كوكتەمنىڭ ءار كۇنىن ءتيىمدى پايدالانعاندا عانا كۇزدە كەۋسەنى تولاتىنىن بىلگەن ديقان كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا دايىندىقتى قىستا دا توقتاتقان ەمەس. سونىڭ وزىندە وزەكتى ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتادى. سول ءۇشىن وبلىس اگروونەركاسىپ قىزمەتكەرلەرىنىڭ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن ءوندىرۋشىلەردىڭ, اۋدان باسشىلارىنىڭ, عىلىمي-تاجىريبە ستانسالارىنىڭ جانە وزگە دە ءىرى مەكەمەلەر جەتەكشىلەرىنىڭ باسىن قوسقان كەڭەستە كوپتەگەن ماسەلەلەر قامتىلدى.
كۇزدە مول ءونىم جيناۋ ءۇشىن كوكتەمدە كوپ تىرلىكتى ورنىنا كەلتىرۋ كەرەك. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ بيىل وبلىس وڭىرىندەگى ەگىس القابىنىڭ كولەمى جىلداعىدان كەم بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەگىستىك القاپ 5,2 ميلليون گەكتاردى قۇرايتىن بولادى. ونىڭ 4,7 ميلليون گەكتارىن جازدىق ەگىس الادى. بارلىق ەگىستىك القاپتىڭ 4,1 ميلليون گەكتارىن ءداندى داقىلدار قۇرايدى, نەگىزگى داقىل سانالاتىن بيدايدىڭ ۇلەسىنە 3,6 ميلليون گەكتار تيەدى. مايلى داقىلدار 334 مىڭ گەكتارعا ەگىلسە, بيىل جەمازىقتىق شوپتەردىڭ القابى 32 پايىزعا كەڭەيىپ, 777 مىڭ گەكتار بولادى. سونىمەن قاتار, كوكونىس پەن كارتوپ القاپتارى دا كەڭەيە تۇسەدى. قازىر نارىق اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن بارىنشا ءارتاراپتاندىرۋدى تالاپ ەتەدى.
– ديقاندارعا نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە داقىلداردى سەبۋدى ۇسىنار ەدىك. مىسالى, قازىر نوقات, جاسىمىق سياقتى داقىلداردىڭ ءبىر تونناسىنىڭ باعاسى 230-250 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. ديقان تەك ولاردىڭ سەبۋ مەرزىمىن, تەحنولوگياسىن, كۇتىمىن كەلىستىرسە بولدى, – دەدى عاۋەز تورسان ۇلى.
دەگەنمەن, بيداي نەگىزگى اڭگىمە وزەگىنە اينالا بەرەدى. ادەتتە, استىق ءوندىرۋ ەڭ الدىمەن جوعارى سورتتى تۇقىمعا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان تۇقىم جاڭارتىپ وتىرۋ استىق ءوندىرۋ ىسىندەگى باستى كەپىلدىڭ ءبىرى ەكەنىن ديقان قاۋىم جاقسى بىلەدى. الايدا سوڭعى جىلداردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, بيدايدىڭ ومبىلىق سورتتارى اۋا رايىنىڭ وزگەرىستەرىنە, ءتۇرلى اۋرۋعا ءتوزىمسىز ەكەنىن بايقاتتى. ال ول استىقتىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى. اسىرەسە, سوڭعى ءۇش جىلدا 3 كلاستى بيدايدىڭ قامىرلىلىعى 56 پايىزدان 39 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. ديقان ىزدەنسە, ەڭبەكتەنسە استىق ساپاسىن كوتەرەتىن بيدايدىڭ جاڭا تۇقىمى وبلىستا جوق ەمەس. مىسالى, 2015 جىلى قاراسۋ اۋدانىنداعى «تالاح» شارۋا قوجالىعى القابىندا سەبىلگەن بيدايدىڭ رەسەيدە شىعارىلعان «توبولسكي» سورتى گەكتارىنان 36 تسەنتنەردەن ءونىم بەردى. ال ونى 2016 جىلى 400 گەكتار پارعا قالدىرىلعان القاپقا مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن بىرگە سەۋىپ, كۇزدە گەكتارىنان 52 تسەنتنەردەن قامىرلىلىعى 25 پايىز قىزىل ءدان جينادى. سونداي-اق, وسى شارۋاشىلىقتا سەبىلگەن وتاندىق «ليۋباۆا-5» سورتىنىڭ ءونىمى دە ءوتكەن جىلى گەكتارىنا 42 تسەنتنەردەن اينالعان. تۇقىمعا كوزقاراستى وزگەرتپەي, استىق مولشىلىعىنا جەتۋدىڭ دە وڭاي بولماسى ديقاندار تاراپىنان ءالى تولىق تۇسىنىستىك تاپپاعان سىڭايلى. قازىر وبلىستا قولدا بار تۇقىمنىڭ 52 پايىزى ەرتە پىسەتىن, 19 پايىزى ورتا, 29 پايىزى كەش پىسەتىن بيداي سورتتارى. عىلىمي مەكەمەلەر قوستاناي سەكىلدى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارى ءۇشىن بيداي سورتتارىنىڭ 30 پايىزى ەرتە, 50 پايىزى ورتا ۋاقتىلى, 20 پايىزى كەش پىسەتىن بولۋى ءتيىس ەكەنىنە كەڭەس بەرەدى. ارينە, بۇل استىق مولشىلىعىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى ەكەنى انىق.
