ولاي دەيتىن سەبەبىم: ۇلتتىق ارنادان اپتا سايىن بەرىلەتىن كوكپار ويىنى تۋرالى رەپورتاجدا «كوكپارشى» ءسوزىنىڭ ورنىنا «پالۋان» دەيتىن ءسوز ۇنەمى ايتىلادى. وسى ءسوزدى و باستا رامازان ساتتىباەۆ دەيتىن جىگىت ءجيى قولدانىپ ءجۇردى. ءبىردى-ەكىلى جەردە, راديو مەن تەلەحاباردىڭ ءتىلى جونىندە جۋرناليستەر سۇراق قويعاندا رامازاننىڭ «جاڭالىعىن» جۇقالاپ سىناپ كەتتىم. جۇقالاپ دەيتىن سەبەبىم, رەكەڭدى ات ويىندارىن ناسيحاتتاۋدا ءبىراز ەڭبەك سىڭىرگەن, ات تانيتىن ادام رەتىندە قۇرمەتتەيمىن. سولاي بولا تۇرا بۇل جىگىتكە «كوكپارشى» دەگەن ءسوزدىڭ نەگە ۇنامايتىنىنا تاڭمىن؟ كوكپارشىنى قازاق ەكى باستان قادىرلەگەن. كەرەك دەسەڭىز اتى شىققان كوكپارشىنىڭ ەسىمىمەن بۇكىل اۋىل-ايماقتى اتاعان. وعان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە دە بولادى. ءجا, ونى ءارى قاراي قازبالاماي-اق قويالىق...
ال, ەندى وسى اڭگىمەگە تۇرتكى بولعان ماقالانىڭ اۆتورى – بەكەن قايرات ۇلى كوكپار مەن كوكپار اتى جايلى حابارى مول, ءسوزدى دە ورىندى قولدانادى ەكەن. اسىرەسە, رامازاننىڭ اشقان «جاڭالىعىن» ءبىر رەت تە پايدالانباعاندىعى ءسۇيسىندىردى. ياعني, «كوكپارشى» ءسوزىن ءبىر ماقالادا سەگىز رەت قولدانادى. ءتىپتى, ون رەت پايدالانسا دا ورىندى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى قازىرگى تەلەرەپورتاجداعى الگى جاعىمسىز «جاڭالىق» وسىلاي قايتالانا بەرسە, «كوكپارشى» ءسوزىنەن كوز جازىپ قالارىمىز انىق. سەبەبى بۇل ءسوزدى كوكپار جايلى رەپورتاجداردان ءبىر رەت تە ەستىمەپپىن. ات سپورتى مەن كوكپار ويىنى تۋرالى بەرىلىمدەردى ءجۇرگىزۋشىلەردىڭ كوبى دەرلىك قازىر كوكپارشىنى «پالۋان» دەيتىن بولدى. سوندا دەيمىن-اۋ, «كوكپارشى» ءسوزى نەسىمەن ۇنامايدى ەكەن؟ بىلە-ءبىلگەن ادامعا ول – ماقتاۋ, ماداق ءسوز ەمەس پە؟ اتالعان ماقالا اۆتورى دا كوكپاردىڭ جاۋىنگەرلىك ونەر ەكەندىگىن ادەمى جەتكىزەدى. سول ونەردى كەرەمەت يگەرگەن ات ۇستىندەگى ەر-ازاماتتى جەردەگى پالۋانعا تەڭەۋدى تاپقىرلىق دەيمىز بە؟ «پالۋان» ءسوزى كادەگە اسپاي, ارحايزمگە اينالىپ جاتسا ءبىر ءسارى. اللاعا شۇكىر, ونىڭ دا پايدالانىلاتىن جەرى جەتىپ - ارتىلادى ەمەس پە.
