چەليابى وبلىسىنىڭ ۆەرحنەۋرالسك اۋدانىندا تۇڭعىش رەت «قازاق ءتىلى مۇعالىمى» بايقاۋى ءوتتى
چەليابى وبلىسىنىڭ قازاقتارى بۇل جولى ۆەرحنەۋرالسك اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا باس قوستى. وسىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ زالى انا ءتىل دەپ شولدەگەن اعايىنعا لىق تولدى. «قازاق ءتىلىنىڭ مۇعالىمى» اتتى بايقاۋدا باعىن سىناۋ ءۇشىن قىزىل, اگاپوۆ, نوعايباق, چەسمينسكي ءجانە ۆەرحنەۋرالسكي اۋداندارىنان كەلگەن بەس مۇعالىم جيعان-تەرگەن تاجىريبەلەرى مەن وسى كەزگە دەيىن جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىن تارازى باسىنا سالدى. الدىمەن بايقاۋعا قاتىسقان گۇلشات ابدۋللينا, التىنشاش تاسقارانوۆا, رايحان بورانتاەۆا, اسىلايىم كۇمىسباەۆا, گۇلسارا تۇرعانوۆا ساحنادا وتكىزگەن «اشىق ساباقتى» زالداعى جينالعان جۇرت قويىلىم تاماشالاعانداي, سىلتىدەي تىنىپ وتىرىپ تىڭدادى. مۇعالىمدەردىڭ ارقايسىسى «ماقال-ءماتەل», «قازاق تىلىنە ءتان ءارىپتەر», «جەتى اتا جانە ۇرپاقتار», «قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى» سياقتى تاقىرىپتاردى تىلگە تيەك ەتتى. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, وسى بايقاۋعا قاتىسقان مۇعالىمدەردىڭ بارلىعى دا قازاق ءتىلىنىڭ مامانى ەمەس. ولار ورىس مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن, نەمىس-فرانتسۋز تىلىنەن ساباق بەرەدى, مادەنيەت سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. ۇلتتىق پاتريوتيزم, انا تىلگە دەگەن ىڭكارلىك ولاردى وسىنداي قىزىقتى ىسكە, باتىل قادامعا الىپ كەلگەن. سوندىقتان ولاردىڭ ءوزىنىڭ دە كەيدە ءسۇرىنىپ كەتىپ جاتقانى كەشىرىمدى كورىندى.
«قازاق ءتىلى مۇعالىمى» بايقاۋى چەليابى قالاسىنداعى قازاقتاردىڭ «ازامات» ۇلتتىق-ءمادەني ورتالىعى مەن قوستاناي وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى بىرلەسىپ جاساعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. ول تىم ارىدە ەمەس, 2009 جىلى باستالعان.
– وتكەن جىلى عانا جاز ايىندا چەليابىلىك مۇعالىمدەرگە 30 ساعاتتىق سەمينار وتكىزىپ قايتقان ەدىم. قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ ادىستەمەلەرىن رەسەيلىك ۇستازدار جاقسى قابىلداعان. سودان بەرى ءبىر جىلدان اسا ۋاقىتتا ولار وزدەرى تۇرعان جەردەگى قازاق بالالارىنا, تىلەكتەرىنە قاراي ەرەسەكتەرگە دە قازاق تىلىنەن ساباق جۇرگىزدى جانە سەميناردان بۇرىن رەسەيلىك مۇعالىمدەر قوستانايعا كەلىپ, ءبىر اپتا قازاق ءتىلى ساباعىن وقىپ كەتكەن ەدى. مىنە, العاشقى كونكۋرستا سول ەڭبەكتىڭ ەش كەتپەگەنىن, ونىڭ ءناتيجەسىن كوردىك. مەن وسى بەس مۇعالىم وقىتقان 25 بالادان بايقاۋ شەڭبەرىندە تەست الدىم. ولاردىڭ بارلىعى دا ءبىز دايىنداعان سۇراقتارعا جاقسى جاۋاپ بەردى. «ەكىلىك» العان ەشكىم جوق. ال رايحان بورانتاەۆانىڭ شاكىرتتەرى ءتىل سىندىرىپ قالعانىن كورسەتتى, – دەيدى قوستاناي وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى باقىتگۇل سۇلەيمەنوۆا.
