايتقانىم ادىرا قالعاسىن,
اقىن جۇرەكتەن جەرىدىم.
ءبورى جۇرەك قوي جەرىگىم.
Cۇلەيلەر سالعان سۇلۋ ىرعاقتى,
ابىزدىڭ اسىل جىرىمىن.
تۇندىكتەي تۇرگەن بويىنان قۇنداقتى,
ءبورىلى جىردىڭ ءپىرىمىن...