ءسوز دەمەكشى, «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەپ قازەكەم بەكەر ايتپاعان بولۋ كەرەك. بۇكىل ونەر بىتكەننىڭ الدى – وسى قىزىل ءتىل ەكەنىن ەسكەرتىپ كەتكەن بابالارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت! ەندەشە, ءسوز قولدانىستا «جاڭالىق» اشۋدان بۇرىن اركىم ەلگە ايتپاعىن ويلانىپ-تولعانىپ العانى ءجون بولار ەدى. ايتپەسە باقۋاتتى دەگەن ءسوزدى «باي» مەن «قۋاتتىعا» اينالدىرعاننان نە ۇتتىق. قازاق ماقتانىش ەتەتىن اۋلەتتى «باقۋاتتى جاندار» ەكەن دەگەن.
ءسوز بىلەدى دەگەن, تەلەۆيزياعا كوپ ەڭبەگى سىڭگەن دوسىمنىڭ – نۇرتىلەۋدىڭ وسى تىركەستى العاش ايتقان كەزىندە كەشىرىممەن قاراعانىمىز راس. ويتكەنى تەلەونەردە ونداي-ونداي «اتىڭ شىقپاسا, جەر ءورتە» بولىپ تۇرادى. سول ارقىلى ەرەكشەلەنىپ, اۋديتوريانى جاۋلايدى. مىسال كەرەك پە, وندا لاري كينگتى, ۋينفري وپرانى, ۆلاديمير پوزنەردى اتاۋعا بولادى.
ءلاريدىڭ ۇزىن جەڭدى كويلەك كيىپ, ونىڭ جەڭىن ادەيى ءتۇرىپ, شالبار تارتقىش تاعىنىپ وتىراتىنى بەكەر ەمەس. ونى دا وزىندىك ەرەكشەلىك قالىپتاستىرۋداعى ءادىس دەپ قابىلداۋ كەرەك. سونىسىمەن ءدۇنيەجۇزىنە تانىلدى. وپرا ەكى كوزىن كامەرادان اۋدارماي سويلەۋ ارقىلى تىڭداۋشىسىن ارباپ وتىرادى. ءبىزدىڭ نۇرتىلەۋدىڭ, اسىرەسە, «بەتپە-بەت», «كورشىلەر» دەگەن اۆتورلىق باعدارلامالارىنداعى ءسوز ساپتاۋى, حابار جۇرگىزۋ مانەرى ءوزىنە جاراستى. ال «باي, قۋاتتى» بولايىق دەگەن تىركەسى دە كەزىندە قىزدى-قىزدىمەن ايتىلىپ كەتكەن شىعار دەپ تۇيدىك. ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وقپەن تەڭ. ونى قايتارا المايسىڭ. وتكەندى قاۋزاعىمىز دا كەلمەدى. بىراق, وسى «اتتەگەنايدى» ەندى ايتپاسقا بولماس. ءسوز ۇستاعان, اتى شىققان (تەلەۆيزياعا سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن) بىلىكتى ءجۋرناليسىمىزدىڭ باياعى «جاڭالىعىن» ءالى كۇنگە دەيىن قايتالاي بەرۋى, ءتىپتى جاڭا ارناعا بارىپ «باي, قۋاتتى» بولايىق دەپ تاعى سونداي حابار جۇرگىزۋىن قولداي قويۋ قيىن. قايتا بۇرىنعىسىن جاستىققا تەلىپ, كەزىندە يميدج قالىپتاستىرۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى بولدى عوي. ايتپەسە «باقۋاتتى» دەگەن ءسوزدى بىلمەيدى دەپ ويلاماڭىزدار دەگەندى ايتا ءجۇرۋى ارتىق ەتپەس ەدى.
