مىنە, وسى ماسەلەنى يۋنيسەف ماماندارى بارشا اتا-اناعا جەتكىزۋدى كوزدەيدى. بالا ميىنىڭ قالاي داميتىنىنا ادەتتە اتا-انالار ءمان بەرمەيتىنى بايقالادى. بالاسى مەكتەپ پارتاسىنا وتىرعاندا عانا, ونىڭ ۇلگەرىمىنە نازار اۋدارادى. بىراق سول ۇلگەرىمنىڭ ناشارلىعى نەمەسە بالانىڭ پسيحولوگيالىق كۇيىندەگى اقاۋلىقتار نارەستە كەزىندەگى كۇتىمنىڭ دۇرىس بولماۋىنان ەكەنىن ەسكەرمەيدى.
بالا تۋعان ساتتەن باستاپ, بەس جاسقا دەيىنگى سىندارلى كەزەڭدە مي جاسۋشالارى سەكۋندىنا 1000 جاڭا قوسىلىس تۇزەدى. بۇل قوسىلىس پروتسەسى سودان كەيىن ەشقاشان قايتالانبايدى ەكەن. قوسىلىستار بالانىڭ دۇنيەنى تانۋداعى سەزىم-كۇيىنە, تانىمىنا, بولاشاقتاعى دەنساۋلىعىنا, ءتىپتى باقىتتى بولۋى ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. وسىنداي ماڭىزدى قوسىلىستار بالا كۇتىمى دۇرىس بولماسا, ءسابي انا ماحابباتىن تولىق سەزىنبەسە, وتباسى ۇرىس-كەرىستەن كوز اشپاسا جانە تازالىق بولماسا دۇرىس تۇزىلمەيدى ەكەن. يۋنيسەف ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعدارلاما «Eat Play Love», ياعني «جە, وينا, جاقسى كور» دەگەن ۇرانمەن جۇزەگە اسىرىلماق. باعدارلاما اياسىندا اتا-انالارعا بالا ميىنىڭ دۇرىس دامۋىنا قاتىستى نەيرولوگيا سالاسىنان قاجەتتى مالىمەتتەر بەرىلەدى.
بۇگىندە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ وسى باعدارلاماسى اياسىندا دامۋشى ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىن بالا ميىنىڭ دۇرىس جەتىلۋىنە (جالپى, بالا كۇتىمىنىڭ تولىققاندى بولۋى-
نا) جاعداي جاساۋ ءۇشىن قولداۋ كورسەتۋگە ينۆەستيتسيا قۇيۋعا شاقىرۋدا. «The Lancet» جۋرنالىنىڭ ءمالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, دامۋشى ەلدەردەگى 250 ميلليون بالا تاپشىلىق سالدارىنان دۇرىس دامىمايدى ەكەن. ءسابي دامۋىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە بولماۋى تەك دامۋشى رەسپۋبليكالار عانا ەمەس, ناشار وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن بالالارعا دۇرىس قامقورلىق كورسەتپەيتىن كەيبىر دامىعان ەلدەردەن دە كورىنەدى. يۋنيسەف بايانداماسىندا ميلليونداعان بالانىڭ دەنساۋلىققا قاۋىپتى جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋى ونىڭ كوگنيتيۆتىك, الەۋمەتتىك جانە ەموتسيالىق دامۋىنا نۇقسان كەلتىرىپ جاتقانى ايتىلعان.
ءسابي ءومىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ونى باعىپ-قاعۋعا ينۆەستيتسيا قۇيۋ ونىڭ بولاشاقتاعى ءبىلىم الۋداعى قارىم-قابىلەتى مەن جۇمىسقا يكەمدى بولۋىنا اسەر ەتەتىن باستى ماسەلە دەيدى, حالىقارالىق ساراپشىلار. حالىقارالىق ۇيىم 20 جىل بويعى زەرتتەۋىندە ۇكىمەتتەن جەتكىلىكتى قولداۋ كورگەن تۇرمىسى ناشار وتباسىنىڭ بالالارى ەرجەتكەندە اتالعان كومەكتى مۇلدەم كورمەگەن قاتارلاستارىنان 25 پايىزعا ارتىق دەڭگەيدە جەمىستى ەڭبەك ەتە الاتىنىن انىقتاعان.
ءۇش جاسقا دەيىن بالانىڭ ميىنا قورشاعان ورتانىڭ اسەرى وتە كۇشتى بولاتىنىن عالىمدار دالەلدەپ وتىر. وسى تاقىرىپتا زەرتتەۋ ءجۇرگىزگەن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بالانىڭ العاشقى ءومىر كەزەڭى ونىڭ بولاشاقتاعى كاسىبىنە دە, قوعاممەن بايلانىس ورناتۋ قابىلەتىنە دە نەگىز بولىپ تابىلاتىنىن ايتۋدا. ءسابي دۇنيە ەسىگىن اشقاندا ميىندا جاسۋشالار وتە كوپ بولادى ەكەن. ەسەيۋ بارىسىندا مي جاسۋشالارىنىڭ سانى ازايا بەرەدى.
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «بالانى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ» عالىمدارى بالا ميى-
نا مىنانداي فاكتورلار اسەر ەتەتىنىن ايتادى: وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندىگى, اتا-اناسىنىڭ نەمەسە كۇتۋشىسىنىڭ پسيحولوگيالىق اۋرۋلارى, بالامەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساماۋ (ۇرىپ-سوعۋ, جەكۋ, تاربيەسىنە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەۋ), اناسىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ ءتومەندىگى. ءبىلىمدى اتا-انانىڭ تاربيەسىن كورگەن بالانىڭ ءتىل بايلىعى دا مول, ادەپتى بولاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بالاعا بەس جاسقا دەيىن دۇرىس كوڭىل بولمەسە, مەكتەپكە بارعاندا وقۋ پروتسەسىنە ىلەسە الماي, باسقا دا ينتەللەكتۋالدىق دامۋ تۇرعىسىنان قاتارلاستارىنان قالىپ قالۋى مۇمكىن.
شەتەل عالىمدارى بالانى تاربيەلەپ ءوسىرۋدە تەك ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس, ۇلدى دا, قىزدى دا ۇدايى ەڭبەككە باۋلۋ قاجەتتىگىن ايتۋدا. بالانى ويىننان باسقا كەزدە بوس قويماي, ينتەللەكتۋالدىق دامۋى ءۇشىن پايدالى ىسپەن اينالىسۋىنا تۇرتكى بولا بىلگەن ءجون. بالانىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتەتىن تاقىرىپتار توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسىپ, سۇراقتار قويىپ, پىكىرىن تىڭداۋ كەرەك. وعان نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن جاسىرماي اشىق ايتقان دۇرىس.
قازىرگى كەزدە بالالاردىڭ وينامايتىنى تۋرالى كوپ ايتىلۋدا. كومپيۋتەر مەن ۇيالى تەلەفوننان كوز الماستان ۋاقىتى وتكەن بۇلدىرشىندەر شىنايى ويىننىڭ, تابيعات اياسىنداعى دەنساۋلىققا پايدالى قيمىل-قوزعالىستىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەرەسەكتەر ايتىپ, كورسەتپەسە قايدان ءبىلسىن؟ يۋنيسەف «Carefor Child Development» دەپ اتالاتىن شارا اياسىندا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن اتا-انالارعا بالامەن ويناۋدىڭ, ونى تابيعات اياسىندا سەرۋەندەتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىندىرەتىن كۋرس وتكىزگەن. وسىنداي شارالار ارقىلى يۋنيسەف-كە كىرىسەتىن 190 ەلدىڭ ۇكىمەتتەرىنە اتا-انالاردىڭ بالاعا دەگەن قامقورلىعى ازايعان (ارينە, كەيبىر ەلدەردە بالالار بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ماتەريالدىق جاعىنان جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلگەن دەسەك تە) قازىرگى كەزەڭدە اتا-انالاردى قولداۋ قىزمەتتەرىن جەتىلدىرۋگە شاقىرادى.
