ۋاقىت ۇرشىعى – دوڭگەلەنگەن دۇنيەنى ءدۇرمەككە بولەپ, تىنىمسىز زىرىلدايدى, تىزگىن تارتتىرماس تۇلپارداي, قاناتى تالماس سۇڭقارداي جۇيرىك, قامشى سالدىرمايدى. وسىندايدا “كەشەگى كۇننەن الىس جوق, ەرتەڭگى كۇننەن جاقىن جوق” دەگەن سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك تۇسىنگەندەي بولاسىڭ. ايدى – ايعا, جىلدى-جىلعا ىلەستىرىپ ءوتىپ جاتقان كۇندەر... 2003 جىل دا ەسىك قاقتى, تابالدىرىقتان اتتادى. قوي جىلى! جاڭا جىلعا قۇشاعىن كەڭ اشىپ, ءۇمىتىن ۇكىلەپ وتىرعان حالىقتىڭ كوڭىلى شات, ءجۇزى جايدارى, ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولادى دەپ دەمىن ىشىنە تارتقان ساتتەرىن, مازاسىز كۇندەرى مەن تۇندەرىن ۇمىتقان سياقتى. توبەدەگى كەلدى, ەل تۇرمىسى تۇزەلە باستادى.
ءيا, وتپەلى كەزەڭنىڭ اۋىرتپالىقتارى از بولعان جوق. سول سىنداردىڭ بارىنەن سۇرىنبەي وتتىك, مۇراتىمىزعا جەتتىك. شىققان بيىگىمىزدى باعالار, قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدى سارالار بولساق, ادامنىڭ باسى اينالاتىنداي بيىككە كوتەرىلدىك دەپ ماقتانىشپەن ايتا الادى ەكەنبىز. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇلى دالانىڭ توسىندە جاڭا مەملەكەت قۇرىلىپ, ونىڭ ءتيىمدى باسقارۋ قۇرىلىمدارى قالىپتاستى. ال مۇنىڭ ءوزى ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالالارىن جەدەلدەتە جاڭعىرتۋ, ەلدىگىمىزدى نىعايتىپ, بولاشاققا نىق قادام جاساۋ باعىتىنداعى ءىس-قيمىلىمىزعا تىڭ ەكپىن بەردى. ەل دە, ادام دا وزگەردى, ءومىردىڭ قاي سالاسى بولماسىن, وزگەشە سيپات الىپ, جاڭا ارناعا ءتۇستى. الەم قازاقستاندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوسىم دەڭگەيى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق نەگىزدەرى بەرىك قالىپتاسقان, نارىقتىق ەكونوميكاعا باتىل قادامدار جاساعان ەل رەتىندە تاني باستادى. بۇل, ءسوز جوق, جاڭا مەملەكەت جاساۋ جولىنداعى قيىنشىلىقتاردى جەڭۋدە مۇقالماس جىگەر, قاجىماس قايرات تانىتىپ, تاريحتىڭ دا, تاعدىردىڭ دا سىنىنان ابىرويمەن وتكەن, حالقىن, ەلىن عاسىرلار تورىنە ورلەتكەن ۇلى تۇلعا – ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. ەل ومىرىندەگى بەتبۇرىستى كەزەڭدەگى وسىنداي جەتىستىكتەرىمىز سىرت كوزدىڭ دە نازارىنان تىس قالعان جوق. مىسالى, “وكسفورد اناليتيكا” بريتان كومپانياسىنىڭ “دەيلي تەلەگراف” سياقتى ىقپالدى باسىلىمدا جاريالانعان ەكونوميكالىق تالداۋىندا قازاقستان ترانزيتتi ەكونوميكاسى بار مەملەكەتتەردiڭ اراسىندا ارشىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردiڭ بiرi رەتiندە اتالىپ, الداعى ۋاقىتتا دا وسىنداي كوشباستاۋشى تۇعىرىن ساقتاپ قالاتىنى جايىندا بولجام جاسالىپتى.
