«قۇبىلعان زاماندا قۇبىلاناماسىنان جاڭىلماعان قازاقستان دامۋدىڭ ءوزىندىك داڭعىل جولىنا ءتۇستى. از ۋاقىتتا ايبىنى اسقان الاش جۇرتى الەۋەتى اسقان, داۋلەتى تاسقان, ىرگەسى بەرىك, بەدەلى زور ايبىندى ەلگە اينالدى».
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يناۋگۋراتسيالىق سوزىندە وسىلاي دەپ ايتتى.
بۇل بيىككە ءبىز قالاي قول جەتكىزدىك؟
قازاق ەلىنىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا تولايىم تابىسپەن كەلۋىنىڭ باستى سىرى, ارينە, ەكونوميكالىق دامۋدا. اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆتىڭ وسى تاقىرىپقا كەڭىنەن كوسىلە وي تولعاعان ماقالاسى كۇنى كەشە بۇكىلحالىقتىق قولداۋمەن ەل تىزگىنىن قولعا قايتا العان ەلباسىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلعانى جايىندا. كوشەلى سوزىمەن كوپكە تانىمال قوعام قايراتكەرىنىڭ ماقالاسىن زەر سالا وقىپ شىققان ادام قازىرگى اسۋىمىزدىڭ قاندايلىق قيىندىقپەن الىنعانىن ايقىن كورەدى, ەلدى وسى بيىككە باستاعان ازاماتتىڭ بولەكشە قادىر-قاسيەتىن سەرگەك سەزىنە تۇسەدى دەپ ويلايمىز.
ەلەڭ-الاڭدا
ءيا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل. قوعام تۇرعىسىنان الساق ءبىر عانا جاڭا ۇرپاق ومىرگە كەلىپ, بوي كوتەرەتىن كەزەڭ. تاريحپەن سالىستىرساق قاس-قاعىم شاق. ۇكىلى ۇمىتىمىزبەن ولشەسەك ءتاۋەلسىزدىك دەپ عاسىرلار بويى اڭساعان اسقاق ارمانىمىزدىڭ ورىندالعانىنىڭ العاشقى مەرزىمى. باسىنان ءوتكىزگەن وقيعالار شوعىرىمەن ءبىر ەمەس, بىرنەشە عاسىرعا پارا-پار جىلدار. احمەت بايتۇرسىنوۆ ايتقانداي, «توبە دە, تورە دە» وزگەرگەن جىلدار. قازاق دەگەن حالىقتىڭ ەسىمىن بارشا الەمگە تانىتقان كەزەڭ. تەك قانا تانىتىپ قويماي, الەم ەلدەرىنىڭ القالى جيىنىنىڭ تورىندە قازاق پەرزەنتى وتىرىپ, ايشىقتى ويلار, اتالى سوزدەر ايتىلعان جۇلدىزدى ءسات. ەل بولىپ ەڭسەمىز كوتەرىلگەن, رۋح بيىكتەگەن مەرەيلى بەلەس. پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعانداي, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ىرگەسى بەكىپ, تالاي اسۋلاردان ءوتىپ, ءارى قاراي جۇرەتىن باعىت-باعدارىمىزدى, شىعاتىن بيىكتەرىمىزدى انىقتادىق. بۇگىنگى تاڭدا نىسانادا الەمدەگى ەڭ جان-جاقتى دامىعان ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلۋ تۇر.
وسىلاردى ايتا كەلىپ, تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەشقانداي قيىندىقسىز, اسپاننان باقىت قۇسى بولىپ قونا قالدى دەگەن پىكىردەن اۋلاقپىز. قاي ەلگە بولسا دا ازاتتىق, بوستاندىق, تاۋەلسىزدىك وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. بىزدەر دە سولار ءۇشىن تار جول, تايعاق كەشتىك. بۇگىنگى ءتاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ استارىندا قازاق حالقىنىڭ وتارشىلىققا, بوداندىققا قارسى بىرنەشە عاسىرعا سوزىلعان كۇرەسى, ونىڭ ىشىندە سىرىم, يساتاي, ماحامبەت, كەنەسارى حان باستاعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر, الاش ارىستارىنىڭ ازاتتىق ۇرانى, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تورعايدا, مەركىدە, سوزاقتا, قارقارا-الباندا, باسقا دا وڭىرلەردە بولعان كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ءۇلكەندى-كىشىلى كوتەرىلىستەر, سول عاسىردىڭ سوڭىندا ازاتتىق اڭساعان قازاق جاستارىنىڭ الماتىداعى قانعا بويالعان شەرۋى, وسىلاردان تۋعان ىزا-كەك, ولاردى ەندى بولدىرمايمىز دەگەن نامىس پەن جىگەر جاتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى, قاسيەتتى بولاتىنى دا سوندىقتان. ولار ءبىزدى ەگەمەندىك العان ۇلت ىسىنە بەلسەنە كىرىسۋگە, ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا, قانداي قيىنشىلىق بولسا دا ونى توزىمدىلىكپەن وتكىزۋگە شاقىرادى.
ال قيىنشىلىقتار, اسىرەسە, ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا, از بولعان جوق. ەڭ ۇلكەن قيىنشىلىقتار حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن كوڭىل-كۇيىنە تىكەلەي قاتىناسى بار ەكونوميكا سالاسىندا تۋدى. بۇرىن ءبىز جۇرمەگەن, ءبىزدىڭ تاريحي سانامىزدا ءتىپتى سۇرلەۋى دە جوق نارىق جولىنا تۇستىك. ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋعا, قوعامدىق م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرۋگە, كولحوزدار مەن سوۆحوزداردى تاراتۋعا كىرىستىك. باعانى شەكتەمەي, تىزگىنىن اعىتىپ جىبەردىك. ناتيجەسىندە بۇرىنعى قالىپتاسقان شارۋاشىلىق جۇيەسىنىڭ كۇل-تالقانى شىقتى, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇلتتىق ءونىمنىڭ 40 پايىزىنا دەيىن جوعالتتىق. اۋىلدا دا, قالادا دا حالىق تۇرمىسى كۇرت تومەندەدى, ەلدە جۇمىسسىزدىق ەتەك جايدى. ءاربىر زاتتىڭ باعاسى ون-ءجۇز ەسەلەپ ءوستى. ءوز ىشىمىزدە, باسقا دا ەلدەرمەن قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىس ءۇزىلدى, كوپتەگەن كاسىپورىندار جۇمىسىن توقتاتۋعا نەمەسە جارتىلاي جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى.
ەكونوميكا سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ العاشقى جىلدارداعى كورىنىسى وسىلاي بولدى. قازىر جاعداي مۇلدەم باسقاشا, بىراق ەگەمەن ەلىمىزدىڭ باستاپقى كەزەڭدە باسىنان وتكىزگەن وسىنداي قيىنشىلىقتارىن ايتۋىمىز, ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. الدىمىزدا ۇزاق دامۋ ساپارى تۇر, تەك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءوزىن جان-جاقتى – ساياسي, رۋحاني جانە ەكونوميكالىق تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن, شەت ەلدەر تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت كەرەك ەكەن. سوندىقتان دا ءوز باسىمىزدان وتكەن قيىنشىلىقتاردان قورىتىندى جاساپ, ولاردى ەستەن شىعارماي وتىرساق, سوعۇرلىم ولاردى بولاشاقتا تۋدىرماۋىمىز كامىل.
