– ارقالىق رىسبەك ۇلى, قوساعاشتى مەكەندەيتىن قانداس باۋىرلارىمىز تۋرالى سىرتتاي كوپ ەستيتىنبىز. مۇنداعى اعايىندار ءوزارا قازاق تىلىندە عانا ءسويلەسەدى ەكەن. راس پا؟
– ءار حالىقتىڭ ەڭ باستى بەلگىسى – ونىڭ انا ءتىلى, ۇلتتىق مادەنيەتى. ءوزىنىڭ انا ءتىلى, ۇلتتىق مادەنيەتى جوق حالىق ۇلت بولىپ ءومىر سۇرە المايدى. سوندىقتان, كەز كەلگەن حالىق سالت-ءداستۇرىن, انا ءتىلىن ەرەكشە قورعايدى.
سول قورعاۋشىلاردىڭ قاتارىنا ءبىزدىڭ ءشۇي قازاعىنىڭ ەرلىگى باعالى. اتا-بابامىز باسىنان قانشا قاسىرەتتى وتكىزسە دە, ءدىنى مەن ءتىلىن جاتقا بالامادى. بىزدەرگە التىننىڭ سىنىعىنداي جەتكىزىپ, امانات قىلىپ تابىستادى. ءشۇي قازاعى – الەم بويىنشا تارىداي شاشىلىپ جاتقان قازاقتاردىڭ اراسىندا تازا انا تىلىندە سويلەۋ جاعىنان ءبارىنەن جوعارى تۇرعان بىردەن-ءبىر
جۇرت. قانشا قيلى زاماندى باسىنان ءوتكەرگەن بىزدەر انا ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالۋعا بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساپ جاتىرمىز.
– ءشۇي دەپ وتىرعانىڭىز جەردىڭ اتاۋى ما؟
– وسى ءشۇيدى ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارىنان بەرى مەكەندەگەلى ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرىن ويلاعان ءشاكىرتقاجى بابامىز باستاعان, بەرتىن كەلە تىلىمىزگە سارا جول اشىپ بەرگەن سويۋز شاكەر ۇلى, مۇرات وتەپ ۇلى سىندى اعالارىمىز قوشتاعان نەبىر تۇلعالاردىڭ ەسىمى ەلىمىزدىڭ ەسىندە ماڭگىلىك قالدى. ال وسى كۇندە قازاق ءتىلىنىڭ ءتىرشىلىگى ءۇشىن اۋەلحان جازيت ۇلى باستاعان ءبىراز ازاماتتار مەن قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ ۇستازدارى كۇرەسىپ ءجۇر. قازىرگى دامىعان زاماننىڭ تالابىنا كونىپ, مۇعالىمدەرىمىز مەكتەپ وقۋشىلارىنا وقۋلىق جازۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. رەسەيدىڭ تاۋلى التاي ءوڭىرىندەگى ءشۇي قازاعى قانداي تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇسسە دە, تىلىنەن ەشقاشان ايىرىلماعان, مۇنان كەيىن دە ايىرىلماق ەمەس.
– وقۋلىقتى مۇنداعى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ وزدەرى جازادى دەدىڭىز بە؟
– قوساعاش اۋدانىندا 10 مىڭ عانا قازاق تۇرادى, ال رەسپۋبليكا بويىنشا 12 مىڭنان اسادى. تولەڭگىتتەرمەن ءوزارا بەرەكە-بىرلىكتە, باۋىرلاسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ال وقۋلىق جايى-
نا كەلسەك, مەكتەپتەرىمىزدە قازاق ءتىلى ساباعى ءپان رەتىندە ءوتىلەدى. ارنايى قازاق مەكتەبى جوق بولعانمەن, سونىڭ وزىندە ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قاراي المايمىز. وسى ورايدا اتاجۇرتىمىز قازاقستانعا, ەلباسىنا شەكسىز ريزاشىلىعىمىزدى جەتكىزگىمىز كەلەدى. ءبىزگە, شالعايداعى, شەت ەلدەگى قانداستارىنا دەگەن كوزقاراسى ەرەكشە ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. وقۋشىلارىمىزعا وقۋلىقتارىن تەگىن ءجىبەردى الدىق. بىراق سول وقۋلىقتار شاڭعا باتىپ, قويما تۇبىندە قور بولدى. كۇنىنە ءبىر ەمەس, بىرەر رەت اشىپ كورىپ, «قاشان بەتتەرىن بالالارىمىز استارلار ەكەن» دەپ ارمانداپ وتىرعان جايىمىز بار. ونىڭ سەبەبى, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ زاڭى بويىنشا بۇل وقۋلىقتار ساراپتامادان وتپەيىنشە, قولدانىسقا تىيىم سالىندى. سونىڭ سالدارىنان شىنىن ايتقاندا, ءتىل وتە ءتۇيتكىلدى ماسەلە بولىپ وتىر.
سوندىقتان, اتاجۇرتىمىز قازاقستاننىڭ وقۋلىقتارىن بالالارىمىز وقۋعا رەسەي زاڭى بويىنشا رۇقسات ەتىلمەسە دە, ءوزىمىز وقۋلىق جازىپ كادەمىزگە جاراتۋدان باسقا امال تاپپاي وتىرمىز. ال شۇيدەگى قالعان قازاقتار وسى ادامدارعا قولداۋ كورسەتىپ, ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرى بولا ءبىلگەننەن باسقا شارا قالماي بارادى.
وقۋلىقتاردى قۇراپ جازىپ الساق تا, ونىڭ جارىققا شىعۋى قالاي بولادى دەگەن كۇدىك تاعى بار.
– ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– وقۋلىق قۇراۋدىڭ جۇمىسى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى بارشاعا ءمالىم, رەسەيدەن قازاق ءتىلىن بىلەتىن عالىمداردى تاۋىپ, ساراپتامادان وتكىزۋ ءىسى قيىندىق تۋعىزۋدا جانە مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءمۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا اتاجۇر-
تىمىز قازاقستاننىڭ ءبىلىم ءجانە عىلىم مينيسترلىگى رەسەيدىڭ ءبىلىم مينيسترلىگىنە وسى ءتىلىمىزدىڭ ءماسەلەسى جايلى ءۇن قاتسا, ءبىزدىڭ ارمانىمىز ورىندالار ما ەدى دەپ, كەۋدەمىزدە جىلعانىڭ كوزىندەي جىلتىر ءۇمىت العا جەتەلەيدى... ءمۇمكىن, سول دايىن قازاقستاننىڭ وقۋلىقتارىن وقۋشىلارىمىزدىڭ ەمىن-ەركىن پايدالانۋىنا جول اشىپ بەرەر.
بۇل تەك رەسەيدىڭ التاي رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن 12 مىڭ قازاقتىڭ ماسەلەسى ەمەس, بۇكىل رەسەي فەدەراتسياسىندا تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ميلليونعا جۋىق قازاق قانداستارىمىزدىڭ ماسەلەسى...
– بۇل تۋرالى تاعى قانداي مەكەمە, ۇيىمدارعا وتىنىشتەرىڭىزدى جەتكىزدىڭىزدەر؟
– مەكتەپتەگى وقۋلىق تۋرالى رەسەيدە تۇراتىن قازاق مادەني ورتالىقتارىنا, ۇيىمدارىنا, دياسپورالارىنا شىقتىق. ونىمىزدان ءناتيجە بولمادى. قازاقستانعا ىرگەلەس بولسا دا, ولاردىڭ دا جاعدايلارى ءبىزبەن دەڭگەيلەس بولىپ شىقتى.
وسى قازاق ءتىلى وقۋلىعى تۋرالى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنە دە حابار بەرىپ, ۇندەۋ جازدىق. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ارقاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وزىنە جەتكىزۋگە تالپىندىق. التاي رەسپۋبليكاسىنا قازاقستاننان ارنايى وكىل ات باسىن تىرەگەندە, التاي قازاقتارىنىڭ اتىنان ءوتىنىشىمىزدى جەتكىزگەن ەدىك. بۇل ءوتىنىشىمىز دە وكىنىشكە قاراي جاۋاپسىز قالدى.
قوساعاش اۋدانىندا 10 مىڭ عانا قازاق تۇرادى, ال رەسپۋبليكا بويىنشا 12 مىڭنان اسادى. تولەڭگىتتەرمەن ءوزارا بەرەكە-بىرلىكتە, باۋىرلاسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ال وقۋلىق جايىنا كەلسەك, مەكتەپتەرىمىزدە قازاق ءتىلى ساباعى ءپان رەتىندە ءوتىلەدى.
رەسەي مەملەكەتى, التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى ءبىزگە تۋعان تىلدەرىڭدى وقىمايسىڭدار دەپ قىسىم جاساپ وتىرعان جوق. رەسەيدىڭ زاڭىندا, «ەگەر مەكتەپتەردە وقىتىلاتىن ءپاندەردىڭ وقۋلىقتارى جوق بولسا, سول ءپان جابىلۋعا ۇشىرايدى», دەپ جازىلعان. وسى زاڭ عوي بىزگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان. سول ءۇشىن تەلەفون ارقىلى ءسىزدەرمەن وسى ويىمدى ءبىرگە ءبولىسۋدى ءجون سانادىم.