چەليابى وبلىسىنا شاشىراي قونعان قازاقتاردىڭ بۇگىنگى تىلدىك ورتاسى تىم جۇتاڭ. قازاقتار تۇتاس وتىرعان اۋىلداردىڭ وزىندە جاستار ءتىلدى ۇمىتا باستاعان, بالالار سويلەمەيدى. مىسالى, بايقاۋعا قاتىسۋشى گۇلشات ابدۋللينا قىزمەت ىستەيتىن قىزىل اۋدانىنىڭ زينگەيكا پوسەلكەسىدەگى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 80 پايىزى قازاق بالالارى. ۇستازدىڭ ايتۋىنشا, سولاردىڭ ەشقايسىسى دا انا ءتىلىن بىلمەيدى. ال رايحان بورانتاەۆا تۇراتىن نوعايباق اۋىلىنداعى سەكسەن ءۇيلى قىزىل قازاق اۋىلى ورىسشا سويلەيدى.
ۇيىمداستىرۋشىلار بايقاۋدىڭ ەكىنشى بولىگىن وسى شارانىڭ قورىتىندىسىنا ءارى ونى اعايىننىڭ سۋساپ وتىراتىن ءان-بي كەشىنە اينالدىردى. بايقاۋعا قاتىسۋشىلار ساحناعا ءوز شاكىرتتەرىمەن شىقتى. شاكىرتتەر ورىسشا ماقاممەن قازاقشا ءان ايتىپ, بي بيلەدى. قوستانايداعى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى ماماندارىنىڭ ساراپتاۋىمەن مۇعالىمدەر اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى نوعايباق اۋدانىنان كەلگەن رايحان بورانتاەۆا الدى. قالعان ءتورت ۇستازدىڭ دا ارتىقشىلىقتارى اتاپ ايتىلدى.
بايقاۋعا ارنايى كەلگەن ءبىلىم مەن عىلىم مينيسترلىگى مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى روزا باتتال «قازاق ءتىلى مۇعالىمى» بايقاۋىنىڭ ءوتۋىن, وعان باستاماشى بولعان چەليابىلىك قازاقتاردىڭ «ازامات» ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى بولات حاسانوۆتىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى.
– بۇگىنگى بايقاۋ ۇلكەن ءىستىڭ باستاماسى, – دەدى روزا مۇحامەدجانقىزى. – قازاقستاندا شەتتە ءجۇرگەن قازاقتاردى قولداۋ ءجونىندە ۇلكەن باعدارلاما بار. سونىڭ شەڭبەرىندە جىل سايىن قازاق تىلىنەن حالىقارالىق وليمپيادا وتكىزىلىپ تۇرادى. بيىل ول شارا سەگىزىنشى رەت الماتىدا ءوتتى. ەندى وسى وليمپياداعا كەلەر جىلى چەليابىلىك قانداستار دا قاتىسادى دەگەن ۇمىتتەمىن. جەڭىمپاز بولعان بالالارعا قازاقستانداعى جوعارعى وقۋ ورىندارىنا گرانت بەرىلەدى. ەندى قازاق ءتىلىن وقىتۋدى باستاپ وتىرعان وسى مۇعالىمدەرگە ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قولداۋ بولادى.
روزا باتتال چەليابىلىك مۇعالىمدەردى 17 قازاندا قىزىلوردا قالاسىندا وتەتىن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ سەمينارىنا شاقىرسا, چەليابىلىك بالالاردى 7-8 قىركۇيەكتە جيدەبايدا جىل سايىن ءداستۇرلى وتەتىن اباي وقۋلارىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بار ەكەندىگىنەن حاباردار ەتتى. نەگىزى رەسەيلىك قازاقتار انا تىلىنەن اجىراپ بارا جاتىر. التاي ولكەسىنىڭ ق ۇلىندى اۋىلىندا شاعىن قازاق مەكتەبى بار. ومبى وبلىسىنداعى ون جەتى مەكتەپتە قازاق ءتىلى ءپانى جۇرگىزىلەدى. ال كەڭ بايتاق رەسەيدىڭ قالعان بارلىق شالعايىندا تارىداي شاشىلىپ جاتقان ميلليونعا تارتا قانداستارىمىز انا تىلىنەن بەيحابار. ال چەليابىلىك قازاقتار وسى تۇرعىدان العاندا ۇلكەن ءىس باستاپ وتىر.
