​ەسىمى ەلى ءۇشىن بايراق بولعان

ءداۋىت باتىر ءۇستىرت وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. شىققان تەگىنە توقتالساق, كىشى ءجۇزدىڭ ءشومىشتى تابىن رۋىنىڭ قاراقويلى-لاباق بولىگىنەن, ونىڭ ىشىندە قازاققا تانىمال بولعان باراق اۋلەتىنەن تارايدى. باراق باتىردىڭ نە­مە­رەسى بولىپ كەلەدى. اتاقتى با­راق ساتىبالدى ۇلى (1743-1840) دا ءوز زامانىنىڭ قاھارمانى, ەر­جۇ­رەك قولباسشىسى بولعان ەدى. ول سىرىم دات ۇلىمەن بىرگە 1783-1797 جىلدار ارالىعىندا كو­تەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى بول­عان. سىرىمنىڭ جاقىن قارۋلاس جول­داسى بولعاندىعى تۋرالى كوپ­تەگەن مۇراعات قۇجاتتارىندا اي­تىلادى. 

ءداۋىتتىڭ اكەسى اساۋ دا – كى­شى ءجۇز بەن حورەزم وڭىرىنە اتى شىققان اتاقتى باتىر ءارى بي بولعان ەدى. ول 1822-1835 جىلدارى جولامان باستاعان كو­تە­رىلىس كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى, وسى ازات­تىق كۇرەسىن جولامانمەن ءبىر­گە باسقاردى. اساۋ باراق ۇلى (1763-1843) – ءوز كەزەڭىنىڭ بەلگىلى تاريحي تۇلعاسى, ول دا كور­شى­لەس حيۋامەن تىعىز قارىم-قا­تى­ناس جاساعان. اكەلى-بالالى با­تىر­لاردىڭ ەسىمدەرى ەل اراسىندا «اساۋ-باراق» اتىمەن بەلگىلى. بي­لىگى ءۇش اتاعا جالعاسقان باراق-اساۋ-ءداۋىت باتىرلار قازاقتىڭ با­تىس وڭىرلەرى مەن حورەزمگە اتاق­تارى كەڭىنەن تاراعان اۋلەت بولىپ تابىلادى. الىس ءۇستىرت, حيۋا ارالىقتارىن مەكەن ەتسە دە, ۇشەۋى دە رەسەي ىقپالىنا قارسى كۇرەستەرگە بەلسەنە قاتىستى, ولاردىڭ تۋ ۇستاعان كوسەمدەرىنە اينالدى.

مۇراعات دەرەكتەرىندە اعايىندى باتىرلار اساۋ مەن قيتار باراقۇلدارىنىڭ, ولار­دىڭ ۇلدارى قادىرقۇل مەن ءداۋىت, شىڭداۋىل قيتار ۇلى باس­تا­عان ساربازداردىڭ ءىس-ارە­كەت­تە­رى ءبىرشاما كەزدەسەدى. ولار جا­ڭا ەلەك شەبىنىڭ ۆەت­ليانسكي, سۋ­حورەچەنسكي, بۋران­نىي ت.ب. فور­پوستتارى مەن ەلدى مە­كەن­دە­رىنە شابۋىلدارعا قا­تىس­قان. 1822 جىلى 5 جەلتوقساندا ورىنبور شەكارا كوميسسياسى گۋ­بەرناتوردىڭ جارلىعىمەن ەڭ ال­دىمەن ۇستالۋى ءتيىس شەپكە شا­بۋىل جاساپ جۇرگەن «باستى قاراق­شى­لار» ىشىندە جولاماننىڭ ءوزىن, اداي سۇيىنقارا, كەتە دەر­بى­سالى, تابىن قۇتتىباس, جانالى, تۇركەباي باتىرلاردىڭ اراسىندا اساۋ مەن قيتار باتىرلاردى دا كورسەتكەن (ورىنبور وبل. مەمل. مۇراعاتى, 6-قور, 10-ت., 2781-ءىس, 153-پاراق). 1823 جىلى ماۋسىمدا جولامان باستاعان كوتەرىلىستى جازالاۋعا پولكوۆنيك بەرگ باستاعان 2382 ادامدىق ءىرى اسكەري جاساق شىعارىلادى. ونىڭ پولكوۆنيك ميلورادوۆيچ باسقاراتىن 408 ادامدىق ءبىر توبىن شىڭعىرلاۋ وزەنىنىڭ بويىندا جولامان باستاعان 1 مىڭ سارباز قورشاپ الادى. دەرەكتەرگە قاراعاندا, وسى شابۋىلعا باسقا ساردارلارمەن بىرگە قيتار باراق­ ۇلى باستاعان 200 ءشومىشتى تابىن ساربازى قاتىسقان. ولاردىڭ اراسىندا ءداۋىتتىڭ دە بولعانى تالاس تۋعىزبايدى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, پولكوۆنيك ميلورادوۆيچ باسقارعان تەپتار كازاكتارى ساربازداردىڭ شابۋىلىنا توتەپ بەرە الماي ەلەك بويىنا كەرى قايتادى. قازاق اسكەرى ميلورادوۆيچ وتريادىنىڭ جان-جاعىنان وت قويىپ جۇرگىزبەي قويعان, شابۋىل جاساپ 24 ادامىن تۇتقىنداعان.