* * *
ەلباسى 2003-2005 جىلداردى اۋىلدى ءوركەندەتۋ جىلدارى دەپ جاريالادى. اۋىلدى تۇلەتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ – ەلدى كوركەيتۋ دەگەن ءسوز. بابالار قانىمەن, تەرىمەن قورعاپ, ۇرپاعىنا امانات ەتكەن ۇلان-بايتاق دالادا ەگiن ءوسiرiپ, ءتورت تۇلiك مالىن ورگiزبەسە, قازاقتىڭ ءومiرiنiڭ ءمانi دە, ءسانi دە كەلەر مە. اۋىل ماسەلەسiن شەشۋ ارقىلى عانا قازاقستان باسەكەلەستiككە قابiلەتتi ەلدەردiڭ ساناتىنا قوسىلا الادى. ويتكەنi, اۋىل – قازاقتىڭ اناسى. ەلباسى اۋىلداعى تىرشىلىك ارناسىن دۇرىستاڭدار, ءتيىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى جۇيەسىن قۇرىڭدار, ءبىزدىڭ اۋىلداعى حالكىمىز XXI عاسىرداعى وركەنيەت كوشىنەن كەم قالماسىن, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى مەن دەڭگەيى, تىرشىلىگى مەن تۇرمىسى دامىعان ەلدەردەگى نورمالار مەن ستاندارتتىق ولشەمدەرگە بىرتە-بىرتە نەگىزدەلەتىن بولسىن دەپ وتىرسا, وعان قالاي قۋانبايسىڭ!؟
2003 جىل وسى يگى ۇمتىلىستىڭ العاشقى باسپالداعى بولدى. ول ەل ومىرىنە قانداي وزگەرىستەر اكەلدى, نەگە قول جەتكىزدى؟ باستى جەتىستىگى نەدە؟ ارينە, اۋىلداعى وزگەرىستەرگە تۇبەگەيلى سيپات بەرۋ ءۇشىن الدىمەن زاڭدىق بازانى جەتىلدىرۋ كەرەك ەدى. بۇل ماسەلە ويداعىداي شەشىلدى. جەر, ورمان, سۋ كودەكستەرى, «اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋدىڭ 2004-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى», باسقا دا كوپتەگەن زاڭدار قابىلداندى. بۇل دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ماۋەلى جەمىسى ەدى. مۇنى اۋىل جىلىنىڭ باستى جەتىستىگى دەسە دە بولادى. «ۇزاققا سوزىلعان تالقىلاۋلار ناتيجەسىندە قابىلداعان ءبىر عانا جەر كودەكسىمىزدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. مەن مۇنى بۇكىل اۋىل تىرشىلىگىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى دەپ ەسەپتەيمىن. ىرگەتاس دۇرىس قالانعاندا عانا ونىڭ ۇستىندەگى قۇرىلىسقا سەنىم ارتۋعا بولادى. ەگەر باسقا ءبىر مەملەكەتتىڭ قاراۋىنداعى باسىبايلى بودان ەل بولساق, حالىقتىڭ ءوزى جۇمىس ىستەپ, ءونىم ءوندىرىپ وتىرعان جەرىن جەكە مەنشىگىنە الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن مۇنداي زاڭدى قابىلداۋعا ول مەملەكەت بىزگە رۇقسات ەتپەگەن بولار ەدى. ال بىزدە مەملەكەت تە, بيلىك تە, جەر دە وزىمىزدىكى», دەپتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى احمەتجان ەسىموۆ. ناق وسى جىلى ۇكىمەت جەر كودەكسىن جۇزەگە اسىرۋ, اۋىلدىقتاردى قولداۋ ماقساتىندا بىرقاتار ناقتى شەشىمدەر قابىلداپ, استىق قولحاتىن ەنگىزدى, ءتورت ت ۇلىك مالدى جانە بارلىق ءۇي جانۋارلارىن تولقۇجاتتاندىرۋدى قولعا الدى, سونداي-اق, ەگىنشىلىك سالاسىنداعى مىندەتتى ساقتاندىرۋعا, جەردى جەكە مەنشىك پەن جالعا بەرۋگە العىشارتتار جاسادى.