ال ەندى ماقتاپ وتىرعان ماقالا اۆتورىنىڭ دا ءسوز ساپتاسى جايلى بىرەر مىسال كەلتىرەلىك. ويتكەنى بۇل اۆتور دا ءسوز بىلەتىن جاندار قاتارىنا جاتاتىن سياقتى. ول كوكپار مەن كوكپاردىڭ اتى, ونىڭ ەر-تۇرمان جابدىقتارى جايلى كوپ مالىمەتتەر بەرەدى. ونىسى وتە ورىندى بولعان دەپ قابىلدادىق. ءبىراق ءوز جانىنان شىعارعانداي ەتىپ جەتكىزگەننەن گورى سۇيەنگەن دەرەكتەرىن كەلتىرىپ, ءوز ويىن ءوزگەلەردىڭ ەڭبەگىمەن بايىتىپ وتىرعانى ارتىق بولماس ەدى. ونىڭ ۇستىنە اكادەميك سمەت كەڭەسباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن شىققان سوزدىك بار ەكەندىگىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازاق حالقىنىڭ سوزدىك قورى, ءسوز قولدانىسى كىم كورىنگەننىڭ الدىنا سالىپ ايداپ جۇرە بەرەتىن جەكەشە مالى ەمەس. ول – بۇكىل ەلدىڭ ەڭ باعالى بايلىعى. ول – تازا, كاۋسار دۇنيە.
ب.قايرات ۇلى ماقتاۋلى ماقالاسىندا: «اقىلدى ات», «جۇرەگى جاقسى جىلقى» دەگەن تىركەستەردى قايتالاپ قويادى. «اقىلدى» ءسوزى ادام بالاسىنىڭ وزىنە دە تالعاپ ايتىلاتىنىن نەگە ەسكەرمەيمىز. ەندەشە جانۋارعا ودان گورى ۇيرەتىلگەن, ەپتى, وڭتايلى دەگەن سياقتى انىقتاۋىشتاردى پايدالانعان دۇرىس شىعار. سول سياقتى كوكپارعا «قىزبەل», «ۇرىنشاق» ات تاڭدايدى دەگەنى دە قيسىنعا كەلە بەرمەيدى. كوكپارعا بەلدى ات كەرەكتىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان قيسىنسىز اڭگىمەنى ءوربىتىپ, كوكپاردىڭ ءتۇرىن قولدان كوبەيتۋدىڭ دە كەرەگى شامالى. «ات ارقاسى» دەگەن تىركەستى دە ءجيى قولدانادى ەكەن. ەر اتتىڭ ارقاسىنا ەمەس, جەلدىككە, اتتىڭ قاپتالىنا تۇسەدى. الگى تىركەستى ءدال سولاي ۇعىنساق, ات تا, ءسوز دە جاۋىر
بولادى. سول سياقتى جۇگەننىڭ قۇرامىنا (اۆتورشا ايتساق) ساعالدىرىق, سۋلىق, جەلكەلىك, كەڭسىرىكتىك كىرگەندە ماڭدايلىق نەگە كىرمەۋى كەرەك. ول بۇكىل ات ءابزەلىنىڭ اسەمدىك ايشىعى ەمەس پە ەدى. ونداي ايشىقتى ومىلدىرىككە دە, قۇيىسقانعا دا تاعاتىن ەدى عوي. ءاسىرەسە ات ماڭدايىنداعى ايشىق سونادايدان كوز تارتاتىن-دى. قازىرگى جۇگەندەردە, وكىنىشكە قاراي, ول مۇلدە جوق.
دەگەنمەن بەكەننىڭ ماقالاسىن وقىپ, بۇلاقتىڭ كاۋسار سۋىن ءىشكەندەي ءلاززات الدىق. وسى باسىلىمنان ۇلاربەك نۇرعالىمنىڭ ءان ءماتىنى جايلى, قوس جۇيرىكتەر تاعدىرى تۋرالى بۇدان بۇرىن جازعان ماقالاسىن وقىعانداعى اسەرىمىزدى دە اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, كونە تاريحىمىزدى, انا ءتىلىمىزدى دارىپتەيتىن, سالت-سانامىزعا جۇگىنەتىن وسىنداي ءدۇنيەلەر ءجيى جاريالانسا, ەل گازەتى – «ەگەمەنىمىزدىڭ» «اعا» دەگەن اتتان اتاعا اينالار شاق تا ۇزاي قويماس.
نامازالى وماش ۇلى