اتالمىش قيىنشىلىقتاردىڭ سەبەبى نەدە دەگەن سۇراق تۋادى. ەڭ الدىمەن تاراپ كەتكەن كەڭەس وداعىنان ناتيجەسى تومەن, زامان تالابىنان ارتتا قالعان شارۋاشىلىق جۇيەسى ەنشىمىزگە تيگەنىن ايتۋىمىز كەرەك. وداق تاراۋ بارىسىندا بارلىق رەسپۋبليكالارمەن قالىپتاسقان قاتىناستار ءۇزىلىپ, ەكونوميكا سالاسىنا جالعىز بىزدە ەمەس, باسقالاردا دا كۇيرەۋ قاۋپى تۋدى. وسىنداي جاعداي كوپ ويلاسۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. تاۋەكەلگە سۇيەنىپ نە دە بولسا تاڭداعان جولمەن ءجۇرىپ كەتۋ كەرەك بولدى. وسىعان قوسا نارىق ەكونوميكاسى بىزگە جات قۇبىلىس, ونىڭ ىشكى سىرىن, جۇمىس ىستەۋ تەتىگىن ەگجەي-تەگجەي بىلەتىن ماماندارىمىزدىڭ بولماعانىن, جالپى حالىق تا ەكونوميكا سالاسىنداعى ءتۇبىرلى جاڭالىققا العاشقىدا ۇركە قاراعانىن ايتۋىمىز كەرەك. جانە باسىمىزدان وتكىزىپ وتىرعان تاريحي كەزەڭ دە ونشا قولايلى بولمادى. الەم تاريحىندا كاپيتاليزمنەن سوتسياليزمگە وتكەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بار, ال كەرى قايتقان, ياعني سوتسياليزمنەن كاپيتاليزمگە كوشكەن ءبىر دە ءبىر ەل, ونىڭ تاجىريبەسى بولعان جوق. وسى باعىتتاعى العاشقى قادامدى بىزدەر, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, ونى تاراتىپ ەگەمەندىك العان رەسپۋبليكالارعا جاساۋعا تۋرا كەلدى.
نارىق جولىنا دايىندىقسىز, جەدەلدەتە ءتۇسۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر باستى سەبەبىن ايتۋىمىز كەرەك. ول – وسى جولدى تاڭداۋ بارىسىندا الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ, بەدەلى جوعارى حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەردىڭ بىزگە جاساعان زور ىقپالى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ رەسپۋبليكالارى جانە ونىڭ ىقپالىندا بولعان مەملەكەتتەر, جالپى سانى 28 ەل, سوتسياليزمنەن كاپيتاليزمگە ءوتۋ كوشىن باستادىق. وسىعان بايلانىستى اقش, باسقا دا دامىعان باتىس ەلدەرى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, بۇكىلالەمدىك بانك ولارعا نارىققا ءوتۋدىڭ ەكى تەتىگىن ۇسىندى. ءبىرىنشىسى – «شوكوۆايا تەراپيا» (ەسەڭگىرەتۋ ەمى), ياعني مەملەكەتتىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى قۇزىرىن بارىنشا شەكتەۋ, ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ, قوعامدىق م ۇلىكتى جەدەلدەتە جەكەشەلەندىرۋ, باعانى بوساتىپ جىبەرۋ, ەكونوميكالىق بايلانىستار مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلمەي, ءاربىر كاسىپورىندار مەن كاسىپكەرلەردىڭ ءوز ەركىنە بەرۋ تەتىكتەرى.
ەكىنشىسى – «ۆاشينگتونسكي كونسەنسۋس» (ۆاشينگتوندىق ءباتۋا), ياعني حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, بۇكىلالەمدىك بانك جانە اقش-تىڭ قارجى مينيسترلىگى قوسىلىپ, ناشار دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرگە نارىق جولىنا وتۋىنە جاسالعان ۇسىنىستارى. ولار: جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ, ءتىپتى ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قاتىسپايتىن سالالارىن دا جەكەشەلەندىرۋ; الەۋمەتتىك كومەك باعدارلامالارىن مەيلىنشە شەكتەۋ (مىسالى, اقشاسىز نەمەسە ارزان دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن, وسىنداي ءبىلىم بەرۋ سالاسىن, ارزان ءۇي سالۋ باعدارلاماسىن, قوعامدىق كولىكتى, ت.ب.), بيۋدجەت تاپشىلىعىن بارىنشا ازايتۋ, ۇلتتىق اقشانىڭ تۇراقتىلىعىن ونىڭ دوللارعا بايلانىسىمەن ەسەپتەۋ, ەڭبەكاقىنى ءۇنەمدەۋ, ت.ب.
نارىق جولىنا وتۋگە اتباسىن بۇرعان ەلدەرگە اتالمىش شارالار دەرەكتى تۇردە ۇسىنىلدى. تەك ۇسىنىلىپ قويعان جوق, رەفورما باستاپ جاتقان ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە بىزدەرگە دە, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جاردەمى وسى ۇسىنىلعان شارالاردى ءىس جۇزىندە ءجۇرگىزۋ نەمەسە جۇرگىزبەۋمەن تىكەلەي بايلانىستىرىلدى. باستاپقى جىلدارى ەلدەگى رەفورمالاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن ءبىز قارجىعا وتە مۇقتاج بولدىق, ونى الۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنا ءوتىنىش جاسادىق. ونىڭ ەميسسارلارى قازاقستانعا بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلىپ, بىزدەردە قوعامدىق مەنشىك تاراتىلىپ جاتىر ما, باعا ىرقىنا جىبەرىلدى مە, سىرتقى ساۋدا ىرىقتاندىرىلدى ما, باسقا دا ولار ۇسىنعان شارالار ورىندالىپ جاتىر ما, جوق پا, وسىلاردى مۇقيات تەكسەرىپ بارىپ, ەلىمىزگە قارجىلاي ءجاردەم (نەسيە) بەرۋگە شەشىم شىعاراتىن.
نارىق يدەولوگياسىن وزدەرى ۇسىنعان شارالار نەگىزىندە الەم ەلدەرىنە, اسىرەسە وسى سالاداعى رەفورمالارىن جاڭا باستاپ جاتقان ەلدەرگە تاراتۋ جولىندا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ميسسيونەرلىك ءرولى ەرەكشە بولدى. ولار ايتىلعان ۇسىنىستارىن ورىنداتۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەرىن جۇمسادى. ال ول مۇمكىندىكتەر از بولمادى, ويتكەنى كىمگە دە بولسا كەرەك ميللياردتاعان قارجى تەك وسىلاردىڭ قولىندا بولدى, لاۋازىمى جوعارى, الەم ەلدەرىنە ىقپالى زور جانە دامىعان باتىس مەملەكەتتەرىنەن تىكەلەي قولداۋ تاۋىپ وتىرعان بۇلار يمپەريا ىسپەتتەس ۇجىمدار. ال يمپەريا بولعان سوڭ ونىڭ يمپەريالىق امبيتسياسى دا قوسا ءجۇردى.