قازىر قوستاناي وڭىرىندەگى عىلىمي-تاجىريبە ستانسالارى ءجانە تۇقىممەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردا ەليتالى 10 مىڭ توننا, ءبىرىنشى شىعارىلعان جوعارى سورتتى 39 مىڭ توننا تۇقىمدىق بيداي بار. شارۋاشىلىقتار قازىرگە دەيىن ولاردىڭ 7,5 مىڭ تونناسىن عانا ساتىپ الدى. بيىل ەليتالى تۇقىم باعاسىنىڭ 70 پايىزى سۋبسيديالانادى. ەليتالى جانە جوعارى سورتتى تۇقىمدى الۋعا, ونى جاڭارتىپ وتىرۋعا ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ قارجىسى كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان ولار ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن, قارجىلىق قارىمىن كووپەراتيۆكە بىرىگۋ ارقىلى عانا نىعايتا الاتىنى ۋاقىت تالابى عانا ەمەس, ءومىر شىندىعىنا اينالىپ وتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءونىمدىلىكتى جوعارىلاتۋ كەپىلىنىڭ ءبىرى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا قۋاتتى, ۇزدىك تەحنيكانىڭ ارقاسىندا عانا جۇزەگە اسادى. قازىر بارلىق القاپتىڭ 40 پايىزىن نولدىك تەحنولوگيامەن سەبۋ جوسپارلانىپ وتىر. دەگەنمەن, تەحنيكاسى كوڭىلدەگىدەي ەمەس كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار ۋاقىت تالاپ ەتكەن تەحنولوگيانى قولدانا المايدى. تەحنيكاسى تۇگەلدەر عانا كوكتەمنىڭ قۇبىلمالى اۋا رايىمەن الىسىپ ءجۇرىپ, ءداندى ۋاقىتىندا سىڭىرە الادى. وبلىستا بارلىق تراكتور پاركىندەگى تەحنيكانىڭ 90 پايىزى 10 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى. وتكەن كوكتەمدە مامىردىڭ 15-نەن 20-نا دەيىن بارلىق القاپتىڭ 20 پايىزىنا عانا ءدان سەبىلىپ ۇلگەرگەن ەدى. ءدان جەرگە 1 ماۋسىمعا دەيىن ءسىڭىرىلۋى ءتيىس, بىراق كەيدە كوكتەمگى دالا جۇمىستارى ماۋسىم ايىنا سوزىلىپ كەتەتىنى بار. قازىر تەحنيكانىڭ 90 پايىزى قىرعا شىعۋعا دايىن تۇر.
ديقاندار قىرعا اتتانار جاۋاپتى ماۋسىمعا قاجەتتى ءۇش تاعاننىڭ ءبىرى – جانار-جاعارماي. بيىل وبلىس ءۇشىن 71 مىڭ توننا ديزەل وتىنى ءبولىندى. ونىڭ ءبىر ءليترىن ديقاندار 126 تەڭگەدەن الاتىن بولادى. ارينە, ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, ارزان باعا ەمەس, بىراق مۇنان تومەن باعا تاعى جوق. بۇگىنگە دەيىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان 18 مىڭ توننا جانار-جاعارماي جەتكىزىلدى, قالعانى دا ماۋسىم باستالعانعا دەيىن تۇگەل تاسىلاتىن بولادى. ەڭ باستىسى, ديزەل وتىنىنىڭ تالان-تاراجعا ۇشىراماي شارۋاشىلىقتارعا ۋاقىتىلى ءارى تۇگەل جەتكىزىلۋى قاتاڭ باقىلاناتىنى ايتىلدى.
ديقانداردىڭ قىرعا اتتانىسى الدىنداعى كەڭەستە ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاتىستى تىڭايتقىش, زيانكەستەرمەن كۇرەس سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. كەڭەستى قورىتىندىلاعان وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن قىسقا مەرزىمدە وتكىزۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەتىن ناقتى جۇمىستاردى اتاپ كورسەتتى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي