– ەلشى مىرزا, قازاقستان مەن يران اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا بيىل 25 جىل تولدى. ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق سالالارداعى قاتىناستاردىڭ دامۋىن قالاي باعالايسىز؟
– ءسوزىمنىڭ باسىندا ءمۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن جانە يران مەن قازاقستان اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناۋىنىڭ 25 جىلدىعىمەن بارشا وقىرمان قاۋىمدى قۇتتىقتايمىن! يران – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ قاتارىندا رەسمي تۇردە مويىنداپ, ساياسي قاتىناس ورناتۋدى جۇيەلى تۇردە جولعا قويعان ەلدەردىڭ ءبىرى. وتكەن جىلى يران مەن قازاقستان قاتىناستارى ەكىجاقتى دەڭگەيدە دە, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە دە وڭ ءۇردىسپەن قارقىندى تۇردە دامىدى. دەگەنمەن دە, زور الەۋەتتىڭ بارىن ەسكەرە وتىرىپ, قارىم-قاتىناستار دەڭگەيىن ارتتىرا تۇسەتىن كوپتەگەن سالالار بار دەپ ەسەپتەيمىز.
1992 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى بار بولعانى 229 مىڭ اقش دوللارى بولسا, 2015 جىلى 2 ميلليارد دوللارعا دەيىن ءوستى. وتكەن جىلى تەگەراندا ەكى مەملەكەتتىڭ ىسكەرلىك ورتا وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بيزنەس-فورۋم ءوتىپ, وعان 200-دەن استام كومپانيا قاتىستى. جالپى قۇنى 1 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 50 كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتاردا گەولوگيا, مەتاللۋرگيا, اگروونەركاسىپ كەشەنى, كولىك, تۋريزم, لوگيستيكا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ سىندى سالالار قامتىلدى.
قازاقستان مەن يراننىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىنىڭ بەلسەندى دامۋىنا ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تىكەلەي ىقپالى وتە زور. جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاساعان ءوزارا ساپارلارى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا دەگەن كۇش-جىگەرىنىڭ كورىنىسى. تاراپتاردىڭ ايماقتىق جانە حالىقارالىق كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا كوزقاراستارى ۇقساس. ەكونوميكا سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن, قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى, كولىك, ترانزيت جانە ينفراقۇرىلىم سىندى ءتۇرلى باعىتتاردى ءوزارا ينۆەستيتسيالاۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
– ءسىزدىڭ قازاقستانعا كەلگەنىڭىزگە بىرنەشە جىل بولدى. قانداي وڭىرلەردە بولدىڭىز؟ ەلىمىز تۋرالى العان اسەرلەرىڭىز قانداي؟
– قازاقستانعا كەلگەنىمە ءۇش جىلعا جۋىقتاپ قالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە وڭتۇستىك, ورتالىق, سولتۇستىك پەن باتىس وڭىرلەرىندەگى قالالارعا بارىپ كوردىم. وبلىستاردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكا سالالارىنداعى جاۋاپتى تۇلعالارىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا وسى وڭىرلەردىڭ الەۋەتىمەن تانىستىم. مەنىڭ ءتۇيگەنىم – قازاقستان مەن يراننىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى بار, سونىڭ ارقاسىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ كومەگىمەن ءوز ەكونوميكالىق ءوسۋ پروتسەسىن تولىقتىرا الادى.
سونىمەن قاتار, وسى وڭىرلەردەگى ۇلتتاردىڭ, ءدىن مەن ءتىلدىڭ ارتۇرلىلىگى مەن ءۇشىن وتە قىزىقتى بولدى. قازاقستان حالقىنىڭ قوناقجايلىعى مەن تولەرانتتىلىعىن دا اتاپ كورسەتكەن ءجون.
– الداعى ۋاقىتتا ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستار قاي باعىتتا دامۋى كەرەك دەپ سانايسىز؟
– ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى كوپتەگەن ەكونوميكالىق جاعدايلار مەن ورتاق ۇقساستىقتاردى ەسكەرسەك, يران مەن قازاقستان اراسىندا كەڭ اۋقىمدى ىنتىماقتاستىققا مۇمكىندىك مول. سولاردىڭ قاتارىندا ساۋدا, كولىك جانە ترانزيت سالاسىنداعى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شىعارۋ مەن وڭدەۋ, مال شارۋاشىلىعى مەن بالىق شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, قۇرىلىس پەن جول قۇرىلىسى, ەلەكتر ستانسالارى, جاڭا ەنەرگيا كوزدەرى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن تۋريزم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ايتۋعا بولادى.
يران قازاقستاننان ءىرى كولەمدە استىق, مەتالل جانە باسقا دا تاۋار ەكسپورتتاۋدى جالعاستىرۋعا نيەتتى. سونىمەن قاتار, فارماتسەۆتيكا, مۇناي-حيميا ونەركاسىبى بويىنشا ارىپتەستىك نىعايا ءتۇسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
ەكى ەلدىڭ ترانزيت, ساۋدا جانە جان-جاقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قاتىسۋى – يران مەن قازاقستان تاۋارلارىن باسقا ەلدەردىڭ نارىعىنا شىعارۋدىڭ جولى. قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران باعىتىنداعى تەمىر جول جەلىسى ارقىلى قازاقستان استىعىن وڭتۇستىك ازياعا, افريكا ەلدەرىنە شىعارۋ مۇمكىندىگى كەڭەيدى. سول سياقتى, باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ترانزيتتىك اۆتوبانىنىڭ يران ءۇشىن دە ماڭىزى زور. ءبىز قازاقستان ارقىلى قىتاي, رەسەي نارىعىنا جول اشتىق. ساياسي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ەكى مەملەكەت ايماقتىق جانە حالىقارالىق ماسەلەلەردە ىنتىماقتاسا الادى.
– يراننان بىرقاتار ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ الىنىپ تاستالعانى قازاقستان-يران ساۋدا, ينۆەستيتسيا قاتىناستارىنا وڭ ىقپال ەتە مە؟
– يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى كەلىسىم اياسىندا يراننىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن, ونىڭ ءىشىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ءوزارا ىقپالداسۋى ءۇشىن جاڭا جاعدايلار جاسالدى, شەكتەۋلەر مەن سانكتسيالاردىڭ كەيبىرى, سونداي-اق, قارىم-قاتىناستارعا ىقپال ەتەتىن پسيحولوگيالىق احۋال شەشىلدى. ەكى مەملەكەت اراسىندا ەكونوميكالىق دەلەگاتسيالاردىڭ ساپارلارى جۇزەگە استى. بارىس-كەلىس كەزىندە قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن جوبالار مەن ىنتىماقتاستىق ەتۋ جولدارى ۇسىنىلدى. ەكى ەل ازاماتتارىنىڭ بارىس-كەلىسىنىڭ ايتارلىقتاي ۇلعايۋى جانە اۋە رەيستەرىنىڭ كوبەيۋى قارىم-قاتىناستارداعى جاڭا احۋالدان حابار بەرەدى.
ارينە, بۇل كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى مەن ينۆەستيتسيالاردى ارتتىرۋعا جاعداي تۋعىزاتىن بولادى.
– قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ بويىنشا ۇستانىمىن تەگەران قالاي باعالايدى؟
– يادرولىق قارۋ بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق پەن ادامزاتقا قاۋىپ-قاتەر بولىپ تابىلادى. بارلىق ەلدەر يادرولىق قارۋدى تاراتۋدى بولدىرماۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىندا كۇش-جىگەر جۇمساۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى ۇستانىمىن وڭ باعالايمىز. بۇل ۇستانىم قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدىڭ قاتەرىن تۇسىنەتىندىگىن كورسەتەدى. يران مەن قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ مەن يادرولىق قارۋدان ازات تاياۋ شىعىستى قۇرۋدا بىردەي باعىت ۇستانادى, حالىقارالىق قوعامداستىقتا وسى ماسەلە بويىنشا ىنتىماقتاستىق ەتۋدە ءارى ءبىر-ءبىرىنىڭ باستامالارىنا قولداۋ كورسەتۋدە.
– قازاقستان-يران قاتىناستارىن دامىتۋداعى ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن حاسان ءرۋحانيدىڭ رولىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كوزقاراسى ءوزارا قۇرمەت پەن دوستىق نەگىزىندە قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا باعىتتالعان. سوڭعى جىلدارى ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اراسىندا وتە جاقسى قارىم-قاتىناس ورناعان. يران پرەزيدەنتىنىڭ 2014 جىلدىڭ قىركۇيەگى مەن 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى قازاقستانعا ساپارى جانە دە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلدىڭ تامىزى, 2014 جىلدىڭ جەلتوقسانى مەن 2016 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا يرانعا جاساعان ساپارلارى ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنداعى بەتبۇرىستى ءسات بولىپ, وسى ساپارلار بارىسىندا كوپتەگەن قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
– قازاقستانداعى يران دياسپوراسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى نە ايتاسىز؟ ولاردىڭ ەلىمىزدەگى احۋالعا كوڭىلدەرى تولا ما؟
– قازاقستاندا يران ەتنوسىنىڭ ءبىراز وكىلى تۇرىپ جاتىر. يراندىقتاردىڭ ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز حالىقتارىمەن تىعىز تاريحي قارىم-قاتىناستارىنا بايلانىستى, كەڭەس وداعى قۇرىلعان كەزدە, شەكارالار جابىلعان ۋاقىتتا وسى وڭىردە ساۋدامەن اينالىسقان يراندىقتاردىڭ كوبى كەرى قايتۋعا كەلىسپەدى. جاريالانعان قۇجاتتار بويىنشا 1937-38 جىلدارى شامامەن 2 مىڭعا تارتا يراندىق وتباسى, ياعني 6 مىڭنان استام ادام كاۆكازدان قازاقستانعا كوشىرىلىپتى.
سونداي-اق, 1947 جىلى 600-دەن استام يراندىق قازاقستانعا كوشىرىلەدى. بۇل ادامدار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى قازىر قازاقستاننىڭ باسقا دا ازاماتتارى سىندى وسى ەلدىڭ وركەندەپ, دامۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتەدى. ولار يران مەن قازاقستاننىڭ دوستىق كوپىرى ىسپەتتەس. ەكى تىلگە دە جەتىك, ەكى ەلدىڭ دە مەنتاليتەتىمەن تانىس بولۋىنا بايلانىستى, ولاردىڭ ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاتىناستارىندا الار ورنى زور.
– يرانداعى قازاق دياسپوراسى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– 1930-جىلدارى قازاقستاندا ورىن العان اۋىر جاعدايلارعا بايلانىستى, قازاق حالقىنىڭ ءبىرشاماسى يرانعا قونىس اۋداردى. ولاردى يران حالقى جىلى قارسى الدى. ولار نەگىزىنەن گۇلستان پروۆينتسياسىندا شوعىرلانعان. بىرنەشە ۇرپاق اۋىسقانىمەن, ولار سول بۇرىنعىسىنشا ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ قالدى.
ارينە, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ولاردىڭ ءبىر بولىگى تاريحي وتانىنا ورالدى. يرانداعى قازاق ەتنوسى وزگە دە يران ازاماتتارى سىندى بىردەي ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ازاماتتىق قۇقىقتارعا يە جانە ءوز وتانداستارىمەن بىرگە بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبىرازى ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق الىس-بەرىستەردى دامىتۋعا بەلسەندى ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر.
– قازاقستان مەن يراننىڭ رۋحاني, مادەني قاتىناستارىنىڭ تاريحى وتە تەرەڭنەن باستالادى. قازاقستاننىڭ ادەبيەتىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولدى ما؟
– قازاقستانعا كەلگەن بويدا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويدىم جانە بەلگىلى دەڭگەيدە جەتىستىككە جەتتىم دەۋگە بولادى. ارينە, قازاق ادەبيەتىمەن تانىسۋ ءۇشىن قازاقشا كىتاپتاردىڭ پارسى نەمەسە اعىلشىن تىلىندەگى اۋدارمالارىن وقيمىن. گازەتتەگى ماتەريالدار مەن كىتاپتاردىڭ مازمۇنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قازاق تىلىندە فيلمدەر كورىپ, جاڭالىقتار تىڭداۋعا تىرىسامىن. قازاق ادەبيەتىمەن جانە مادەنيەتىمەن قىسقاشا تانىستىعىم ارقىلى, ەكى ۇلت پەن ەكى مەملەكەتتىڭ ورتاق تۇستارىن كوبىرەك تۇسىنە باستادىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»