ال ەندى وسى ۇجىمدار ۇسىنعان شارالار كىمگە قالاي نارىق جولىنا كوشۋگە جاردەمدەستى, سوعان كوشەيىك. شىندىعىن ايتساق, «ۆاشينگتون كونسەنسۋسىنداعى» يدەيالار ەڭ الدىمەن لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنە, ولاردىڭ ءبىراز جىلدار قولدانىستارىندا بولعان نارىق ەكونوميكاسىن جەتىلدىرۋدى, كەيبىر تەتىكتەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى كوزدەگەن ەدى. وسى سالاداعى الەم دەڭگەيىندەگى ءىرى مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, اتالمىش ۇسىنىستار لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە ايتارلىقتاي وڭ ناتيجە بەرە قويعان جوق. دالىرەك ايتساق, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ۇسىنعان مودەل نارىق ەكونوميكاسىن قولدانۋدا تاجىريبەسى بار ەلدەرگە, ول ونىڭ نەگىزگى ماقساتى نارىق جۇيەسىن جاڭادان ەنگىزۋ ەمەس, قولدانىستاعى جۇيەنى, نارىق كەڭىستىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەگەن ەدى. وسىعان قاراماي اتالمىش مودەلدى جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرگە بايلانىستى نارىق ەكونوميكاسىن بۇرىن قولدانباعان, وعان كەرەكتى دايىندىعىمىز جوق بىزدەر دە قولدانىسقا الۋعا ءماجبۇر بولدىق.
ال وسى مودەلدىڭ تەرىس سالدارىن وعان تەزدەتىپ كوشكەن ەلدەر, ونىڭ ىشىندە ءبىز دە مولىنان كوردىك. اتالمىش ۇلكەن ىسكە كەرەك ماماندارى جوق نەمەسە از, نارىققا كەرەك ينفراقۇرىلىمدارى مەن زاڭدارى جاسالماعان, ونى ەنگىزۋ تەتىكتەرىن ءاتۇستى جاساۋعا ءماجبۇر بولعان ەلدەردىڭ ءبارى دە كوپتەگەن قيىندىقتاردى باسىنان وتكىزدى. ەل ىشىندە حالقىڭنىڭ دا وسىعان دايىن بولماعانىن ايتۋىمىز كەرەك. دايىندىقسىز باستاعان رەفورمالاردىڭ بەرەكەسىزدىگىن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, الەمگە ەسىمى تانىمال عالىم دجوزەف ستيگليتستىڭ مىنا ءبىر پىكىرىنەن كورۋگە بولادى: «جاڭا دامىپ كەلە جاتقان مايدا ەلدەر قالتىلداعان قايىق سياقتى. حۆق كۇشتەپ تاڭعان كاپيتالدى جەدەلدەتە ىرىقتاندىرۋ ولاردى قاۋساعان قۇرساۋىن جاماماي تۇرىپ, كاپيتاندارى دايىندىقتان وتپەي تۇرىپ, قۇتقارۋ كوكىرەكشەلەرىن بورتقا الىپ شىقپاي تۇرىپ تولقىندى تەڭىز توسىنە اتتاندىرىپ جىبەرۋمەن بىردەي ەدى. ءتىپتى دۇلەي داۋىل كەلىپ سوقپاعاننىڭ وزىندە بورتقا ۇرعان تولقىننىڭ ءوزى-اق الگى كەمەنى اۋدارىپ كەتە الاتىن».
ءيا, بىزدەرگە ۇسىنىلعان «ەسەڭگىرەتۋ ەمىن» باتىس ەلدەرىنىڭ ءبىر دە ءبىرى بۇرىن قولدانعان جوق ەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن گەرمانيا ەكونوميكاسىن جەدەل كوتەرگەن ليۋدۆيگ ەرحارد: «نەمىستەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تاڭعاجايىپ ناتيجەسىنە جالپىلاي ىرىقتاندىرۋسىز, ونەركاسىپ سالاسىن تولىعىمەن جەكەشەلەندىرمەي-اق, كوپتەگەن سىرتقى قاتىناستارعا قويىلعان شەكتەۋلەرگە قاراماي قول جەتكىزىلدى» – دەپ كورسەتتى. اتالمىش سوعىستان كۇيرەگەن ەكونوميكانى باتىس ەۋروپا, جاپونيا, تايۆان, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرى مەملەكەتتىڭ وسى سالاعا باسشىلىق ەتىپ, تىكەلەي ارالاسۋىمەن قايتا تۇرعىزدى. باتىس ەۋروپادا ءوندىرىستىڭ شەشۋشى سالالارى مەملەكەت مەنشىگىنە الىندى, ال فرانتسيا مەملەكەتى وسىعان قوسا بانكتەردى دە ءوز مەنشىگىنە اينالدىردى. بۇل ءوتكەن كەزەڭنىڭ ءتاجىريبەسى. ال ءبىز رەفورمالار كوشىن باستاعان كەزەڭگە ورالساق, «ەسەڭگىرەتۋ ەمىنەن» بىردەن باس تارتقان ەلدەر بولدى. مىسالى, ۆەنگريا, چەحيا, سلوۆاكيا. پولشا بولسا 3 ايعا وسى تاسىلدەردى باستاپ, ارتىنان ءبىردەن توقتاتتى.
وكىنىشكە وراي, ءبىز – رەسەي, ۋكراينا, قازاقستان, ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز مەملەكەتتەرى وسى «شوكوۆايا تەراپيا» تەتىكتەرىن ءبىرشاما قولدانىپ, ونىڭ زاردابىن تارتا بىلدىك. ءبىز شاعىن ەلمىز, نەگە وسى جولمەن رەفورمالار جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولعانىمىزدى جوعارىدا ايتتىق. بۇرىنعى كەڭەستىك يمپەرياداعى ەڭ بەدەلدى, كۇشى دە, قۋاتى دا باسقا رەسپۋبليكالاردان ونشاقتى ەسە كوپ رەسەي فەدەراتسياسى نەگە ءسوز بولىپ وتىرعان جولدىڭ قولايسىز ەكەنىن سول كەزدە اڭعارماعانى تۇسىنىكسىز جاعداي. اعىلشىن پروفەسسورى ا.ءنوۋۆتىڭ مىنا ءبىر پىكىرىن كەلتىرسەك تە ارتىق بولماس: «بولاشاق ۇرپاقتار ەل ءۇشىن ەڭ ءبىر قيىن شاقتا ءدال رەسەيدە چيكاگو دوكتريناسى قابىلدانعانىنا تاڭ قالاتىن بولادى, نەگە دەسەڭىز باتىستا, سونىڭ ىشىندە امەريكانىڭ وزىندە دە ول يدەولوگيادان باس تارتۋ باستالعان بولاتىن».
ءبىز ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باستاپقى جىلدارىنداعى كەزدەسكەن قيىندىقتارعا, ولاردى تۋعىزعان سەبەپ-جاعدايلارعا جوعارىداعىداي تولىعىراق توقتاۋدى ءجون كوردىك. ءويتكەنى ەگەمەندىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنىڭ العاشقى ۇزاق مەرزىمى, ءتىپتى ونىڭ تەڭ جارتىسى دەسەك تە بولادى, وسى قيىنشىلىقتاردى جەڭۋ, ولاردىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋمەن ءوتتى. وسىلاردى ايتپاي, حالىقتىڭ تۇرمىسى نەگە كۇرت تومەندەپ, سودان بەرى الەۋمەتتىك سالاعا ونى جاقسارتۋ جولىندا تىنباي جاسالىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان ءالى كۇنگە دەيىن حالىق تۇرمىسى بىزگە كەرەكتى دەڭگەيگە جەتە الماي وتىرعانىن ءتۇسىندىرۋ قيىن. اتالمىش جاعدايلاردى ايتپاي, ينفلياتسيانىڭ نەگە جوعارى ەكەنىن, باسەكەلەستى ورتانىڭ نەگە ايتارلىقتاي قالىپتاسپاعانىن, سىبايلاس جەمقورلىق ەتەك جايىپ, ونىمەن كۇرەس ءالى كۇنگە دەيىن تولىق ناتيجە بەرە الماي وتىرعانىن دا ءتۇسىندىرۋ قيىن. باعانىڭ ون-ءجۇز ەسەلەپ ءوسۋىنىڭ سالدارىنان حالىق بۇرىن جيعان قورىنىڭ كوبىنەن ايىرىلدى, ناتيجەسىندە جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىندا جاپپاي بۇقارا نە كاسىپورىندى, نە جەر تەلىمدەرىن ساتىپ الۋ ىسىنە تولىعىمەن قاتىسا المادى. شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قازاقستان بايلىعىنىڭ شۇرايلى دا قوماقتى بولىگىنە يە بولۋىنا دا سول كەزدە بىزگە تىقپالاعان سىرتقى ساۋدانى ىرىقتاندىرۋ ساياساتى سەبەپ بولدى.