– «قازاق ءتىلى مۇعالىمى» بايقاۋىن وتكىزگەندە الدىمىزعا ءتورت ماقسات قويعان ەدىك. ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە دەن قويعان مۇعالىمدەرگە قولداۋ كورسەتۋ بولدى. ەكىنشىدەن, بالالاردىڭ اراسىندا قازاق ءتىلىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ بولسا, ۇشىنشىدەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ نازارىن ءوزىمىزدىڭ وزەكتى ىسىمىزگە بۇرۋ, تورتىنشىدەن چەليابى وبلىسىنداعى قازاقتاردىڭ نازارىن انا تىلگە اۋدارۋ بولدى. بۇگىن وسىنىڭ بارلىعىنا قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعىنا سەنىپ تۇرمىز. ءبىز بيىل بيۋدجەتتەن قاراجات الا المادىق. مۇنىڭ بارلىعى دا دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن ءوتتى. قازاقتارىمىزدىڭ اراسىنداعى بەدەلدى, ىقپالدى كىسىلەر, بەلگىلى بيزنەسمەندەر شاراعا قالماي كەلدى. ەندى قۇرامى ىقپالدى ادامدار مەن كاسىپكەرلەردەن تۇراتىن قامقورلىق كەڭەسىن قۇرامىز, – دەيدى بولات حاسانوۆ.
قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتىنەن بولىنگەن قارجىعا شەتتەگى قازاقتارعا وقۋلىق كىتاپتار دا جىبەرىلىپ تۇرادى. سونداي كىتاپتاردىڭ ءبىرسىپىراسىن وتكەن جىلى «ازامات» ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان قوستاناي وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى جانبولات ۇمبەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن چەليابىلىك مۇعالىمدەرگە جەتكىزىلگەن بولاتىن. وسى باسقارمانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بىلتىر جاز ايلارىندا قوستاناي وبلىسىنداعى بالالار لاگەرىنە چەليابى وبلىسىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارى كەلىپ دەمالدى. ونداعى ماقسات چەليابىلىك قانداستاردىڭ بالالارى قوستانايلىق قۇربىلارىمەن ارالاسىپ, ءتىل ۇستارتسىن دەگەن ماقساتتان تۋدى.
– قوستانايلىقتاردىڭ ارقاسىندا قازاقستاننان كوپ كىتاپ الدىق. الايدا سول وقۋلىقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق ءتىلدى ورتاداعى ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ارنالعان. ال بىزگە قازاق ءتىلدى ورتاسى جوقتارعا ارنالعان وقۋلىقتار قاجەت. ويتكەنى, ول كىتاپتاردى ءبىز, مۇعالىمدەر ءوزىمىز دە تۇسىنبەيمىز, – دەگەن ۆەرحنەۋرالسكىلىك التىنشاش تاسقارانوۆانىڭ پىكىرى دە الداعى ۋاقىتتا قاپەرگە الارلىق.
بايقاۋدىڭ ەكىنشى كەزەگىندە قوستاناي وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ ارتىستەرى چەليابىلىك كورەرمەندەردى انا ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىندەي ءان مەن جىرعا سۋسىنداتتى. مادەنيەت ۇيىنە تاڭەرتەڭگى ساعات 10-دا كىرگەن قانداستارىمىز كەشكى 18-گە دەيىن تاپجىلماي وتىرىپ, قازاق ءتىلى بايگەسىن, قازاقتىڭ ءانى مەن ءبيىن تاماشالادى. راس, بايقاۋىمىزشا, چەليابى وبلىسىندا تۇراتىن قانداستاردىڭ تۇرمىسى جامان كورىنبەيدى. بىراق سانالىنىڭ قاجەتى تەك مالمەن وتەلە مە؟ وسى كەشتە نوعايباق اۋدانىنان كەلگەن ءبىر قارادومالاق تاقپاقتاپ ايتقان «انا ءتىلىڭ ارتىق ەكەن التىننان» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ءار قانداستىڭ كوڭىلىندە قالىپ قويعانداي بولدى.
قوستاناي–ۆەرحنە-ۋرالسك–قوستاناي.