ءحىح عاسىردىڭ 40-50-جىلدارى ءداۋىت بىرقاتار الەۋمەتتىك-ساياسي وقيعالارعا قاتىسىپ, ول باسقا دا تابىن بيلەرىمەن بىرگە رەسەي مەن حيۋا اراسىندا بەلگىلى ءبىر ساياسات ۇستانعان. 1848 جىلى وزدەرىنە زەكەت جيناۋعا كەلگەن حيۋالىقتارعا ورىس تاراپىنا سالىق تولەپ وتىرعاندارىن ايتسا, 1852 جىلى پاتشا سالىق جيناۋشىلارىنا دا تولىق ءتۇتىن سانىن بەرمەگەن. جالپى, رەسەي ۇكى­مەتى ءداۋىت اۋىلدارىنان 1850 ج. – 331 ۇيدەن, 1851 ج. – 556 ء(بىر دەرەكتە 100) ۇيدەن, 1852 ج. – 539 ۇيدەن, 1853 ج. – 40 جانە 1854 ج. 93 ۇيدەن ءتۇتىن سالىعىن جيناعان. ءشومىشتى قاۋىمدارى ەجەلدەن ءۇستىرت, سام-ماتاي, دوڭىزتاۋ وڭىرلەرىندە, حيۋا يەلىگىندە – ءامۋداريا وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىندا, ارال تەڭىزىنىڭ با­تىسىندا, قوڭىرات, كونە ءۇر­گە­نىش جەرلەرىنە قىستايتىن. جاز جاي­لاۋعا سولتۇستىك وڭىرلەرگە – جەم, ساعىز, تەمىر وزەندەرىنىڭ بوي­لارىنا, كەي اتالىقتارى ۇلى قوبدا, ەلەك بويلارىنا دەي­ىن كەلەتىن. كەي جىلدارى ولار ءۇس­تىرت, حورەزم وڭىرلەرىنەن الىس­قا ۇزاماعان, ءتۇتىن سانىنىڭ از كور­سە­تىلگەن كەزدەرى وسىعان بايلا­نىستى. ورىس شەپتەرىنەن الىس ورنالاسۋى سەبەپتى ولارعا رەسەي ىقپالى اسا تارالعان جوق.

ءداۋىت اساۋ ۇلىنىڭ رەسەي پاتشالىعىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا قارسى كۇرەسى, اسىرەسە ءحىح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا ايقىن كورىنەدى. 1855 جىلى ول كىشى ءجۇزدىڭ اتاقتى باتىرى ەسەت كوتىبار ۇلىمەن ءبى­رىگىپ ارەكەتتەر جاسايدى. سول جىل­دىڭ مامىر ايىندا ورىن­بور اكىمشىلىگى ءداۋىت اۋىلدارى­نان ءتۇتىن سالىعىن جيناۋعا باي­ما­عامبەت ۇلى سۇلتان باستاعان بي­لەردى جىبەرگەن بولاتىن. تەمىر وزە­نىنىڭ بويىنداعى جايلاۋدا وتىرعان ءداۋىت پاتشا ادامدارىن ەش جاۋاپسىز 15 كۇن ۇستاپ, سالىق تولەمەيدى. وزدەرىنە قارسى ورىس جاساعىنىڭ شىققانىن ەستىگەن كەزدە ول سالىق جيناۋشىلاردىڭ قولىنا ۇزىن سانى 150 ەشكى مەن ۇساق قوزى-لاقتاردى جيناپ بەرىپ, وسىلاردى ءتۇتىن سالىعى رەتىندە قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ونىڭ پاتشا ادامدارىنا لاق ايداتىپ جىبەرگەن ارەكەتى بۇكىل ەلگە تارايدى. دەگەنمەن, بۇل مال قابىلدانىپ, اقشاعا ايىرباستالىپ, ودان تۇسكەن 100 رۋبل كۇمىس اقشا ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنا تاپسىرىلعان (قر ومم, 4-قور, 1-ت., 4479-ءىس, 107-108 پپ.).

1855 جىلى شىلدە ايىنىڭ باسىندا ءداۋىت باتىر ءشومىشتى تابىن, اداي جانە تاز رۋلارىنان قۇرالعان 1 مىڭ ساربازبەن پاتشا وكىمەتىنە قارسى اشىق ارەكەتتەرگە كوشەدى. ول كەزدە ورىنبور ولكەسىنىڭ قازاقتارى با­تىس, ورتا جانە شىعىس بولىكتەر دەپ اتالاتىن ءۇش بولىككە ءبولىنىپ, ولار­دى ولكە اكىمشىلىگى بەكىتەتىن اعا سۇلتاندار باسقاراتىن. الدىن الا ءوزارا كەلىسىم بويىنشا, ءداۋىت باتىر باتىس بولىكتىڭ اعا سۇلتانى مۇحامەدقالي تاۋكە ۇلىنىڭ ورداسىنا, ال ەسەت باتىر ورتا بولىكتىڭ اعا سۇلتانى ارىستان ءجانتوريننىڭ ورداسىنا ءبىر مەزەتتە شابۋىل جاساۋدى جوسپارلاي­دى. الايدا, مۇحامەدقالي سۇلتان بۇل جوسپار تۋرالى دەر كەزىندە ەستىپ, قام جاساپ ۇلگەرەدى. ول ءوز ادامدارىمەن قالدىعايتى وزەنىنىڭ بويىندا قاراتوبە دەگەن جەردە توقتاپ جايىق كازاك اسكەرىن توسادى, ولار كەلگەن سوڭ 2 مىڭ اداممەن ەسەت باستاعان كوتەرىلىسشىلەرگە قاراي بەت الادى. ونىڭ ورداسىن شابۋ جوسپارى جۇزەگە اسپاعان ءداۋىت تە شۇعىل تۇردە ءوز ساربازدارىمەن ەسەت جاساعىن ەسكەرتۋگە ءارى كومەكتەسۋگە سول باعىتقا جىلجيدى (قر ومم, 4-قور, 1-ت., 5144-ءىس, 22-پ., 4478-ءىس, 6-7 پپ.). ەسەت باتىر 8 شىلدە كۇنى ەسەنباي وزەنىنىڭ بويىنداعى جاڭعىزاعاش دەگەن جەردە ارىستان ءجانتوريننىڭ ورداسىن شاۋىپ, سۇلتاننىڭ وزىمەن قوسا 10-نان استام ادامدى ولتىرگەن بولاتىن. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ەسەتتىڭ وسى شابۋىلىنا ءداۋىتتىڭ جاقىن ىنىلەرى اعايىندى بوزاي, امانجول شىڭبايۇلدارى تىكەلەي قاتىسقان. ەسەتتىڭ شابۋىلىنان سوڭ ءشومىشتى تابىن, اداي جانە شەكتى رۋلارىنىڭ 100 ادامنان تۇراتىن ۇلكەن ەلشىلىگى حيۋا حانىنا بارىپ, وزدەرىنىڭ ورىس پاتشالىعىمەن سوعىسىپ جۇرگەندەرىن ايتىپ, رەسەيگە قارسى كومەك سۇراعان.

1855 جىلى قازان ايىندا اعا سۇلتان م.تاۋكە ۇلى, اسكەري ستارشينا سەروۆ باستاعان كازاك اسكەرى ءداۋىت باتىردىڭ اۋىلىنا باسىپ كىرىپ, قاقتىعىستا ونىڭ ءبىر ۇلى ەربولەكتى ولتىرەدى. ءداۋىتتىڭ ءوزى اۋىلدا بولماعان. اسكەرلەر باتىردىڭ ايەلى قالىنى, ۇلى بەكنازاردى, قىزى ءتاتىشتى جانە جاسى 80-گە كەلگەن جاقىن تۋىسى مايدوس ايتقازى ۇلىن تۇتقىندايدى. كوپتەگەن مالىن اي­داپ اكەتەدى. ورىنبور اكىم­شى­ل­ىگى ءداۋىت اساۋ ۇلىنا ەگەر ايىبىن مويىنداپ ءوزى كەلمەسە, ۇلى مەن تۋ­ىسىنىڭ ءولىم جازاسىنا كە­سىلەتىنىن, ايەلى مەن قىزىنىڭ ءماڭ­گى قاماۋدا قالاتىندىعىن جەتكىزەدى. تۇتقىندار الدىمەن ورىنبور تۇرمەسىندە ۇستالسا, كەي­ىننەن ورالعا جىبەرىلەدى. اسكە­ري سوت بەكنازار ءداۋىت ۇلىن شپيتسرۋتەنمەن 500 ادام اراسىنان 6 رەت وتكىزىپ دۇرەلەۋگە, سودان سوڭ كا­تورگالىق جۇمىستارعا 15 جىلعا, مايدوس اقساقالدى جاسىنا بايلا­نىستى جازاسىز سىبىرگە قو­نىس­تا­نۋعا ۇكىم شىعارادى. كەيىننەن بەكنازاردىڭ جازاسىن جەڭىلدەتىپ, 200 ادامنىڭ اراسى­نان ءۇش رەت وتكىزىپ دۇرەلەپ, 5 جىل­عا كاتورگاعا جىبەرۋ شەشىلەدى. ءبى­راق بۇل جازالار ورىندالماعان.

ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى, قازاق دالاسى مەن حي­ۋا­نى وتار­لاۋ ارەكەتتەرىمەن كوز­گە تۇسكەن ۆ.پەروۆسكيدىڭ ءوزى شەكارا كو­ميسسياسىنا 5 قارا­ش­ا­دا جولداعان ۇسىنىسىندا: «...حو­تيا ي موجنو بىلو بى زاحۆاچەننىح ۆ اۋلە داۋتا كيرگيزوۆ پرەدات ۆوەننومۋ سۋدۋ پو پولەۆومۋ ۋگو­لوۆنومۋ ۋلوجەنيۋ, نو پري ەتوم پو منەنيۋ كوميسسي, نەلزيا نە پرينيات ۆو ۆنيمانيە ي توگو (تۇپنۇسقادا استى سىزىلعان), چتو وردىنتسى تە پو رودستۆۋ سۆوەمۋ س داۋتوم نەيزبەجنو دولجنى بىلي دەيستۆوۆات پود ەگو ۆليانيەم. پوچەمۋ كوميسسيا ي پولاگاەت, نە وتستۋپايا وت ستروگوي سپراۆەدليۆوستي, ۆوسپولزوۆاتسيا ناستوياششيم سلۋچاەم دليا وبراششەنيا داۋتا اساۋوۆا, سكرىۆشەگوسيا ۆ گلۋبينە ستەپي, ك پوكورنوستي پراۆيتەلستۆۋ, وبياۆيۆ ەمۋ, چتو ەسلي ون نە يسپولنيت ترەبوۆا­نيا, كوتورىە بۋدۋت پرەدلوجەنى ەمۋ ناچالستۆوم, نە ياۆيتسيا س پوۆيننويۋ ي وبيازاتەلستۆوم زا سەبيا ي روديچەي كوچەۆات ۆپرەد سپو­كوينو, توگدا دولجەن سچيتات ۋجە ودنوگو سەبيا پريچينويۋ تومۋ, – چتو سىن ي رودستۆەننيك ەگو پونەسۋت پوزورنۋيۋ سمەرتنۋيۋ كازن, ا جەنا ي دوچ بۋدۋت سوسلانى نا ۆسەگداشنەە زاتوچەنيە...», – دەپ كورسەتەدى (قر ومم, 4-قور, 1-ت., 4478-ءىس, 287-288 پپ.). وسى ماقساتتا ورالدا ۇستالىپ وتىرعان تۇتقىنداردى ورىنبورعا قايتا الدىرىپ, ولارعا ءوز اتتارىنان داۋىتكە حات جازدىرۋ كوزدەلەدى. ورىنبوردا بەكنازار مەن مايدوس تۇرمە قامالىندا قاتاڭ كۇزەتتە ۇستالسا, ال ايەل ادامدار جەكە پاتەردە پوليتسيا باقىلاۋىندا بولادى.

ءوز جاقىندارى جات قولىنا تۇسسە دە, ءداۋىت اساۋ ۇلى پاتشا ادام­دارى الدىنا بىردەن با­را قويماعان. 1856 جىلدىڭ 4 قاڭ­تارىندا ورىنبور شەكارا كو­ميسسياسىنىڭ توراعاسى گري­گورەۆ داۋىتكە ارنايى ءبىر­نە­شە بەتتىك قاتىناس جولدايدى. وندا باتىر قاتتى ايىپتالادى. قۇجاتتىڭ ماتىنىنەن ونىڭ مىسىن باسۋ, قورقىتۋ انىق اڭعارىلادى. مۇندا ءداۋىتتىڭ بۇرىنعى ءىس-ارە­كەتتەرى دە جىپكە تىزىلگەن, ءۇزىن­دى كەلتىرسەك: «ورەنبۋرگسكوە پوگرانيچنوە ناچالستۆو داۆنو ۋجە سلىشالو, چتو تى يدەش پو دۋرنوي دوروگە... زا ۆەرولومستۆو سۆوە ليشيلسيا تى سكوتا, جەنا تۆويا كالۋ, دوچ تاتىش, سىن بيكنازار ي رودستۆەننيك مايدۋس ناحودياتسيا ۆ ناشيح رۋكاح. ۆوت پلودى تۆوەگو بەزۋمنوگو پوۆەدەنيا! ...سدەلاۆ, سپاسەش ي جەنۋ سۆويۋ, ي دەتەي, ي رودستۆەننيكوۆ... نە حوچەش – سچيتاي ودنوگو سەبيا پريچينويۋ ەسلي نە ۋۆيديش بولەە كالۋ, تاتىشي, بيكنازارا ي مايدۋسا, كوتورىە سۋدياتسيا ۆوەننىم سۋدوم ي پري دالنەيشەم ۋپورستۆە تۆوەم پونەسۋت نەيزبەجنوە ناكازانيە. نە وپراۆدىۆايسيا, ەششە راز پوۆتوريايۋ, ۆ سۆويح پوسلەدنيح پوستۋپكاح, نە پريسىلاي كو منە وبەششاني نا بۋماگە, نە وتتياگيۆاي ياۆكي سۆوەي س پوۆيننويۋ كيرگيزسكيمي يزۆوروتامي, ا پريامو يسپولني تو, چتو سوۆەتۋيۋ تەبە, ي كاياتسيا پوسلە نە بۋدەش...» (قر ومم, 4-قور, 1-ت., 4479-ءىس, 224-227 پپ.). وسى قاتىناستا كوميسسسيا توراعاسى ءداۋىتتىڭ سالىق جيناۋشىلارعا 150 كوتەرەم ەشكى مەن لاقتاردى ولاردى ولىممەن قورقىتىپ العى­ز­عانىن دا بەتىنە باسقان.

وسىنداي قاھارلى حابارعا قاراماستان ءداۋىت ورىنبورعا بارۋعا اسىعا قويماعان. جاقىن ادامدارى تۇتقىنعا تۇسكەننەن كەيىن ارادا جەتى ايداي ۋاقىتتان سوڭ, 1856 جىلى مامىر ايىندا اعا سۇلتان تاۋكە ۇلى شەپ بويىنداعى تابىن بيلەرىنىڭ ءبىرى قۇلباي ومار ۇلى مەن ءشومىشتى تارماعىنىڭ بەلگىلى ءبيى الداش بايعانا ۇلىن ءداۋىتتى ءوز ورداسىنا اكەلۋدى مىندەتتەيدى. الداش بي دە الدىڭعى كۇزدە اعا سۇلتان وردا­سىنا بارا جاتقان جە­رىنەن سەروۆ جاساعىنىڭ قو­لىنا ءتۇسىپ, ورىنبوردا ءبىراز ۋاقىت كەپىل­دىكتە ۇستالعان بولاتىن. وسى­دان سوڭ جاقىندارى قاماۋدا جات­قان داۋىتكە وكىمەت تاراپىنا بار­ۋ­دان باسقا امالى قالمايدى. ما­مىر ورتاسىندا ول ءشومىشتى تابىننىڭ ءبىر توپ بيلەرىمەن بىرگە اعا سۇلتاننىڭ ورداسىنا كەلەدى. قابىلداۋدان سوڭ تاۋكە ۇلى ولاردى بىردەن ورىن­بورعا اتتاندىرادى. ءداۋىت باستاعان بيلەر اتالعان شاھارعا 14 ماۋسىم كۇنى كەلەدى.

ورىنبوردا ءداۋىت اساۋ ۇلى بيلەرىمەن بىرگە رەسەي تاراپىنا ادالدىققا انت قابىلداۋعا ءماجبۇر بولادى. انت 6 شىلدە كۇنى قابىلدانعان. گەنەرال-گۋبەرناتور پەروۆسكي ءداۋىتتىڭ ءوز ەر­كىمەن كەلگەنىن, ونىڭ دالاداعى بەدەلىن جانە ونىڭ وكى­مەت­كە موي­ىن­سۇنۋىنىڭ الىس­تا­عى ءشومىش­تى تا­بىن قاۋىمدارىن ۇكىمەت بيلىگىنە باعىندىرۋدا قانشالىقتى پاي­دا­­لى بو­لاتىندىعىن ەسكەرىپ, وعان كە­شىرىم بەرەدى. بۇل تۋرالى ولكە باس­شىسى شەكارا كوميسسياسىنا 1856 جىلعى 2 شىلدەدەگى ۇسى­نى­سىن­دا حابارلاعان: «1. پري­نيمايا ۆو ۆنيمانيە يسكليۋچيتەلنوە نيس­كولكو ەششە نەۋستروەننوە پو­لوجەنيە يۋگو-زاپادنوي چاس­تي زاۋرالسكوي ستەپي, دوبروۆول­نۋيۋ ياۆكۋ س پوۆيننويۋ داۋتا اساۋوۆا, ۆليانيە ەگو مەجدۋ ودنو­رود­تسامي ي پولزۋ كاكۋيۋ پوكور­نوست ەگو موجەت پرينەستي ك ۋپروچەنيۋ رۋسسكوي ۆلاستي ناد چۋميچلي تابىنتسامي, يا ناحوجۋ ۆوزموجنىم, سوگلاسنو س پرەدستاتەلستۆوم پوگرا­نيچنوي كوميسسي, پرەدات پرەجنيە پوستۋپكي ەتوگو وردىنتسا زابۆەنيۋ ي پرەكراتيت ۆسياكوە پرەسلەدوۆانيە ەگو ي سووبششنيكوۆ ەگو زا ۋچاستيە ۆ پروشلوگودنوم بۋنتە يسەتا كۋتەباروۆا. 2. نو تاكوە پروششەنيە داۋتۋ ي پريبىۆشيم س نيم بيام دارۋەتسيا س نەپرەمەننىم ۋسلوۆيەم چتوبى ۆپەرد ۆەلي وني سەبيا كاك سلەدۋەت ۆەرنوپوداننىم ەگو يمپەراتورسكوگو ۆەليچەستۆا...» (قر ومم, 4-قور, 1-ت., 2792-ءىس, 10-پ.). گۋبەرناتور وسى ۇسىنىسىندا ءداۋىت اساۋ ۇلىن ءشومىش­تى تابىن رۋىنىڭ ءىرى قاراقويلى تارماعىنىڭ باس ءبيى, ال الداش بي اسان تارماعىنىڭ باس ءبيى ەتىپ بەكىتەدى. انتتان سوڭ ءداۋ­ىتتىڭ وتباسى مۇشەلەرى شەكارا كوميسسياسىنىڭ قاتى­سۋ­­ىمەن ءتۇر­مەدەن بوساتىلىپ, ءبى­ر­دەن قايتارىلادى.

رەسەي جاعىنا بەرگەن انتىنا قاراماستان ءداۋىت اساۋ ۇلى ەل باسىنا تۋعان سىن كەزەڭدەردە ءوزىنىڭ ازاتتىق كۇرەسى جولىنان اينىمايدى. 1869 جىلى باتىس قازاقستاندا بولعان كوتەرىلىس كەزىندە 82 جاس­تاعى ءداۋىت قولىنا تاعى دا قارۋ الىپ ءۇستىرت, حيۋا وڭىرلەرىندەگى كوتەرىلىس كوسەم­دە­رىنىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل كو­تەرىلىس دالالىق وبلىس­تاردى باس­قا­رۋ تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجەگە قار­سى تۇتانعان ەدى. ەرەجە بويىن­شا قازاق دالاسى وبلىستار مەن ۋەز­دەرگە, بولىستارعا ءبولىنىپ, بۇرىنعى اعا سۇلتانداردىڭ ورنىنا ورىس شەنەۋنىكتەرى قويىلۋى ءتيىس بو­لاتىن. بۇكىل قازاق جەرلەرى مەم­لەكەتتىڭ مەنشىگى سانالىپ, ول قا­زاقتارعا پايدالانۋعا عانا بە­رى­لەتىن بولىپ شەشىلگەن ەدى.

قارت باتىردىڭ وسى كۇرەسكە قاتىسۋىنىڭ ءوزى كوتەرىلىسشىلەرگە ۇلكەن رۋح بەرگەن. زەرتتەۋشى سەربارينوۆتىڭ جازۋىنشا, ونىڭ ەسى­مىنىڭ ءوزى ولار ءۇشىن باي­­راق ەسە­بىندە بولعان. بۇل كو­تە­رى­لىس­كە ءداۋىتتىڭ ىنىلەرى بوزاي شىڭ­باي­ ۇلى, جانىبەك باراق ۇلى, ۇلدارى الدانازار, بەكنازار, ءدارىباي جانە باسقا دا كوپتەگەن جاقىن تۋىستارى قاتىسقان.

1869 جىلدىڭ باسىندا ورىس شەبىنە جاقىن قوبدا بويىندا وتىرعان جىلقىشى تابىن رۋىنىڭ بيلەرى مۇڭايتپاس پەن تۇرىم وڭتۇستىكتەگى ءشومىشتى تابىن جانە شەكتى رۋلارىنا جاۋشىلار ارقىلى حات جىبەرىپ, ەرەجە تۋرالى ايتىپ, كۇرەسكە قوسىلۋعا شاقىرعان بولاتىن. قاڭتار ايىنىڭ باسىندا ءداۋىتتىڭ ءىنىسى جانىبەك باراق ۇلى, الداش بايعانا ۇلى جانە شەكتى-قاباق رۋىنان بەلگىلى بي ازبەرگەن مۇڭايتپاس ۇلى مەن ەسەتتىڭ ۇلى نازار باستاعان ادامدار حيۋا حا­نىنا كەلىپ قازاقتاردىڭ پاتشا وكىمەتىنە قارسى شىققاندارىن اي­تىپ كومەككە اسكەر سۇرايدى. حان ەلشىلەردى جاقسى قارسى الىپ, ناۋرىز ايىنا قاراي ءوز­بە­ك­تەردەن, تۇرىكمەندەر مەن قاراقالپاقتاردان تۇراتىن 6 مىڭ ادامدىق اسكەر جاساقتايدى. باس­تاپقىدا بۇل اسكەرگە كوپتەگەن قا­زاق رۋلارىنان ءداۋىت پەن جانىبەك باستاعان 200 ءشومىشتى تا­بىن ساربازى عانا قوسىلادى.

1869 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي ەلەك-قوبدا, ورال, اتىراۋ ءوڭىر­لەرىنەن, جەم, ساعىز, ويىل بويلارىنان ۋاقىتشا ەرەجەنى قابىلداماعان 8 مىڭعا جۋىق شاڭىراق حيۋا يەلىگىنە جاقىن كوشىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىنان 150 ادامدىق ۇلكەن قاۋىم حيۋا حانىمەن كەزدەسىپ, وزدەرىنە كوشىپ-قوناتىن جەرلەر بەرۋدى, ءۇش جىلعا دەيىن زەكەتتەن بوساتۋدى سۇرايدى. حان بۇل ەلشىلىكتى دە جىلى قارسى الىپ, حاندىق تاراپىنان جەرلەر بەرۋگە ىقىلاس تانىتادى. وسى ەلشىلىك قۇرامىندا ءداۋىتتىڭ ۇلكەن ۇلى الدانازار, باسقا كوتەرىلىس كوسەمدەرى قانالى ارىستان ۇلى سۇلتان, ازبەرگەن بي, بەركىن وسپان ۇلى ت.ب. كوپتەگەن بەدەلدى ادامدار بولعان.

ءداۋىت باتىر كۇرەستى باسىنان باستاپ قولداعان ەدى. ورىنبور اكىمشىلىگى قارت ءبيدى دە ءوز تاراپ­تا­رىنا قاراتۋعا تىرىسقان. 1869 جىلدىڭ تامىز ايىندا جاڭا­دان قۇرىلعان ەلەك (اقتوبە) ۋەزىنىڭ باستىعى پلوتنيكوۆ ءداۋىت اساۋ­ ۇلىنا قودار ەسىمدى بيدەن ارنايى حات بەرىپ جىبەرەدى. وندا جاڭا ەرەجەنىڭ ماڭىزى ءتۇ­سىندىرىلىپ, قارت بيگە ۋادەلەر بەرىلگەنى كۇمان تۋعىزبايدى. بي ءوز تارا­پىنان ۋەزد باستىعىنا جاۋاپ حات جولدايدى.