سىن ساعاتى
قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ العاشقى جىلدارى ناعىز سىن ساعاتى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەگەمەندىك العان حالىقتىڭ وراسان قيىندىقتارعا توزىمدىلىگىنىڭ, ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىن قالاي دا ساقتاپ قالۋعا بەرىك سەنىمىنىڭ سىنى بولدى. ەلدىڭ رۋحى, قاجىر-قايراتى, بىرلىگى سىنعا ءتۇستى. كوش باستاعان ازاماتتاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى, ەل ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى سىنعا ءتۇستى. ەلباسى, جاڭا كوشىمىزدى باستاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەلەشەككە دەگەن سەنىمى, قيىنشىلىقتان شىعاتىن جولدار تابۋ مۇمكىندىگى, العان جولىنا بەلىنىڭ بەكەمدىگى سىنعا ءتۇستى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ءوزىنىڭ «سىندارلى ون جىل» اتتى ەڭبەگىندە وسى كەزەڭنىڭ قيىندىعىن, ءوزىنىڭ سول كەزدەگى كۇمانى مەن ءۇمىتىن جان-جاقتى باياندايدى. وسى سىنداردان حالىق تا, ەلباسى دا ابىرويمەن ءوتتى. ومىرشەڭ, وزەگى تازا, وجەت قازاق دەگەن ەل بار ەكەندىگى, ەلىنە سەنگەن ەرى بار ەكەندىگى الەمگە دالەلدەندى. جيىرما جىلدىق تاۋەلسىزدىگىمىزدى اتاي وتىرىپ, وسىنداي تاريحي سىننان وتكەن كەزەڭىمىزدى ەرەكشە ەسكە الۋىمىز كەرەك. سول كەزدەگى الىس-جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ ءبىزدىڭ تىرشىلىگىمىزگە ۇڭىلە, كۇدىكپەن قاراپ, قازاقتار وسى دەربەس ەل بولا المايدى-اۋ دەگەن كۇمانىن جاسىرماي اشىق ايتقاندارى دا بولاتىن. ورىن العان قيىنشىلىقتاردىڭ توركىنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ولارعا توسقاۋىل بولاتىن دەرەكتى, تياناقتى شارالار جۇرگىزىپ بىزدەر ول كۇماندى جوققا, تەرىسكە شىعاردىق. ال ول قادامدار قانداي ەدى؟
الدىمەن, قازاقستان حالىقارالىق قاۋىمداستىققا ءوزىنىڭ بەيبىتسۇيگىش ەل ەكەنىن, باسقا ەلدەرمەن اشىق, ءارى ءوزارا ءتيىمدى ساياسي, ەكونوميكالىق قاتىناستارعا دايىن ەكەندىگىن, ءوز ەلىندە ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ىشكى ۇلتتىق بىرلىگىن ساقتاي بىلەتىندىگىن, دەموكراتيالىق دامۋ جولىنىڭ تۋىن بەرىك ۇستاعان, الەم قورىنداعى پاراسات پەن قۇندىلىقتاردى جوعارى باعالاپ قانا قويماي, ولاردى دامىتۋعا اتسالىساتىن ەل ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. وسى باعىتتاعى ەرەن ەڭبەكتىڭ يەسى, باستاماشىسى ەلباسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. ول ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ارحيتەكتورى بولدى دەسەك ارتىق ەمەس. سەمەيدەگى اتوم پوليگونىن جابۋ, ءوز قولىنداعى يادرولىق قارۋ-جاراقتان باس تارتۋ, امەريكاعا, باتىس ەۋروپاعا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا, باسقا دا ەلدەرگە دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن جاسالعان ءساتتى ساپارلار, الەمدە ءارى بەدەلدى, ءارى دامىعان ۇلكەن ەلدەرمەن ۇزاق نىسانانى كوزدەگەن ستراتەگيالىق ءارىپتەستىكتى جاساۋ, كورشىلەرىمىزبەن داۋ-دامايسىز, سابىرلى دا ءوزارا تۇسىنىستىكپەن جۇرگىزىلگەن شەكارا تۋرالى ءناتيجەلى كەلىسسوزدەر, تاعى دا باسقا كوپتەگەن پرەزيدەنت تاراپىنان جاسالعان ءىس-شارالار الەم ەلدەرىنىڭ وڭ نازارىن اۋدارا ءبىلدى. قازاقستان اشىق دەموكراتيالىق قوعام قۇرىپ جاتقان ەل ەكەنىنە ولاردىڭ كوزىن جەتكىزدى.
ناتيجەسىندە الەم ەلدەرىمەن, الىس-جاقىن كورشىلەرمەن دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك نەگىزىندە تۇراقتى قارىم-قاتىناس ورنادى. ناتيجەسىندە ءبىز ءوز ىشىمىزدەگى رەفورمالاردى سىرتتاعى ەشبىر ەلدەرگە, ەشبىر جاعدايعا الاڭداماي دامىتىپ, كەتكەن ولقىلىقتاردى تۇزەتىپ, ىلگەرى جىلجۋعا مۇمكىندىك الدىق. قازاقستاننىڭ الەم وركەنيەتىنىڭ جولىمەن جۇرە باستاعان ەل ەكەنىنە كوزى جەتكەن مەملەكەتتەر, قارجىلىق قورلار, ترانسۇلتتىق كومپانيالار بىزگە مولىنان ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. سول العاشقى ونجىلدىقتا بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندە شەتەل ينۆەستيتسيالارى مولىنان كەلگەن ءبىرىنشى ەل قازاقستان ەكەنىن ءبىز ماقتانىشپەن ايتامىز. جالپى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزگە 120 ملرد. دوللاردان استام ينۆەستيتسيا كەلگەن ەكەن, تمد ەلدەرىندە بۇل ەڭ جوعارى كورسەتكىش. قورىتا ايتساق, قازاقستاننىڭ سىندارلى سىرتقى ساياساتى ەل ىشىندەگى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ توقتاماي ءجۇرۋىنىڭ شەشۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. وسىنداي جاعدايدى ءبىز ەرەكشە ايتا دا, باعالاي دا ءبىلۋىمىز كەرەك, ويتكەنى ءبىر-ءبىرىمەن سوعىسقان نەمەسە قاتىناسى شيەلەنىسكەن ءجانە ءوز ىشىندە تىنىشتىق جوق ەلدەردە رەفورمالاردىڭ قالاي تۇرالاپ قالعانىن جاقسى بىلەمىز.
ءوز ىشىمىزدەگى رەفورمالاردىڭ توقتاماي جانە بارعان سايىن جەدەل ءجۇرۋى قازاقستان حالقى, قازاقستان قوعامى ۇستاعان باعىتىنان تايماي, قيىنشىلىقتاردى جەڭە وتىرىپ, كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋ جولىندا كورسەتكەن تاباندىلىقپەن بايلانىستى. سوناۋ ءبىر قيىن, باسقا تۇسكەن كوپتەگەن قيىنشىلىقتارمەن قىزۋ كۇرەس ءۇستىندە 1997 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2030» دامۋ ستراتەگياسى جاريالاندى. وندا تەك قانا سول كەزەڭدەگى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشۋى ايتىلىپ قويماي, قازاقستاننىڭ الدىمىزداعى وتىز جىل ىشىندە اساتىن اسۋلارى, حالىق تۇرمىسىنىڭ ءوسىپ, الەم حالىقتارىنىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ جولدارى, بارشا حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, ولاردىڭ جاڭا زامانعا ىنتاسىن ارتتىراتىن ءىس-قيمىلدار جان-جاقتى باياندالدى. ءدالىرەك ايتساق, ستراتەگيانىڭ نەگىزگى, ىرگەلى باسىم باعىتتارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, اشىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسۋ, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, ءال-اۋقاتىن ءوسىرۋ, ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ينفراقۇرىلىم, كولىك جانە بايلانىس سالالارىن دامىتۋ, كەمەلدى مەملەكەت قۇرۋ بولىپ انىقتالدى. ورىندالۋ مەرزىمى 4 كەزەڭنەن تۇراتىن ستراتەگيا اياقتالعان كەزەڭىندە قازاق ەلى دامىعان ەلدەر ساناتىنا قوسىلۋىن كوزدەدى.
ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, پرەزيدەنت سوڭعى جولداۋىندا: «... 1997 جىلعى حالىققا العاشقى جولداۋىمدا مەن بىلاي دەگەن ەدىم: «2030 جىلى ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز بۇدان بىلاي الەمدىك وقيعالاردىڭ قالتارىسىندا قالىپ قويمايتىن ەلدە ءومىر سۇرەتىن بولادى». وسى ءسوزدەرگە كۇمان كەلتىرگەندەر از بولعان جوق. دەگەنمەن, دىتتەگەن بۇل مەجەگە ءبىز 33 جىلدا ەمەس, ءبىر مۇشەل جاستىڭ وزىندە جەتتىك!» – دەدى. وسى ءپىكىردىڭ بىردەن-ءبىر دۇرىستىعىنا ءبىز كەشەگى استاناداعى وتكەن ەقىۇ سامميتىنە, الەم ەلدەرىنىڭ كوبىمەن تىعىز بايلانىسىمىزعا, بەدەلىمىز وسكەن سىرتقى جاعدايعا قاراپ كوزىمىز جەتىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋدە ونىڭ ساياسي, رۋحاني سالالارىن جۇيەلى تۇردە قايتا قۇرىپ, جان-جاقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىعان ءسايكەس دەموكراتيالىق قوعام قۇرىپ, ونى وسى جولمەن ءجۇرۋگە سىلتەيتىن اتا زاڭ قابىلداندى. زايىرلى مەملەكەت تالابىنا سايكەس ءۇش تارماقتان تۇراتىن بيلىك جۇيەسى, قوعامداعى ءارتۇرلى پىكىر, كوزقاراستاردى توپتاستىراتىن ساياسي پارتيالار دۇنيەگە كەلدى. دەموكراتيا تالاپتارىنا ساي اشىق سايلاۋ جۇيەسى قۇرىلدى. دەموكراتيالىق ءۇردىس, ساياسي بوستاندىققا جەتۋ ۇزاق جول, قازىر جول ۇستىندەمىز, شىعاتىن بيىكتەرىمىز ءالى الدا.
بىزدەر, قازاقتار, وتارشىلىقتى كورىپ, ءۇش عاسىرعا جۋىق بوداندىقتىڭ قۇرساۋىندا بولعان حالىقپىز. وسى ۇزاق جىلدار ويلاعان ويىمىز, ايتقان ءسوزىمىز, ىستەگەن ءىسىمىز بىرەۋلەرگە قاراپ الاڭداۋشىلىقپەن ءوتتى. تاريحىمىز بۇرمالاندى, اتا-بابادان قالعان اسقاق رۋح پەن مول قازىنانى دۇرىس يگەرە المادىق. ۇلتتىق سانا وسىلاي باسقاعا ءتاۋەلدىلىك نەگىزىندە قالىپتاستى. سوندىقتان دا ەگەمەندىكتىڭ تۇسىندا رۋحاني جاڭعىرۋ مايدانى, وراسان زور مادەنيەت قۇرىلىسى باستالدى. «قازاق جەرىندەگى حالىق كوبىنەسە قازاق پەن ورىس. قازاق مادەنيەتى ورىستان كەم بولعان سوڭ جەم بولاتىنى شەكسىز. ول جەم بولۋدان مادەنيەتى جەتىلگەنشە قۇتىلمايدى. قازاق جەم بولۋدان تۇبىندە دەكرەت قۋاتىمەن قۇتىلمايدى, مادەنيەت قۋاتىمەن قۇتىلادى. مادەنيەت كۇشەيەدى – ونەر-ءبىلىم كۇشىمەن, ءونەر-ءبىلىم كۇشەيەدى وقۋمەن. ازاتتىقتىڭ اسىلى مادەنيەتتە», – دەگەن ەكەن احمەت بايتۇرسىنوۆ.
دانىشپان بابامىزدىڭ وسى ءبىر تولعانىسى ەگەمەن قازاقستاننىڭ رۋحاني سالاسىن جاڭعىرتۋدىڭ, وركەنيەت جولىنداعى, مادەنيەت سالاسىنداعى ءىس-جوسپاردىڭ نەگىزى بولعانداي. ءبىلىمدى, عىلىمدى دامىتاتىن ءبىر ەمەس بىرنەشە اۋقىمدى باعدارلامالار, «مادەني مۇرا» جوباسى, قايتا جازىلىپ جاتقان تاريح, كوپ جىلدار ۇمىتىلىپ, ەگەمەندىك تۇسىندا ەلىمىزگە ورالعان قۇندىلىقتار, حالىق ساناسىن جاڭا زامان تالابىمەن شىڭداۋدى كوزدەگەن جوبالار مەن ءىس-شارالار وسى رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ نەگىزىن جاساپ جاتىر. رۋحاني تاۋەلسىزدىككە جەتپەي تاۋەلسىز ەل بولدىق دەپ ايتا المايسىڭ. سوندىقتان دا باسەكەگە, «الەم دەڭگەيىندەگى باسەكەگە قابىلەتتى قازاقتار, قازاقستاندىقتار ءۇشىن» دەپ پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جولداۋىنداعى كورسەتىلگەن جول, ونى ىسكە اسىرۋ شارالارى دا بىزدەگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى, دۇنيەتانىمى, جاڭاشىلدىعى, ىسكەرلىگى جاعىنان باسقا دا الەم ەلدەرىندەگى ءوز زامانداستارىنان كەم بولماي, تەڭ بولۋدى كوزدەپ وتىر. وسى ماقساتقا جەتۋ رۋحاني تاۋەلسىزدىكتىڭ شەشۋشى فاكتورى بولماق.
ساياسي جانە رۋحاني تاۋەلسىزدىك جولدارىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتىق. دەگەنمەن رەفورمالار باستالىسىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋدە ەڭ كۇردەلى دە قيىن, شەشۋشى سالا ەكونوميكا ەكەنى ايقىندالدى. وسى جاعدايدى ەلباسى تەرەڭ ءتۇسىندى, العاشقى مەزگىلدىڭ كۇردەلى قايشىلىقتارىنان تەزىرەك شىعۋ ءۇشىن تىڭ جول, تياناقتى شەشىمدەر ىزدەستىرۋ قامىنا كىرىستى. ەلىمىزدەگى سان الۋان رەفورمالاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى باسىمدىق وسى ەكونوميكا سالاسىندا دەگەن ءتۇيىنىن حالىققا جاريا ەتتى. «الدىمەن ەكونوميكا» – الىستى كوزدەگەن پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق تۇجىرىمداماسى ءدۇنيەگە كەلدى. ونى ورىنداۋ ماقساتىندا تياناقتى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلا باستادى.
وسىعان بايلانىستى تاعى ءبىر ەرەكشەلىكتەردى اتاپ كەتۋىمىز كەرەك. ياعني, جوعارىدا باياندالعان باتىس ەلدەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رەفورما جۇرگىزۋ جولىنداعى بىزدەرگە جاساعان ۇسىنىستارىن سىن كوزبەن قاراۋ باستالدى. ءدالىرەك ايتساق, كوپتەگەن جاعدايدا ءوز ەرەكشەلىكتەرىمىزدەن تۋعان تىعىرىقتان تەزىرەك شىعۋ جولدارى ىزدەلىندى. ولاردى جەدەل ىسكە قوسۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ دايىندىعى تومەن ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت ەكونوميكا سالاسىنداعى رەفورمالار جۇرگىزۋدى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الۋىنا تۋرا كەلدى. بارىنشا قيىن دا تاۋەكەلى مول مىندەت. وسى ماقساتپەن تەك ءبىر عانا 1995 جىل ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ زاڭدىق كۇشى بار 140-تان استام جارلىعى جاريالاندى. ولار اتالمىش سالاداعى رەفورمالاردىڭ ەلىمىزدە ەكپىندى جۇرۋىنە نەگىز سالدى. رەفورمالاردىڭ زامان تالابىنا سايكەس نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى سالىندى.
ناتيجەسىندە رەفورمالاردىڭ قارقىنى جاعىنان بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا بولعان ءارىپتەستەرىمىزدىڭ الدىنا شىقتىق. قازاقستان رەفورمالاردى تاباندىلىقپەن جۇرگىزىپ جاتقان ەل ەكەنىن شەتەل باسشىلارى مەن ماماندارى ايتا باستادى. قانشا قينالعانىمەن بۇرىن وداقتاس بولعان ارىپتەستەرىمىزگە دە وسىنداي شىندىقتى مويىنداۋعا تۋرا كەلدى. تەك مويىنداپ قويعان جوق, ءبىزدىڭ وزىق ءتاجىريبەمىزبەن تانىسۋعا اتالمىش ارىپتەستەرىمىز بىرىنەن سوڭ ءبىرى قازاقستانعا كەلە باستادى. سول كەزدەگى جاعدايدى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى كەڭەسشىسى, بەلگىلى ەكونوميست ا.يللاريونوۆتىڭ جۋرناليستەردىڭ «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارىنىڭ قايسىسى, ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, رەسەي ءۇشىن قىزىقتى جانە پايدالى بولۋى ءمۇمكىن؟» – دەگەن سۇراعىنا ءتومەندەگى جاۋابى كورسەتەدى: «ءىس جۇزىندە بارلىعى دا. قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا, بارلىق تاجىريبەسى پايدالى: تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق رەفورماسى, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مەملەكەتتىك قىزمەت, مەملەكەتتىك قارجى رەفورمالارى, ۇلتتىق رەزەرۆ قورىن جاساۋ, ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتا ساياساتىن ىسكە اسىرۋى – جالپى رەسپۋبليكانىڭ ءار باعىتتاعى جەتكەن اسەرلى جەتىستىكتەرىنىڭ سانى وتە كوپ. ولاردىڭ ەرەكشە اسەر قالدىراتىن سەبەبى – قازاقستان مەن رەسەي كوپتەگەن ولشەمدەر بويىنشا ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەلدەر: ەڭ الدىمەن ەكونوميكا, ساياسات, ادامدار, ورتاق تاريح, مادەنيەت, ەكونوميكاعا, بيزنەسكە ورتاق كوزقاراس – وسىلاردىڭ ءبارىن سالىستىرىپ كەلگەندە سىزدەردىڭ ءتاجىريبەلەرىڭىز ەرەكشە پايدالى بولىپ تابىلادى».
ءسويتىپ رەفورما سالاسىنداعى ايشىقتى قادامدار جاقىننىڭ دا, الىستىڭ دا كوڭىلىن اۋداردى, ءوز حالقىمىز ولاردىڭ جەمىسىن كورە باستادى. كوپتەگەن جولدار تىڭنان باستالدى, ولار قازاق ەلىندەگى رەفورمالاردىڭ ناتيجەلى ەرەكشەلىكتەرى بولىپ تانىلدى. وسىدان بارىپ الەمدىك قاۋىمداستىق بىزدەگى رەفورمالارعا «قازاقستان جولى» دەپ ات قويىپ, ايدار تاقتى. بۇل بىزدەرگە ماقتانىش, ال باسقالارعا ءوزىمىز جۇرگەن جولدىڭ عيبراتى مول ەكەنىنىڭ ايقىن ايعاعى بولدى. وسى جولدىڭ سۇرلەۋىن سالعان, وسى جولمەن ەلىن جاڭا زامانعا, جاڭا ەكونوميكا الەمىنە باستاعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنىن ايتۋىمىز ورىندى. ءوزىنىڭ ءبىرنەشە شەت تىلدەرىنە اۋدارىلعان «قازاقستان جولى» اتتى ەڭبەگىندە سول كەزەڭدە ءوزى باستاپ تاۋەلسىز مەملەكەت, ءتيىمدى ەكونوميكا قۇرۋ ءىس-شارالارىن جان-جاقتى بايانداپ, وي ەلەگىنەن ءوتكىزەدى. «مەن تاۋەلسىزدىك ستراتەگياسىن جاساۋ ءۇشىن الەم ەلدەرىن ارالاپ, ولاردىڭ ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋداعى ءتاجىريبەسىمەن, وسى جولدا كەزدەسكەن قيىندىقتاردى جەڭۋ شارالارىمەن تانىستىم. ءالەمنىڭ ءبىر دە ءبىر ەلى ءتۇبىرلى ەكونوميكالىق ءوزگەرىس جولىندا تۋعان قيىندىقتاردان قۇتىلماعان. ۇلكەندى-كىشىلى قۇلدىراۋلاردى انگليا, فرانتسيا, گەرمانيا, امەريكا قۇراما شتاتتارى دا باسىنان وتكىزدى. مەملەكەتتىڭ نەگىزىن سالعان ەكى قايراتكەردى – فرانتسيا پرەزيدەنتى شارل دە گوللدى, سينگاپۋر پرەزيدەنتى لي كۋان ءيۋدى ەرەكشە ايتقىم كەلەدى» – دەيدى پرەزيدەنت اتالمىش ەڭبەگىندە. بۇلار جانە دە اقش پرەزيدەنتى فرانكلين د. رۋزۆەلت, قىتاي رەفورماتورى دەن سياوپين, مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ماحاتحير موحامماد ەكونوميكا سالاسىندا وتە ناتيجەلى رەفورمالار جۇرگىزگەن تاريحي تۇلعالار. وسىلاردىڭ قاتارىندا «قازاقستان جولىنىڭ» اۆتورى دا وزىنە ءتيىستى جوعارى ورنىن الارى ءسوزسىز.