– رەسەيدە قازاق تىلىندە وقۋلىقتار شىعارىلا ما؟
– وسى ويىمنىڭ سوڭعى ءتۇيىنى: مەكتەپتەرىمىزدە قازاق تىلىنەن وقۋلىقتار بولماسا, رەسەيدىڭ زاڭى بويىنشا قازاق ءتىلى ساباقتارىن كۇزدە, جاڭا وقۋ جىلىندا فاكۋلتاتيۆ ەتىپ تاستاۋى مۇمكىن. ەگەر دە سولاي بولاتىن بولسا, «ءشۇيدىڭ قازاعى» دەگەن اتىمىز وشپەي مە؟ ءتىلىمىزدى قورعاي الماساق, اتا-بابامىزدىڭ ارۋاعى رازى بولماس. بۇل ماسەلەنى ءتىلدىڭ قادىرىن تۇسىنە بىلگەن ادام عانا تەرەڭ ۇعىنا الادى.
سول سەبەپتەن, الەمدەگى التى مىڭعا جۋىق تىلدەردىڭ ىشىندەگى قولدانۋ جاعىنان جەتپىسىنشى, ال ءتىل بايلىعى مەن كوركەمدىگى, ورالىمدىعى جاعىنان العاشقى وندىقتار قاتارىندا تۇرعان انا ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالۋعا ءشۇي قازاعى جانىن سالۋدا. وسى پىكىرىمدى تاريحي وتانىمنان باسقا كىمگە جولدايمىن؟! مۇمكىن ءتىل تاعدىرى ءۇشىن كوپتەپ كۇرەسىپ جۇرگەن قانداس اعالارىمىزدىڭ قولۇشى تيەر دەپ, ءتىلىمنىڭ تىرشىلىگىن كوزىمە جاس الىپ وتىرا وسىلاي جەتكىزۋگە ءماجبۇرمىن.
– ءوزىڭىز نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
– التاي رەسپۋبليكاسىندا جالعىز قازاق تىلىندە تارايتىن «ءشۇيدىڭ نۇرى» گازەتىنىڭ رەداكتورىمىن, http://altai-kazahy.ru سايتىنىڭ اكىمشىسىمىن.
P.S. مۇرىنىن ءشۇيىرىپ انا ءتىلىن مەنسىنبەي جۇرگەن كەيبىر وتانداستارىمىزعا وي تۇيگىزەرلىك رەسەيلىك قانداس باۋىرىمىزدىڭ جانايقايى شەتەلدىك قانداستارىمىزدىڭ كوكەيىندەگى بارىنە بىردەي ورتاق كۇي, ورتاق ناز دەپ قابىلدادىق... قاي ەلدەردە قازاق ءتىلى ءپان رەتىندە وتىلەدى؟
ولاردا قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتاردىڭ ماسەلەسى قالاي شەشىلگەن؟ جالپى, شەتەلدىك قانداستاردىڭ رۋحاني مۇڭ-مۇقتاجىنا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىر؟
ەكىنشىدەن, ولارعا قازاقستان تاراپىنان قانداي قولداۋ, كومەكتەر كورسەتىلۋدە؟ تاۋلى التايدى مەكەندەگەن مىنا ازاماتتىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرسەك, بۇل تۇرعىدا ءالى دە بىزدە شەشىمىن تاۋىپ ۇلگەرمەگەن ماسەلەلەر بارشىلىق سياقتى. بۇل ءىس ەكى ەلدىڭ ءبىلىم مينيسترلىكتەرى اراسىنداعى بىرلەسكەن مامىلەگە كەلىپ تىرەلەرى ءسوزسىز. ءسوزىمىزدىڭ ءتۇيىنى: قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قوساعاشتىق قانداس قالامگەردىڭ وتىنىشىنە قۇلاق اسىپ, التايدىڭ ارعى بەتىندەگى اعايىنداردىڭ ءۇمىتىن اياقسىز قالدىرماۋعا, وتاندىق وقۋلىقتاردىڭ كەدەرگىسىز وقىتىلۋىنا, بولماسا قازاق ءتىلى ءپانى بويىنشا ارنايى وقۋلىقتارمەن تولىق جابدىقتالۋىنا ىقپال ەتە السا ەكەن دەگەن تىلەك بار.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»