2003 جىلى اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلماسا دا, اۋىل حالقىنىڭ ءبىر سەرپىلىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نىقتاي تۇسكەنى انىق. ىلگەرىلەۋشىلىك بارلىق سالالار بويىنشا بايقالدى. ماقتا, كارتوپ, كوكونىس, كۇنباعىس جانە باسقا دا داقىلداردان مول ءونىم الىندى. مال باسى ءوسىپ, ەت, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ كولەمى ارتا ءتۇستى. ال ديقانداردىڭ تابىسى ءتىپتى ەرەسەن بولدى. ولار جىلدى ءبىر ميلليارد پۇتتىق كورسەتكىشپەن قورىتىندىلادى. ءۇش جىل قاتارىنان ميلليارد پۇت استىق الۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا بولىپ كورمەگەن جەتىستىك ەدى. قازاقستان ءوزiنiڭ ىشكى قاجەتiن قاناعاتتاندىرىپ قانا قويماي, تۇڭعىش رەت الەمنىڭ قىرىقتان استام ەلىنە 5 ميلليون توننادان استام استىق جونەلتتى. وسىنىڭ ءوزى-اق ەلباسى ۇسىنعان اگرارلىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن, سالا بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالاردىڭ ناتيجە بەرە باستاعاندىعىن كورسەتتى. 2003 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە ايرىشا ماڭىز بەرىلىپ, ايماقتاردا بىرنەشە كاسىپورىن اشىلدى, قۇرال-جابدىقتار مەن تەحنولوگيالىق جەلىلەر ليزينگىنە, قوسىمشا قۇنى قىمبات تۇراتىن, ياعني تابىستى مول كىرگىزەتىن وندىرىستەر اشۋ ءىسىنىڭ نەسيە الۋىن جەڭىلدەتۋگە ارنالعان ەكى بىردەي باعدارلاما قابىلداندى.
بۇل جىلى اۋىل ەڭبەككەرلەرiنە 70 ميلليارد تەڭگەدەي قارجى ءبولىندى. ول اۋىل-سەلو ەڭبەككەرلەرىنە جاڭا تەحنيكا, مينەرالدى تىڭايتقىشتار, گەربيتسيدتەر مەن ۋىتتى زاتتار, مال ەگۋگە قاجەتتi پرەپاراتتار ساتىپ الۋعا ءمۇمكiندiك بەردi. ايتا بەرسەك, ەلباسىنىڭ اۋىلعا دەگەن شىنايى جاناشىرلىعىنان باستاۋ العان باسقا دا يگى ىستەر تولىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك (ول كەزدە مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەدىم). ءالى ەسىمدە, بىردە ىسساپارمەن شال اقىن اۋدانىنا شىققاندا, حال-جاعدايىن بىلمەك بولىپ, شارۋا قوجالىعىنا جەتەكشىلىك ەتىپ جۇرگەن, ءبىر مەكتەپتە بىرگە وقىعان تالعات تەمەنوۆكە سوقتىم. دوسىمنىڭ مەنىمەن بولىسەر قۋانىشى كوپ ەكەن. «بيىل شارۋانىڭ ەڭبەگى جاندى, – دەدى دوسىم, – استىقتىڭ تونناسىن 170-180 دوللاردان ساتتىق. تالاي ديقاننىڭ جاعدايى ءتۇزەلىپ, ەڭسەسى كوتەرىلىپ قالدى».
مىنە, وسىلاي, اۋىلدى تۇلەتۋدىڭ باعدارلاماسى العاشقى جىلدىڭ وزىندە جەرگىلىكتى جەرگە ءجۇيەلىك سيپاتتاعى وزگەرىستەر اكەلدى, سالانى دامۋدىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيىنە شىعاردى. ونىڭ الەۋمەتتىك سالاعا دا اسەرى از بولعان جوق. اۋىلداردا كوپتەگەن مەكتەپتەر, ەمحانالار, ءمادەنيەت وشاقتارى سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى, رەسپۋبليكا بويىنشا 204 ەلدى مەكەنگە اۋىز سۋ جەتكىزىلدى.
* * *
حالقىمىزدىڭ سوناۋ تۇركى زامانىنان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءبىر ارمانى بار. ول – كوڭىلدى دەمدەپ, ءتورت قۇبىلانى تۇگەندەپ, باسقالارمەن تەرەزەسى تەڭ, داۋلەتتى ەل بولۋ. وعان ءبىزدىڭ كۇشىمىز دە, قۋاتىمىز دا جەتەدى. پرەزيدەنتتىڭ 4 ساۋىردەگى پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جاريا ەتكەن قازاقستان حالقىنا جولداۋىمەن تانىسقان ءار ادامدى وسىنداي ويلار باۋراسا كەرەك. ءوز باسىم ەلىمىزدىڭ تىرشىلىگىنە تىڭنان تىنىس بەرەتىن باستامالارعا تولى, بۇگىننەن بولاشاققا تىرەك بولاتىن قۇندىلىقتارى, ونى وسى زامانعا ساي جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ يدەياسى باسىم وسى جولداۋدى ەلباسى ۇسىنعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ اسا ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى, قازاق ەلى ءۇشىن «التىن عاسىر», كەڭ مۇمكىندىكتەر زامانى تۋعانىن بار داۋىسىمەن ايتىپ تۇرعان تاريحي تۇجىرىمداما رەتىندە قابىلدادىم. جولداۋدان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەرگەن سەرتكە بەكەمدىگىن, بەرەكە-بىرلىككە, ىنتىماقتىقتى ىسكە باس قويعان ىقىلاس-پەيىلىن اڭعاراسىڭ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جاڭا جول – قازاقستاندىق جولمەن ەلىمىزدى اسقارالى اسۋلارعا كوتەرۋدە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي ءسىڭىرىپ وتىرعان زور ەڭبەگىنە سۇيسىنەسىڭ, «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا كورىنىس تاپقان تۇجىرىمدار مەن تاپسىرمالاردىڭ ءسوزسىز ورىندالاتىنىنا, ەلدىك قۇندىلىقتارىمىزعا جاڭا ساپالىق ءورىس اشاتىنىنا سەنەسىڭ.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جاڭا جولداۋىندا ەلiمiزدە “قازاقستان-2030” ۇزاق مەرزiمدi باعدارلاماسىنا جانە ونجىلدىق ستراتەگيالىق جوسپارعا سايكەس اتقارىلىپ جاتقان ىستەردىڭ ناتيجەلەرىنە توقتالا كەلىپ, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتiك ساياساتتىڭ, قوعامدى ودان ءارi دەموكراتيالاندىرۋ مەن مەملەكەتتiك باسقارۋ تيiمدiلiگiن ارتتىرۋدىڭ, مادەنيەت, بiلiم بەرۋ مەن رۋحانيات سالالارىن دامىتۋدىڭ نەگiزگi باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. حالىقتى ەرەكشە قۋانتقان ءبىر ءجايت – جولداۋدىڭ الەۋمەتتىك سيپاتىنىڭ باسىمدىعى ەدى. «بۇگiن مەن بiزدiڭ ەڭ جاڭا تاريحىمىزدا الەۋمەتتiك شىعىستاردى بارىنشا ۇلعايتقانىمىز جايىندا جاريالاۋ ابىرويىنا يە بولدىم, بiز بۇل iستi كوپ ۇزاماي قولعا الامىز, ءارi ونىڭ يگiلiگi ءاربiر قازاقستاندىققا جانە ءار وتباسىنا تيەتiن بولادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بولاشاققا جول يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردان باستالادى دەسەك, 2003 جىل ونى iسكە اسىرۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە اينالدى. ەلدى دامىتۋدىڭ, ونى يندۋستريالاندىرۋعا باعىتتالعان باعدارلاما ءوزىنىن باستاۋىن وسى ساتتەن الادى. مەملەكەت باسشىسى ناق وسى جىلى ەلدىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن بەكىتتى. ونى قارجىلاي كامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلiمiزدە دامۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلىپ, ولار وڭدەۋشi سالالاردى جاڭعىرتۋعا ناقتىلى ىقپال جاساي باستادى. دامۋ بانكi جارتى ميلليارد دوللاردان استام سوماعا 20 ينۆەستيتسيالىق جوباعا كرەديت ءبولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بەس مۇناي-حيميا كاسiپورنىنىڭ جۇمىسى قالپىنا كەلتiرiلدi. بالقاشتا مىرىش, اتىراۋدا پوليەتيلەن قۇبىرلارىن وندiرەتiن زاۋىتتار, كاسپي تەڭiزiندەگi جاعالاۋ جۇمىستارىنا كومەك جاسايتىن ينفراقۇرىلىم پايدالانۋعا بەرiلدi, قوستاناي ديزەل زاۋىتى iسكە قوسىلدى. جەڭiل جانە تاماق ونەركاسiبiنiڭ كوپتەگەن كاسiپورىندارىن جاڭعىرتىپ, قايتادان جاساقتاۋ قولعا الىندى. ءسويتىپ, تاۋەلسiزدiك العان جىلدارىمىزدىڭ iشiندە 2003 جىلى تۇڭعىش رەت وڭدەۋشi ونەركاسiپتiڭ ءوسۋ قارقىنى ءوندiرۋشi ونەركاسiپتiڭ ءوسۋ قارقىنىنان اسىپ ءتۇستi.
2003 جىلى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 9-10 پايىز دەڭگەيىندە بولدى, ەكونوميكالىق ءوسىم ءوندىرىس سالاسىندا 9 پايىزعا, نەگىزگى كاپيتالداعى ينۆەستيتسيالار 10 پايىزدان استام, بايلانىس قىزمەتىندە – 25, كولىكتىڭ بارلىق تۇرىمەن تاسىمالداۋ كولەمى 9 پايىزعا ارتتى. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, وسىنداي كورسەتكىشتەرگە ينفلياتسيانىڭ تومەنگى دەڭگەيى, اقشا-كرەديتتىك جانە سالىقتىق-بيۋدجەتتىك ءجۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى, الەمدىك تاۋار رىنوگىندا قازاقستان ءۇشىن قولايلى جاعدايلار قالىپتاسۋى, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ جاقسارۋى, ىشكى سۇرانىستىڭ ءوسۋى وڭ ىقپال ەتتى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىنىنا ەلدەگى تۇراقتى احۋال, شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ بەلسەندى تارتىلۋى كوپ پايداسىن تيگىزدى.
وسىنداي يگى قادامداردى لايىقتى باعالاعان بۇكiلدۇنيەجۇزiلiك بانك 2003 جىلى بiزدiڭ ەلىمىزدى ورتا دەڭگەيدەن جوعارى تابىسى بار مەملەكەتتەردiڭ توبىنا, ينۆەستيتسيالار ءۇشىن بارىنشا تارتىمدى الەمنىڭ 20 ەلىنىڭ قاتارىنا قوستى.
* * *
ەلىمىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىك جولى جەڭىل بولعان جوق, تاريحي اسا قىسقا مەرزiمنiڭ iشiندە كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە تۋرا كەلدى. سول سەبەپتى, ەڭ شۇعىل ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار قولعا الىندى. ۇلت تاعدىرى تاريح تالقىسىنا تۇسكەن سىن ساعاتتا بۇعان دەيىن اشىق-شاشىق جاتقان شەكارا ماسەلەسى دە الدان شىقتى. بىلايعى جۇرتقا بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبارى ەش قينالىسسىز, وزىنەن ءوزى شەشىلە قالعانداي كورىنۋى دە مۇمكىن. جوق, ولاي ەمەس. ىرگەمىزدىڭ بۇتىندىگىن ويلاعان ەلباسى اتتان تۇسپەي, الىس-جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ بارىمەن كەلەلى كەلىسسوزدەر ءجۇرگىزدى. ەڭ الدىمەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكارامىزدى انىقتاپ, حالىقارالىق حاتتاماعا قول قويدىق. پاتشالىق رەسەيمەن دە, كەشەگى جارتى الەمدى بيلەگەن كەڭەس وداعىمەن دە شەكارا ماسەلەسىنە كەلگەندە تۇپكىلىكتى ءتىل تابىسا الماعان قىتايدىڭ قازاق ەلىنە راقىمى ءتۇسىپ, شەكارا ماسەلەسى ماڭگىلىككە, ەشبىر كۇمانسىز شەشىلدى.
ەلباسىنىڭ رەسەيمەن, وڭتۇستىكتەگى وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تۇركىمەنستانمەن دە ءجۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرى دە ناتيجەسىن بەردى, ەل شەكاراسى ءبىرجولاتا ايقىندالىپ, ءتيىستى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. مەن بۇلاردىڭ ءبارىن نەگە تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرمىن. ونىڭ استارىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدى ءوز شەكاراسى, ءوز ەكونوميكاسى, دەربەس ساياساتى بار مەملەكەت رەتىندە بۇكىل الەمگە تانىتۋ باعىتىنداعى قات-قابات قاۋىرت جۇمىستار جاتىر. سايىپ كەلگەندە, بۇل – حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قازاقستاندى ءوڭىرلىك كوشباسشى, شىنايى دوس, تاتۋ كورشى, تاعىلىمدى ارىپتەس رەتىندە قۇرمەتتەيتىندىگىنىڭ بەلگىسى. دەمەك, بۇل – ۇلى جەڭىس, تەڭدەسسىز تابىس!
2003 جىل قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى جىلى رەتىندە تاريحقا ەندى. اتالمىش جىلدىڭ ءماسكەۋدە وتكەن اشىلۋ سالتاناتىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ءسوز سويلەدى. جىل قورىتىندىسى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا ماسكەۋدە شىعارىلدى. مۇندا «ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى حالىقتاردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ءجانە ەتنومادەني بايلانىستارى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولدى. كونفەرەنتسيانى كىرىسپە سوزبەن اشقان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ فەدەراتسيا كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكساندر تورشين رەسەيدەگى قازاقستان جىلى اياسىندا وتكەن شارالار ءوزىنىڭ اۋقىمى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىندە وتكىزىلمەگەندىگىن اتاپ ءوتتى.
جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ءسوز ارناعان دەلەگاتسيا باسشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءمادەنيەت ءمينيسترى دۇيسەن قاسەيىنوۆ پەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى توتەنشە جونە وكىلەتتى ەلشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ قوس مەملەكەتتى تاتۋ كورشىلىك بايلانىستار عانا ەمەس, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق پەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك, سونداي-اق تاريحي تامىردىڭ تەرەڭدىگى جالعاپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى.
ءسۇيىنىشتىسى سول, رەسەيدەگى قازاقستان جىلى تەك مادەني شارالارمەن شەكتەلىپ قالعان جوق, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ بارىنشا كوبىرەك كورىنىس تابۋىمەن دە ەرەكشەلەندى.
بۇل جىل سىرتقى ساياسات تۇرعىسىنان العاندا دا, ءسوز جوق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ورنى مەن ءرولىنىڭ ودان ءارى نىعايىپ, بەكي تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. ءوزىن بەيبىتشىلىك سۇيگىش, جاسامپاز ەل رەتىندە تانىتقان ەلىمىز ارىپتەستەرى قاتارىن كوبەيتىپ, تۇعىرىن نىعايتا ءتۇستى. ەلباسىمىزدىڭ ەۋروپا مەن ازيانىڭ ءبىرقاتار مەملەكەتتەرىنە رەسمي ساپارلارى ءوتكىزىلدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋىن اتاپ وتەر بولساق, اقپاننىڭ باسىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ يتاليا رەسپۋبليكاسىندا, قاراشا ايىندا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى: سينگاپۋر مەن فيليپپيندە, كورەيا رەسپۋبليكاسىندا جانە پاكستاندا بولدى. ءبىزدىڭ ەلگە دە اتباسىن تىرەپ, جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاننىڭ تىرشىلىك-تىنىسىنان سىر تارتقىسى كەلگەندەر از بولعان جوق. رۋمىنيا پرەزيدەنتى ي.يليەسكۋدىڭ, بولگاريا پرەزيدەنتى گ.پىرۆانوۆتىڭ, پولشانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ل.ميللەردىڭ, حانزادا ەندريۋ – گەرتسوگ يوركسكيدىڭ قازاقستانعا ساپارلارى كەزىندە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جولدارى تالقىلاندى.
گفر كانتسلەرى گەرحارد شرەدەر ەلىمىزدە بولعاندا قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەلەرىن جوعارى باعالاپ, بۇل مەملەكەتپەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتۋ ءۇشىن نيەت تە, بارلىق مۇمكىندىكتەر دە بار دەپ, ءوز ەلىنىڭ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇددەلىلىگىن جەتكىزدى.
ناق وسى جىلى ناتو-نىڭ باس حاتشىسى دج.روبەرتسون مەن ەقىۇ-نىڭ توراعاسى – نيدەرلاند كورولدىگىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ح.سحەففەر, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى ي.ۆۋك لي, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ديرەكتورى ح.كەللەر, دۇنيەجۇزىلىك تۋريزم ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ف.فرانجياللي قازاقستاندا بولىپ قايتتى. 2003 جىلى ەل باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن 50-دەن استام حالىقارالىق شارالار وتكىزىلدى.
ەلىمىزدىڭ ساياسي-قوعامدىق ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعالارعا وي جۇگىرتكەندە, سولاردىڭ ءبارى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ كەمەل وي, كەنەن ىسىنەن باستاۋ الىپ, ەرىك-جىگەرىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقانىن سەزىنە تۇسەسىز. ەلباسىنىڭ شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى العاشقى رەسمي ساپارى قارساڭىندا فرانتسۋز تىلىندە شىعاتىن «لە تان» گازەتى جەنەۆالىق ادۆوكات مارك بونەنىڭ ماقالاسىن جاريالادى. وندا ول بىلاي دەيدى: «ن.نازارباەۆتىڭ قىزمەتىنىڭ ءناتيجەلەرى تاڭدانارلىق. ون جىلدا ول كەڭەس وكىمەتى كەزىندە حالقىنىڭ كوپشىلىگى ورىسشا سويلەگەن ەلدە قازاق ءتىلىن ەندىردى, دالادا جاڭا ەلوردا استانانى تۇرعىزدى, سەمەيدەگى سىناق پوليگونىن جاپتى, ءجۇزدەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى جۇمىستان شىعاردى, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتتى جانە كوپ سالىق ءتولەۋ جونىندەگى تالاپتارىمەن حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ اشۋىن كەلتىرەرمىز دەپ قايمىقپاستان, مۇناي مەن گاز ءوندىرۋدى جولعا قويدى. وسى ۋاقىت ىشىندە جىگەرلى پرەزيدەنت كەم دەگەندە سەگىز كىتاپ جانە ساناپ بولماستاي كوپتەگەن ماقالالار مەن سوزدەر جازدى. ونىڭ بويىنداعى ءومىرلىك كۇش-قۋات عالامات. ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى وراسان».
پرەزيدەنتتىڭ وسىنداي ىرگەلى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن «سىندارلى ون جىل» دەپ اتالاتىن كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى تابىستى ءوتتى. عالامدىق قۇبىلىستاردىڭ بولمىسىن, تابيعاتىن جان-جاقتى تالداۋعا ۇمتىلىستان تۋعان, تەرەڭ وي-تولعامدار مەن پاراساتتى پايىمداۋلارعا تولى بۇل ەڭبەك تەك قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەم ساياساتكەرلەرىنىڭ نازارىن اۋداردى.
* * *
قىركۇيەكتىڭ 23-24-ىندە استانادا تۇڭعىش رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ءوتتى. سەزد اتىنا اقش, رەسەي, فرانتسيا, گەرمانيا, يران, يتاليا, تۇركيا, ۇلىبريتانيا, تاعى باسقا مەملەكەتتەر باسشىلارى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسى, كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى جىلى لەبىزدى قۇتتىقتاۋلارىن جولدادى. استاناداعى دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ باسىنا الەمدىك دىندەردىڭ 136 وكىلى جينالدى. بۇل جايدى دا ەلباسىنىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگىنىڭ جانعانى دەپ باعالاۋ ءجون بولار ەدى. ويتكەنى, دۇنيەجۇزىلىك ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ وسىنداي احۋالدا باسقوسۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا ەدى.
ەۋرازيا جۇرەگىندە, يسلام, حريستياندىق جانە بۋدديزم سياقتى الەمدىك ءۇش ءدىننىڭ ءتۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ جاڭا كەلبەتىن, قادامىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, دۇنيە جۇزىنە ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ بىرەگەي ونەگەسىن تانىتىپ وتىرعانىن كوڭىلدەرىنە تۇيگەن كورنەكتى عالىمدار مەن ءدىني قايراتكەرلەر ەلىمىز تۋرالى جاقسى پىكىر قالىپتاستىردى. سولاردىڭ ءبىرى مۇسىلماندار قۇقىقتارى جونىندەگى بۇكىلۇندىلىك كوميتەت توراعاسى مۇحاممەد رابي حاساني نادۆي ءوز سوزىندە: «قازاقستاننىڭ داڭقتى شەجىرەسى بار. ونىڭ حالقى تاريحتا ءوزىنىڭ ەرلىگىمەن جانە باتىرلىعىمەن ءمالىم. ول سونداي-اق مينەرالدىق شيكىزاتتاردىڭ باي قورلارىنا جانە پروگرەسس پەن جارقىن بولاشاققا قول جەتكىزۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرىنە يە», دەدى («ەگەمەن قازاقستان», 25 قىركۇيەك 2003 جىل).
بۇل شىن مانىندە, ماڭىزى وتە زور, جاھاندىق اۋقىمداعى وقيعا ەدى. ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش ءارى تاعاتتىلىق مەملەكەتى رەتىندەگى بەدەلىن نىعايتۋمەن بىرگە, ەۋرازيالىق وركەنيەتتىڭ قايتالانباس قانىقتىعىمەن, ءدىني ءداستۇرلەردىڭ سانالۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندى دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ارقاسىندا, ولاردىڭ اراسىنداعى ءوزارا قۇرمەتتى ساقتاۋ مۇمكىن بولىپ وتىرعانىن بۇكىل الەمگە جەتكىزدى. ەلىمىزدە ىرگەلى حالىقارالىق شارالاردىڭ وتكىزىلۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ وسكەندىگىن ايعاقتايدى. وسىدان نەبارى ون ەكى جىل بۇرىن كوپشىلىككە بەلگىسىز بولعان قازاقستان ءىرى ايماقتىق كوشباسشىعا اينالاتىنىن ايعاقتاپ, قاجەتتى العىشارتتاردى ورنىقتىرا باستادى.
2003 جىلدىڭ بەينەسى مەن بەدەرىن, باستى وقيعالارىن جادىمىزدا جاڭعىرتقاندا, تۇڭعىش رەت دەگەن سوزدەردىڭ تىلىمىزگە ورالا بەرەتىنى بار. 2003 جىلى تۇڭعىش رەت قازاقستاندا 35 مەملەكەتتىڭ پارلامەنتتىك دەلەگاتسيالارى قاتىسقان ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ترانسازيالىق فورۋمى ءوتتى. قازان ايىندا استانادا ازاماتتىق فورۋم – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ العاشقى سەزى شاقىرىلدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ باسقوسۋى بۇل قوعامىمىزداعى وسى ۇيىمداردىڭ ىقپالى وسكەندىگىن جانە ونىمەن ىنتىماقتاستىققا مەملەكەتتىڭ ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى, دەدى كەزىندە امەريكا پرەزيدەنتى ەيزەنحاۋەر ايتقان «شىنايى دەموكراتيانىڭ ۇرانى – «مۇنى ۇكىمەت جاساسىن» ەمەس, «مۇنى ىستەۋدى ءبىزدىڭ ءوزىمىزگە بەرىڭىزدەر» بولۋى كەرەك», دەگەن ۇستانىمدى العا تارتتى, الەۋمەتتىك ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قوماقتى قارجى بولىنەتىنىن حابارلادى.
كەشىكپەي الەۋمەتتىك ماڭىزدى جوبالاردى ورىنداۋ بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اراسىندا العاشقى اشىق كونكۋرس ۇيىمداستىرىلىپ, ۇزدىك جيىرما جوبا انىقتالدى. مەملەكەت ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن 42 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولدى.
ەكونوميكاداعى تابىستاردىڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك مىندەتتەردى ويداعىداي شەشۋدىڭ العىشارتىنا اينالىپ وتىرعانىنا بارشانىڭ كوزى جەتكەن كەز ەدى بۇل. وسى جىلدان باستاپ ءسابيدىڭ تۋىنا بايلانىستى ءبىر رەتتىك جاردەماقىنىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋى دە سەنىمدى نىعايتا تۇسكەن. سول سياقتى كەدەيلىكپەن جانە جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس جونىندەگى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن ۇلەسى 25 پايىزعا ازايىپ, كەدەيشىلىك شەگىنەن ءتومەن تۇراتىن ادامداردىڭ سانى ەكى ەسەدەن استامعا قىسقاردى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەل بويىنشا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 8 پايىزعا دەيىن قىسقاردى. ىشكى جالپى ءونىم 2 000 دوللارعا جۋىقتادى, ياعني ون جىلدا ءۇش ەسە دەرلىك ۇلعايدى.
وسىلاي «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسۋ» ءپرينتسيپىن بەرىك ۇستانعان ەلىمىز ۋاقىت العا تارتىپ وتىرعان كەز كەلگەن سىناقتارعا لايىقتى جاۋاپ بەرە الاتىن دەڭگەيگە جەتىپ, ەلباسىنىڭ دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىنىڭ مiنبەرiنەن ايتقان: “زامان تىنىشتىعىن بەرسە, بۇگiنگi داعدارىستان دا شىعارمىز. تاۋەلسiز قازاقستان داۋلەتiنە ساۋلەتi ساي قۋاتتى مەملەكەتكە اينالار. قازاق حالقى الەمدiك وركەنيەتكە قازiرگiدەن گورi قوماقتى ۇلەس قوسار. دالامىزدا دا, قالامىزدا دا شادىمان تۇرمىس, شات تiرلiك ورنار. بۇيىرتسا, بۇگiنگi قۇرىلتايعا قاتىسقان قادiرمەندi قوناقتارىمىزدىڭ ءوزi تۋعان قازاقستانىمىزدىڭ گۇلدەنiپ-كوركەيگەنiنە تاياۋ جىلداردا-اق كۋا بولادى دەپ كامiل سەنەمiز”, دەگەن سوزدەرى اقيقاتقا اينالدى.
ەلباسى جىل مارەسىندە ەل حالقىنا قۇتتىقتاۋ سوزىندە: «وتەر جىلعا وكپەمىز بولماسا كەرەك. 2003 جىلى ءبىز ويعا العان, قولعا العان تالاي-تالاي ىستەردى اتقارىپ شىقتىق. قۋاتىمىز ارتىپ, مۇمكىندىگىمىز مولايدى, ماقساتىمىز تولىسىپ, ىسكەرلىگىمىز ىزەرلەندى» دەدى. ءبىزدىڭ وعان الىپ-قوسارىمىز جوق. دۇنيە ءدۇرلىگىپ, زامان قۇبىلىپ تۇرسا دا, 2003 جىل تاۋەلسىز ەل تاريحىنا جارقىن بەت بولىپ قوسىلدى.
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.