رەفورمالاردىڭ تەتىكتەرى جاسالىپ, ينفراقۇرىلىمدارى دامىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىن قامتىعاننان باستاپ قازاقستاننىڭ الدىنا قويعان ماقساتى بيىكتەپ, نە ىستەسەك تە الەم دەڭگەيىندەگى جەتىستىكتەرمەن سالىستىرىپ, ولارعا جەتۋ جولدارىن ايقىنداۋ باستالدى. وسى ءۇردىس پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا ءار جىلداعى ارنايى جولداۋىنان باستالدى. ەڭ العاشقى 1997 جىلعى جولداۋ پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا ءوزىنىڭ «2030 – ستراتەگيالىق دامۋ» باعدارلاماسىن ۇسىنۋدان, ونى ورىنداۋداعى باستى ماسەلەلەردى ايتۋدان باستالىپ ەدى. «قازاقستان-2030 ستراتەگياسىنىڭ ەرەكشە ءرولى مەن ماڭىزى تۋرالى ءبىز جوعارىدا ايتتىق. ودان كەيىنگى ءار جىلداعى جولداۋلار قازاقستان ءوركەنيەتى مەن ەكونوميكاسىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ تياناقتى جولدارى جانە الەمدەگى ءجۇرىپ جاتقان ساياسي, ەكونوميكالىق, رۋحاني ءۇردىستەردىڭ وكتەم تالابىنان تۋعان ءىس-شارالار دەر ەدىم.
ولاردىڭ ىشىندە «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن» دەپ ايدار تاققان پرەزيدەنتتىڭ 2004 جىلعى حالىققا جولداۋىنىڭ ماڭىزى وتە زور. دەربەس ەل, مەملەكەت, حالىق بولىپ الەم ەلدەرىنىڭ كوشىنىڭ سوڭىندا جۇرە بەرمەي, قاي جاعىنان بولسا دا سول ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ بولۋ قامىنا كىرىسۋگە شاقىردى بۇل جولداۋ. ءبىز اشىق ەكونوميكا, دەموكراتيالىق قوعام قۇرىپ جاتىرمىز. 170-تەن استام الەم ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىس جاسادىق. ءسويتىپ الەمدەگى ەكونوميكا سالاسىنداعى سايىسقا, باسەكەگە تۇستىك. ەشقانداي جايباراقاتتىقتى, باياۋ ءجۇرىستى كوتەرمەيتىن سايىس. جەدەل جۇرسەڭ, جەدەل وزگەرسەڭ, سوعان قوعامدى, حالقىڭدى دايىنداساڭ جەڭەسىڭ, ايتپەسە بۇرىنعىداي كوش سوڭىندا قالاسىڭ. بۇل ەلدىككە, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا قويىلعان تاريحي سىن, ءارى تاريحي مۇمكىندىك.
باسەكە بايگەسىندە
كەزەكتى جولداۋىندا ەلباسى تەك باسەكەگە قابىلەتتىلىك ەمەس, وسى تۇرعىدان الەمدەگى الدىڭعى قاتارداعى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ باستى ماقساتى دەپ كورسەتتى. وتە ماڭىزدى دا اسقاق ماقسات. الەمدەگى بارىنشا قاناتىن جايعان جاھاندانۋ ۇردىسىنەن باسقالار دا, بىزدەر دە تىس قالمايمىز. وسىدان ءبىزدىڭ الەم ەلدەرىندە الاتىن ورنىمىز وسى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىڭە بايلانىستى. ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىن ۇدەتىپ, ونى تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىندىگى دە وسى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىڭە بايلانىستى. ەگەمەندىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە باسەكەگە قابىلەتتىلىك انىقتايتىن ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەر بويىنشا الەم ەلدەرىنىڭ ورتاشا تابىسى بار ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق نەمەسە كەيبىر كورسەتكىشتەردەن ولاردان دا ىلگەرى ساتىعا كوتەرىلدىك. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 12 ەسە ءوستى ونىڭ قازىرگى دەڭگەيىمەن 180-نەن استام الەم ەلدەرىنىڭ بەل ورتاسىندامىز. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ەلىمىزدەگى ءوسۋ قارقىنى تەك بۇرىن وداقتاس بولعان رەسپۋبليكالار عانا ەمەس, قازىر وڭتۇستىك شىعىس ازيانىڭ «جولبارىستارى» اتانعان وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, مالايزيا ەلدەرىنىڭ, ولار ەگەمەندىك العان العاشقى 20 جىلداعى ءوسۋ قارقىنىنان جوعارى. بۇدان قازاقستان ءدال بۇگىن ورتالىق ازيا «جولبارىسى» دەگەن تۇسىنىك تۋمايدى, دەگەنمەن بولاشاقتا تۇراقتى دا جەدەل دامۋ ارقاسىندا (ول ءۇشىن كەرەك جاعدايلار جاسالىپ جاتىر) ولاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
مۇنان كەيىنگى جولداۋلاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ زاماناۋي بەت-پەردەسىن جاساۋعا ەرەكشە ماڭىزى بولدى. ولار «قازاقستان جولىنىڭ» وتە ءبىر كۇردەلى تارماعىن دامىتۋعا ارنالدى. 2003-2015 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاندىرىپ, قازاق ەلىن يندۋستريالى قوعام قۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسۋدى ماقسات ەتتى. قازىرگى زامان وتە ءتيىمدى جوعارى تەحنولوگيالاردىڭ زامانى. جانە بۇل بۇرىنعىداي ءداستۇرلى تەحنولوگيالار ەمەس, ءبىلىم مەن عىلىم جاڭالىعىن بارىنشا مول پايدالانعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار. امەريكا, باتىس ەۋروپا, جاپونيا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا «جولبارىستارى» جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 50-دەن 80 پايىزىنا دەيىن وسى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە الادى.
اتالمىش ستراتەگيا زاماننىڭ وسىنداي وكتەم تالابىنان تۋعان ەدى. ونى ورىنداۋ بارىسىندا ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە, تەحنوپاركتەر, دامۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلدى. ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋدا ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋگە دايىندىعى مول كاسىپكەرلەر جاساقتاۋدىڭ ماڭىزى انىقتالدى. دەگەنمەن, 2003-2007 جىلدارى ستراتەگيادا كورسەتىلگەن ءىس-شارالار ەلىمىزدە باياۋ ءجۇردى, 2008-2009 جىلدارداعى دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسى داعدارىسىنىڭ تەرىس ىقپالى دا باياۋ قيمىلدىڭ سەبەبى بولدى. الەمدىك داعدارىستان قازاقستان ءتيىستى قورىتىندى شىعارا ءبىلدى: تەك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالىق نەگىزدە جاراقتالعان, سوندىقتان دا تيىمدىلىگى جوعارى ەكونوميكا قانداي دا بولسا داعدارىسقا تويتارىس بەرە الادى. الەمدىك داعدارىستان العان نەگىزگى ساباق وسى بولدى.
ناتيجەسىندە 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. ورىندالۋ مەرزىمى بەس جىلدان ەكى كەزەڭگە بولىنگەن وسى جوبا ەكونوميكا سالاسىن, ونىڭ تەحنولوگيالىق, جاڭاشىلدىق دەڭگەيى مەن تيىمدىلىگى جاعىنان قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋدى كوزدەپ وتىر. ونىڭ ەڭ شەشۋشى باعىتتارى: يندۋستريالىق نەگىزدە جانە كەرەكتى ينفراقۇرىلىمدى جاساقتاي وتىرىپ ەكونوميكانىڭ جەدەل جانە تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ; ەلىمىزدەگى ادامي كاپيتالدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە وسى سالاعا ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋ نەگىزىندە قول جەتكىزۋ; حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇيى, تۇرمىس, الەۋمەتتىك سالالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا 2010-2020 جىلدارداعى ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ ماقساتتارىن تاعى دا ەسكە سالدى: ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى كەمىندە 30 پايىز; وڭدەۋشى سالالارداعى ءوسىم يگەرۋشى سالالار دەڭگەيىنەن اسىپ تۇسەدى نەمەسە سوعان جەتەدى; ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا سالىناتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كەمىندە 30 پايىزعا ارتادى. 2014 جىلعا دەيىن جالپى قۇنى 8,1 ترلن. تەڭگەنى قۇرايتىن 294 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلادى.
پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى قازىرگى تاڭدا شەكتەپ وتىرعان ەلىمىزدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى. جان باسىنا شاققاندا قازاقستاندا جىلدىق ەڭبەك ونىمدىلىگى 17 مىڭ دوللاردى قۇرايدى, ال دامىعان ەلدەردە ول 90 مىڭ دوللار, ياعني بەس ەسە كوپ. اۋىل ەكونوميكاسىنا كەلسەك, وندا قىزمەت ىستەگەن 20 ادامنىڭ جىلدىق تابىسىن وزىق مەملەكەتتەردە ءبىر عانا جۇمىسكەر بەرە الادى ەكەن. سوندىقتان دا الداعى ونجىلدىق ەڭبەك ءونىمدىلىگى جاعىنان كۇردەلى جەتىستىكتەرگە, ياعني ول جالپى ەكونوميكادا 2 ەسە, اگروونەركاسىپتىك كەشەندە 4 ەسە ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. اتالمىش كەشەندە العاشقى بەس جىلدىقتىڭ وزىندە ەڭبەك ونىمدىلىگى ەكى ەسە ارتىپ, حالىقتىڭ تاماققا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 80%-ىن ءوز اۋىل شارۋاشىلىعىمىزدا وندىرىلگەن ونىمدەردى تەرەڭ وڭدەۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.
وسى كورسەتكىشتەرگە جەتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى – ەلىمىزدەگى وڭدەۋشى سالانى قارقىندى دامىتىپ, قازىر ورىن الىپ وتىرعان ەكونوميكاداعى سىڭارجاق دامۋدى شەكتەۋ. جانە دە اتالمىش سالانى الەم دەڭگەيىندەگى جوعارى تەحنولوگيالارمەن جاراقتاۋ. اتالمىش جوبادا وڭدەۋشى سالانىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق دەڭگەيىن جاساۋ ىسىنە مەملەكەت تاراپىنان وتە قوماقتى قاراجات كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, شەتەل ينۆەستيتسياسىن دا نەگىزىنەن وسى وڭدەۋشى سالاعا تارتۋ ساياساتى ىسكە اسا باستادى, الداعى جىلداردا قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, يتاليا, فرانتسيا, رەسەيدەن قازاقستان ءوندىرىسىنىڭ وڭدەۋشى سالاسىنا 20 ملرد. دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلىپ وتىر, بۇل بىزدەگى شيكىزات سەكتورىنا تارتىلاتىن جوبادان ەكى ەسە كوپ.
ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ شەشۋشى فاكتورى ادامي كاپيتال, ونىڭ ساپاسى, دەڭگەيى. جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ ءۇشىن كاسىبي ءبىلىمى جوعارى ينجەنەرلەر, اسىرەسە تەحنيكالىق پروگرەستىڭ زاماناۋي جاڭا سالالارى – اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا, بيو-نانوتەحنولوگيا, باسقا دا سالالارعا دايىندىعى جوعارى ماماندار كەرەك. قولدانىسقا ەنىپ جاتقان ءبىلىم, عىلىم باعدارلامالارى, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى», شەت ەلدەردە ماماندار دايىنداۋعا ارنالعان «بولاشاق» باعدارلاماسى, باسقا دا جوبالاردى ءىس جۇزىندە جۇرگىزۋ باستالدى. پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە كوشۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋگە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا قارجىلىق-ەكونوميكالىق قۇرالدارىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن ءبىلىم سالاسىنا الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1,0% جۇمسالعان بولسا, قازىر ول 5,1 % قۇرايدى, ياعني ءبىلىم سالاسىن دامىتۋ بۇل ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ونىڭ بولاشاققا دەگەن زور ماڭىزىن تۇسىنگەن ءۇردىس. سوندىقتان دا وسى سالاعا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى بىزدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3,9%-ىن قۇراسا, بۇل كورسەتكىش ودان ءارى دامىتۋدى, الداعى ون جىل ىشىندە ونى الەمدەگى ورتاشا دەڭگەيگە جەتكىزۋدى قاجەت ەتەدى.
ءوز ءجۇرىسىڭدى باسقالارمەن سالىستىرۋمەن بايقايسىڭ. تاريحتا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, دەربەس رەفورمالار جاساعان, جاساپ تا جاتقان ەلدەر بار. سولاردىڭ كەيبىرەۋىمەن 20 جىلدا شىققان بيىگىمىزدى سالىستىرىپ كورەيىك. ءوڭتۇستىك كورەيا ەگەمەندىك العانعا دەيىن ازياداعى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ ءبىرى ەدى. قازىر ول الەمدەگى ەڭ باي, حالىق تۇرمىسى جوعارى ەلدەردىڭ ساناتىندا. 40 جىل بويى ەكونوميكانى 7%, ودان دا جوعارى دەڭگەيدە ۇزبەي دامىتىپ كەلە جاتىر. جىلدا بەرەتىن ىشكى جالپى ءونىم كولەمىمەن دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى ورىندا. رەفورمالاردىڭ العاشقى 20 جىلىندا (1960-1980 جج.) وڭتۇستىك كورەياداعى ىشكى جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 1109 دوللاردان 3358 دوللارعا, ياعني ءۇش ەسە ءوستى. بەسجىلدىق جوسپار نەگىزىندە دامىعان ەكونوميكا العاشقى ون جىلدا ءوز ىشىندەگى ءوندىرىستى جان-جاقتى دامىتۋعا, بۇرىن يمپورتتان الىناتىن تاۋارلاردى ءوز ىشىندە جاساۋعا باعىتتالدى. تەك ءۇشىنشى-ءتورتىنشى بەسجىلدىقتاردان باستاپ وڭتۇستىك كورەيا ەكونوميكاسى شىعارعان ونىمدەرىنە ەكسپورتتىق باعىت بەرە باستادى. اتالمىش 20 جىل ىشىندە وسى ەلدىڭ وڭدەۋشى سالاسىنىڭ ەكسپورتى جالپى ەكسپورت كولەمىمەن سالىستىرعاندا 18,2%-دان 89,5%-عا دەيىن ءوستى. اتالمىش مەرزىمدە تۋعاننان كۇتۋلى ءومىر ۇزاقتىعى 55 جاستان 65 جاسقا دەيىن, ياعني 10 جىلعا ءوستى.
بۇرىنعى بريتانيا كولونياسى مالايزيا 1963 جىلى ەگەمەندىك الدى, 1965 جىلى سينگاپۋر دەربەس مەملەكەت بولىپ ونىڭ قۇرامىنان شىقتى. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات دەپ ايدار تاققان مالايزيا ەكونوميكاسى العاشقى ونشاقتى جىلدارى كەدەيشىلىكتى جويۋعا, بۇرىن تەڭدىگى بولماعان الەۋمەتتىك سالانى قايتا قۇرىلىمداۋعا جانە ءوز ەلىندە يمپورتتىڭ ورنىن باسات