عالىمدار بالانىڭ سىرتقى ورتامەن ۇيلەسىمدى قاتىناستا ءوسىپ-جەتىلۋى ءۇشىن مىنانداي كەڭەس بەرەدى. بالا ءبىر ءنارسەگە ۇمتىلىپ, تالاپتانسا كەۋدەسىنەن كەرى يتەرمەي, قولداۋ كورسەتىڭىز. ونىڭ بولاشاق ءومىرى ءۇشىن نەگىزگى باعدار بولاتىنداي باستى نارسەگە بەيىمدەڭىز. مىسالى, ەرەسەكتەر كىتاپ وقيتىن ۇيدە بالا دا كىتاپقۇمار بولادى. بالانىڭ ءىس-ارەكەتىن تەك سىرتتان باقىلاماي, پىكىرلەسىپ, اقىل-كەڭەس بەرۋدەن تارتىنباڭىز. بالا سىزگە ارقا سۇيەپ, سىرىن دا, شىنىن دا ايتاتىن سەنىمدى ادامى بولۋعا ۇمتىلىڭىز. بالاڭىز زياندى فاكتورلاردىڭ زاردابىن تارتپاس ءۇشىن ونىڭ سىرتتاعى تىرلىگىن, كىممەن وينايتىنىن, كىممەن دوستاسىپ ءجۇرگەنىن ءبىلىپ وتىرۋ كەرەك.
بالا ميىنىڭ دامۋى تۋرالى ايتقاندا ەلەكتروندى زاتتاردىڭ زيانىنا دا توقتالا-
يىق. قازىرگى زاماندا بالالار ەرەسەكتەر سياقتى ەلەكتروندى قۇرالداردان باس المايتىن كۇيگە جەتتى. مەكتەپ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن عالامتوردى پايدالاناتىن وقۋشىلاردى بىلاي قويعاندا, اۋقاتتى اتا-انالار ءالى دۇرىس سويلەي دە المايتىن ەكى-ءۇش جاسار سابيىنە ۇيالى تەلەفون ۇستاتىپ قوياتىنىن قايتەرسىڭ. ءبۇگىندە ەرەسەكتەر ۇيالى تەلەفوننىڭ ۋلى ساۋلە شىعاراتىنىن بىلسە دە قولىنان تاستاماي, ءتىپتى اس ءىشىپ وتىرعاندا دا ايىرىلماي, ىدىسىنىڭ جانىنا قويىپ قويادى. بالالار دا كورگەندەرىن ىستەيدى.
جالپى, ەلەكتروندى قۇرالداردىڭ جانىندا وتىرىپ اس ءىشۋدىڭ زيانىنا اسا ءمان بەرمەيمىز. كومپيۋتەر مەن تەلەديدار الدىندا تاماقتانۋ ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا وراسان زياندى ەكەنىن عالىمدار دالەلدەگەن. جۋىردا كيەۆتىڭ ادام ەكولوگياسى ينستيتۋتى ەلەكتروندى قۇرالداردىڭ كەز كەلگەنى ۋلى ءساۋلە شىعاراتىنىن جانە ونىڭ سول ماڭداعى سۋسىن بولسىن, قۇرعاق تاماق بولسىن, كەز كەلگەن قورەكتىك زاتتىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن جو-
يىپ, قۇرامىن بۇزاتىنىن انىقتادى. سوندىقتان, كەڭسەگە نەمەسە ءۇيدەگى جۇمىس كابينەتىنە اس-سۋ قويۋعا بولمايدى.
عالىمدار كومپيۋتەر مەن نوۋتبۋكتىڭ الدىندا وتىرىپ, مونيتوردان كوز الماستان جۇرەك جالعايمىن دەگەن كەز كەلگەن ادام اقىرىندا قاتەرلى ىسىككە شالدىعاتىنىن ايتۋدا. سوندىقتان شارۋاڭىز شاش-ەتەكتەن بولسا دا, تاماقتى كومپيۋتەرى جوق ءبولمەدە (ەڭ دۇرىسى اس بولمە) جەگەن ءجون. ال كىشكەنتاي بالالار ەلەكتروندى ءساۋلەلەردى اعزاسىنا ەرەسەكتەرگە قاراعاندا جىلدام قابىلداپ, بويىنا دەرەۋ ءسىڭىرەتىنى بەلگىلى.
امەريكانىڭ ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى تەحنيكانىڭ الدىندا وتىرىپ تاماق ىشكەندى ۇناتاتىن ەرەسەكتەر دە, بالالار دا اس بولمەدە جۇرەك جالعايتىندارعا قاراعاندا كوبىرەك اۋىراتىنىن ايتۋدا. تەلەديداردىڭ زيانىن زەرتتەگەن اقش عالىمدارى ەلەكتروندى تەحنيكانىڭ الدىندا ادامنىڭ ارانى اشىلىپ كەتەتىنىن انىقتاعان. ءبۇگىندە سەمىزدىككە شالدىققان بالالاردىڭ سانى ارتىپ بارادى. ارتىق سالماقتىڭ ار-
تۋىنا دا ەلەكتروندى قۇرالدان كوز الماستان اس ءىشۋدىڭ زور ۇلەس قوساتىنى بەلگىلى. ادامنىڭ اس مازىرىنەن العان ءلاززاتىن تەحنيكا «جۇتىپ قويادى» دا تويۋ سەزىمىن تۋدىرمايدى. وسىدان اشتىق سەزىمىنەن ارىلماي, كوبىرەك جەۋگە ءماجبۇر بولادى. كومپيۋتەر دە ءدام سەزۋ رەتسەپتورلارىنىڭ جۇمىسىن تەجەپ, ادام نە جەپ, نە قويعانىن سەزبەي قالادى.
ۇلىبريتانيا عالىمدارى كومپيۋتەردىڭ الدىندا وتىرىپ تاماقتانۋ ارتىق سالماق قانا ەمەس, گاستريت ءتارىزدى اسقازان اۋرۋلارىنا اپاراتىنىن ايتۋدا. كيەۆتىڭ ادام ەكولوگياسى ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى كومپيۋتەردىڭ جانىندا تۇرعان تاعامنىڭ قۇرامىنداعى سۇيىقتىق قۇرامى تەحنيكادان شىققان ساۋلەنىڭ اسەرىمەن بۇزىلاتىنىن انىقتاعان. عالىمدار كومپيۋتەردىڭ جانىنا قويىلعان سۋدىڭ ەلەكتروماگنيتتىك ءساۋلەلەنۋ اسەرىمەن قۇرامى تۇگەل ءوزگەرەتىنىن بايقاعان. ال مۇنداي سۋدى ىشكەن ادام قاتەرلى ىسىككە شالدىعادى.
كەيدە بالالار مەكتەپتەن كەلگەندە كومپيۋتەردىڭ نەمەسە تەلەديداردىڭ جانىندا تۇرعان, بەتى اشىق قالعان اس-سۋمەن ءجۇرەك جالعايتىنىن دا كورىپ ءجۇرمىز. كومپيۋتەردىڭ جانىندا تۇرعان تاعامدى جەۋ ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ءتومەندەتىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن قارتايۋعا سوعاتىنىن ۇلكەندەر بالالارعا ۇيرەتۋ كەرەك دەگەنىمىزبەن, بۇل ماسەلەدە الدىمەن ەرەسەكتەردىڭ ءوزىن «تارتىپكە سالعان» ءجون بە دەيمىن.
شارافات جىلقىباەۆا