جازالاۋ شارالارى كەزىندە ءشومىشتى اۋىلدارى ءبىراز قىر­عىنعا ۇشىرايدى. ءداۋىت اساۋ­ ۇلى ەلىنىڭ ءب ۇلىنىپ, با­رىمتاعا, شاپقىنشىلىققا ۇرى­نۋىن ءمۇل­دەم قالاماعان. ول ءوز قاۋىم­دارى اراسىندا تىنىشتىق ورنا­تۋ­عا ۇمتىلعان. بۇل ونىڭ حاتىنان ايقىن كورىنەدى. ەلەك ۋەزىنىڭ باس­تىعى پلوتنيكوۆقا جولداعان حاتىندا ول ءوزارا بارىمتالار مەن تالاس-تارتىستار سالدارىنان ەل ىشىنەن بەرەكە كەتكەنىن, تىنىشتىق ىزدەگەن اۋىلداردىڭ جەمگە قاراي كەتىپ, وندا ورىس اسكەرىنىڭ شابۋىلىنا تاپ بولىپ, كوپ ادامدارىنىڭ قازا بولعانىن جازعان. قارت ءبيدىڭ جازۋىنا قاراعاندا, كەيبىر اۋىلدار ەمىن-ەركىن كوشىپ-قونۋ ەركىندىگى جوقتىعىنا كۇيىنىپ, بۇرىنعىداي جايلاۋعا جەم بويىنا بارعان. بوكەنباي وزەنىنىڭ جوعارى جاعىندا ولارمەن كەزدەسكەن ورىس اسكەرى ەشتەڭەنىڭ اق-قاراسىن ايىرماي ولاردى تاس-تالقان ەتكەن, كوپ ادامدار ءولىپ, مالدارىنان ايرىلعان.

وسىلايشا, دالانىڭ ەڭ ءتۇس­تىگىندە ورنالاسقان ءداۋىت اساۋ ۇلى باستاعان اۋىل-ايماق­تار باسقا دا اۋىلدارمەن قاتار جاڭا ەرەجەنى قابىلداۋعا ءماج­بۇر بولعان. 1869 جىلى قىر­كۇيەك ايىندا ەرەجەنى ال­عاش بو­لىپ قابىلداعان 656 شا­ڭى­­راقتان تۇراتىن ءبىر بولىس جاساقتالسا, 1870 جىلعا قا­راي حيۋا وڭىرىنەن باس­قا دا اۋىل­دار­دىڭ كەلۋىنە باي­لانىستى ەكىن­شى بولىس جاساقتالعان. كەي­ىننەن ءۇشىنشى بولىس قۇرىلعان. جازالاۋدان قاشقان, جا­ڭا ءتارتىپتى قابىلداماعان ءبىر­قاتار شاڭىراقتاردىڭ حيۋا يە­لىكتەرىندە قالىپ قويعانى تالاس­سىز. ءداۋىت باتىردىڭ ءوزى كو­تە­رىلىستەن سوڭ بىرنەشە جىلدان كەيىن, 1874 جىلى قايتىس بولعان.

ءداۋىت اساۋ ۇلى ءوز زامانىنىڭ قاھارمان تۇلعالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تۇتاس ءبىر تاريحي ءداۋىردى باسىنان وتكىزدى. ونىڭ ءومىرى وتار­لىققا قارسى كۇرەسكە دە, شاپ­قىنشىلىققا دا, ەل ىشىندەگى قىم-قۋىت وقيعالارعا دا تولى بولدى. وسىلاردىڭ بارىندە ءداۋىت باتىر ءوزىنىڭ بيىك دارەجەسىن كورسەتە الدى. شىن مانىندە, ونىڭ ەسىمى ەل ىشىندە باعىت كورسەتەر بايراققا اينالدى. ءداۋىت اساۋ ۇلى قازىرگى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قاراقالپاقستان اۋماعىندا, قوڭىرات اۋدانىنا قاراستى «حو­رەزم قاقپاسى» دەپ اتالاتىن جەردە جەرلەنگەن.

نۇرجان جەتپىسباي, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى