ايەلىم دۇرىس ايتادى...
– بارعان جەرىڭدە تىنىش وتىرمايسىڭ با؟.. ادامداردى ءبىر-بىرىنە قايراپ, تۇيمەدەيدى تۇيەدەي جاسايسىڭ دا جايباراقات جانداردى «جىنداندىرىپ» كەتەسىڭ... – جاي قالجىڭدادىم عوي, سوعان ب ۇلىنە قوياتىنداي... – ءاي, ەلدىڭ ءبارى سەنىڭ قىرىق جىلدان بەرگى قيقار سوزدەرىڭە كونىپ كەلە جاتقان, قۇلاعىنىڭ قۇيقاسى قاتقان مەن دەيمىسىڭ... ءبىر گ ۇلى اشىلماعان ون سەگىز جاسىمدا وسى ءۇيدىڭ بوساعاسىن اتتاعالى ءبىر ءجونى ءتۇزۋ ءاڭگىمە ايتقان كۇنىڭ بولدى ما؟.. ءتىلىڭمەن تىستەلەگەنىڭ ءوز الدىنا, شالا پىسكەن نانىمدى سالماقتاپ, «توڭىرەكتە دۇشپان از ەمەس, دالادان ءدۇبىر شىقسا ۇيدە «زەڭبىرەكتىڭ» دايىن بولعانىنان زيان جوق» دەپ كەكەتەتىنسىڭ... قايناۋى كەلىسپەي قاتىپ قالاتىن «ۆارەنەمدى» شانىشقىمەن باسىڭا كوتەرىپ: «جاۋىندى كۇنى قولشاتىردىڭ كەرەگى نە؟» دەيتىنسىڭ... قاسىمىزدا وتىرعان شەشەڭ مارقۇم قوسا كۇلەتىن. جىنىم كەلىپ جالعىز قالعانىمدا جىلاپ الاتىنمىن. تۇڭعىشىما بوسانار الدىندا كومانديروۆكاعا كەتكەن سەنىڭ تاڭعى ءتورتتىڭ پويىزىنان ءتۇسىپ, ءۇي سىرتىنداعى دارەتحانادا وتىرعانىڭدى قايدان بىلەيىن... ەسىگىن اشا بەرگەنىمدە: «سالەمەتسىڭ بە؟!» دەگەنىڭ... شالقالاپ بارىپ شارباققا سۇيەنگەنىمدى ەمىس-ەمىس بىلەمىن. ەسىمنەن ايىرىلسام كەرەك, كوزىمدى اشسام كەرۋەتتە جاتىرمىن... – قاتىن-ەي, وتكەندى قوزعاپ قايتەسىڭ, قۇداي ساقتاپ ۇلىمىز ورنىندا قالدى... – ول از بولعانداي كەلەسى كۇنى ءتۇستە قيار تولى بوشكەنى دومالاتتىرىپ, كەشكىسىن بۇرىن عاشىق بولعان قىزىڭنان حات كەلىپ, اقىرى تاڭ قىلاڭ بەرە روددومعا اتتاندىردىڭ عوي... – ەرتەرەك بوساندىڭ... – تاعى بىردە, ۇيقىدا جاتقانىمدا «پورتوشكادان» كىرەمىن دەپ شوشىتتىڭ... – ۇيقىڭدى بولمەيىن دەپ... وندا سەن قىزىمىزعا جۇكتى بولاتىنسىڭ... – جۇكتى بولاتىنسىڭ... قازىردىڭ ءوزىندە بەرگەن جاۋابىڭ تەرىس-قاعىس. سەنەن ۇيرەنگەن بالا قايدا بارسىن. ءجونى ءتۇزۋ سويلەيتىن بىرەۋى جوق. قىڭىر تارتىپ, قيسايىپ جاتقاندارى ءبارىنىڭ. قولدارىڭنان كەلەتىنى قالجىڭمەن قاعىتۋ... – بايبىشە, كۇلگەن ادام كوپ جاسايدى. بەس بيەنىڭ ساباسىنداي بولىپ دوڭگەلەنىپ وتىرعانىڭ ءازىل-قالجىڭنىڭ ارقاسى... ايتپەسە, قاسىمبەك پەن ايتقاننىڭ قاتىنىنداي قابىرعالارىڭ ىرسيىپ, سۇيەكتەرىڭ سىقىرلاپ, جەل ايداعان قاڭباققا ۇقساپ قالار ەدىڭ... – وڭبايسىڭ؟!. انادا كەلىنشەگىن كورسەتە كەلگەن كەتىك باۋىرىڭا: «ءبىر اي بۇرىن تانىستىرعان كەلىن باسقا ەدى عوي...» دەدىڭ بەتىڭ بۇلك ەتپەستەن... ءبىر قىزارىپ, ءبىر بوزارعان ابىسىنىمدى ارقاسىنان قاعىپ, قوسارلاسا ءجۇرىپ قوساعىنا ارەڭ قوسقانىمىزدى ۇمىتپاعان شىعارسىڭ... «ءتورت بالاڭ – ءتورت ءتۇرلى » دەگەلى كورشى ۇيدەگى قوقان مەن قاتىنى قاتيگۇل كۇندە قىرقىسادى. – كوزبەن كورگەنىم, قۇلاقپەن ەستىگەنىم... – قىرىق جىلعا جۋىق سەنىڭ قيقار مىنەزىڭە كونىپ كەلە جاتقان ماعان ولگەندە التىننان ەسكەرتكىش قويۋ كەرەك. ...ايتپاقشى, بۇگىن مەرەكەسى ەكەن, ۇندەمەي قۇتىلدىم. ايەلىم دۇرىس ايتادى... تۇرلىحان كارىم تالدىقورعانايەلدەر «ءالديى»
ەكi ايەل اڭگiمەلەسiپ تۇر. – كۇيەۋiڭ – مورياك. بiر كەتكەندە مولىنان كەتەدi. بiر جىلدا بiر-اق اپتا بولادى ۇيiڭدە. مەن ساعان قاتتى تاڭعالام, قالاي شىدايسىڭ؟ – بiر اپتاعا شىداۋعا بولادى عوي. * * * – اجىراسقاننان كەيىن وڭباعان كۇندە قوڭىراۋ شالاتىن بولدى... – كەشىرىم سۇراپ, قوسىلايىق دەي مە؟! – جوق, ماعان العىس ايتىپ ءجۇر, الباستى! * * * ەكى كەلىنشەك سىرلاسىپ وتىر: – مەنىڭ كۇيەۋىم ءبىزدىڭ قاي كۇنى ۇيلەنگەنىمىزدى دە بىلمەيدى. – ەركەكتەردىڭ ءبارى سونداي ۇمىتشاق كەلەدى. – مۇنىڭ ءبىر جاقسى جاعى بار: قىستا ءبىر رەت, كوكتەمدە ءبىر رەت ەسىنە ءتۇسىرىپ قويامىن دا, جىلدا ەكى سىيلىق الامىن... * * * – جىگىتىڭ سەنى ۇنەمى قولىنا كوتەرىپ جۇرگەنىنە قالاي قارايسىڭ؟ – بىلاي... ماعان ونىڭ موينىندا وتىرسام دا جەتەر ەدى...
ءتۇسىنىپ كور
الاقانىمەن جاعىن تىرەپ, تەرەزەگە مۇڭايا قاراپ ۇستەل باسىندا پاۋل وتىر. وزىنە جانى اشىعانى سونداي, ءتىپتى, كوزىنە جاس ۇيىرىلەدى: مۇنىڭ قوساعى ليزحەن اناۋ ۇزىنتۇرا پەترگە كەتكەن, ءتىپتى, كيىم-كەشەگىن دە الماعانىن قايتەرسىڭ. بۇلاي بولادى دەپ پاۋل ويلاپ پا, ءسىرا؟ كۇنى كەشە مۇنداي حيكمەت ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن. ال بۇگىن...
نە ءۇشىن دەسەڭشى؟ سونىڭ كوڭىلىنەن شىقسام-اۋ دەپ جانىن جەمەدى مە, بۇل. بىراق, ليزحەن بار ما, ول ەندى ادام ءبىلىپ بولمايتىن ءبىر جان... ولاي دەسەڭ دە جاقپايسىڭ, بىلاي دەسەڭ دە جاقپايسىڭ. وتىرساڭ – وپاق, تۇرساڭ – سوپاقسىڭ. بەۋ شىركىن, اجەسى مارقۇم : «پاۋلحەن, ايەل زاتى ەركەكتىڭ شارۋاقور بولعانىن قالايدى», – دەۋشى ەدى. پاۋل دا امىسە سولاي بولۋعا تىرىساتىن. مىنە, ەندى تەڭ قۇربىسىنىڭ الدى بولدى دەسە دە سىيادى: داڭعاراداي ءۇيى مىناۋ, سۋ جاڭا «جيگۋليى» قاڭتارۋلى تۇرعانى, باۋ-باقشاسى اناۋ, مال-جان دەگەنىڭ, ءتىپتى, ىرعىن. ەندى كەلىپ ليزحەن وسىنىڭ ءبارىن تارك ەتىپ, كونەلەۋ ۆەلوسيپەدى مەن سالپاڭقۇلاق يتىنەن وزگە دىمى جوق ۇزىن-سيراق پەترگە اۋىپ كەتۋىن قاراشى. ناعىز ەركەك دەيتىننىڭ نە ەكەنىن ءالى بىلمەگەنى-اۋ, ءسىرا... بۇل بولسا جۇمىسقا تەك توبەسىن كورسەتىپ قايتۋ ءۇشىن باراتىن, ال ۇزاقتى كۇنگە ءوز شارۋاسىنان ارتىلمايتىن. ەرتەلى-كەش بەل جازباي ەڭبەك ەتتى, كەيبىر ەركەكتەرشە گازەت وقىپ, ديۆاندا ءشانيىپ جاتپادى. گازەت دەگەندى جازدىرىپ تا المايتىن, ۇزاقتى كۇنگە سارىلىپ تەلەديدار دا قارامايتىن. مۇنىڭ ورىنسىز اقشا جۇمساپ, اشىلىپ-شاشىلعانىن كورگەن كىم بار ەكەن, كانە, ايتسىنشى؟ مۇنى ەڭ الدىمەن ليزحەننىڭ ءوزى ايتا الماس بولار, ويتكەنى, پاۋل قايداعى ءبىر وپا-دالاپ, ءاتىر-ءماتىر دەگەندەرگە شاشىلىپ كورگەن جان ەمەس. جو-جوق, ول ليزحەنگە كادىمگىدەي قۇندى نارسە سىيلايتىن, ويتكەنى, جارامدى مەن جاقسىنى ۇيلەستىرە بىلەتىن. اجەسى مارقۇم ايتۋشى ەدى عوي: «پاۋلحەن, ايەلگە سىيلاعان زاتىڭ ونىڭ كوڭىلىنەن دە شىقسىن, كەرەگىنە دە جارايتىن بولسىن», – دەۋشى ەدى. پاۋل وسىنىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن قايتا-قايتا وتكىزە كەلگەندە, ءوزىن شارۋاقور ەمەس دەپ ەشكىم ايتا الماسىنا كوزى انىق جەتەتىن. سونى ليزحەنگە دە تالاي دالەلدەپ ەدى-اۋ. ايتالىق, ايەلى ەسكى شاينەك ابدەن توزىپ كەتتى دەپ ەمەۋرىن تانىتسا بولدى, بۇل وعان سۋ جاڭا شاينەك سىيلاي قوياتىن. ال ۇيلەنۋ تويىنىڭ كەزەكتى بىرجىلدىعىندا قىزىلشاقا توراي ساتىپ اپەردى. ءتىپتى, قايىن ەنەسى دە ولگەنشە ريزا بولسىن. راس, ليزحەننىڭ تۋعان كۇنىنە اپەرگەن سىيلىعى ازداپ ىڭعايسىزداۋ شىقتى – ەلەكتر ۇستارا جاپ-جاڭا بولعانىمەن, ايەلى تۇسكىر وعان قۋانا قويمادى. بىراق ءپاۋلدىڭ مۇنىسى دا بىلگەندىك ەدى, ويتكەنى, بۇرىنعى ەلەكتر ۇستاراسى سونىڭ الدىندا عانا بۇزىلىپ, جاراماي قالعان, ال ءۇي بولعان سوڭ ءبىر ۇستارا بولۋى كەرەك قوي. ايتەۋىر, تۇككە پايداسى جوق گۇل سىيلاعاننان وسىنىڭ ءوزى جاقسى, الگى سوراڭداعان پەتردىڭ گۇل سىيلاعانى دا جەتىپ جاتىر... وسى ويعا تىرەلگەندە ءپاۋلدىڭ بەت الپەتى تىرجيىپ كەتتى, بىراق ءدال وسىعان بايلانىستى ءبىر وي جىلت ەتتى: ايتپاقشى, پالەنىڭ ءبارى وسى گۇل-پۇلدە جاتقان جوق پا ەكەن؟!. دەگەنمەن, پاۋل بۇل ويدان دەرەۋ اينىدى: ولاي بولۋى ءتىپتى, مۇمكىن ەمەس. مۇنىڭ ليزحەنى ونداي اقىماق ەمەس ەدى عوي. بىراق, سالدەن سوڭ الگى وي تاعى ءبىر قارىپ ءوتتى... اۋ, شىنىمەن-اق اڭگىمەنىڭ توركىنى گۇلدە جاتسا شە؟!. ءپاۋلدىڭ جۇرەگى مۇزداپ قويا بەردى... شىنىندا, ايەل زاتىن ءتۇسىنىپ بولمايدى.
الەكساندر ديتە
اپەندە اجە
تۇرعىزىپ جۋىندىرادى
اجەمىزدىڭ كورشىسىنىڭ ايەلى ۇزاق جىلدار اۋىرىپ جاتىپ قايتىس بولعاسىن, كورشىسى توسەك جاڭعىرتىپ, ۇيىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپتى. جۋىناتىن بولمەسىندەگى ۆانناسىن سىرتقا شىعارىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا «دۋش» كىرگىزىپ جاتقانىن كورىپ كورشىلەرى: «بۇنىسى نەسى ەكەن؟» دەپتى. سوندا قوجاناسىر اجە: – بۇرىنعى ايەلىن جاتقىزىپ جۋىندىراتىن ەدى, ەندىگىسىن تۇرعىزىپ قويىپ جۋىندىرايىن دەگەن عوي, شاماسى, – دەپتى.جۇباتۋ
نەمەرەسى كەلىپ: – اجە, مەنى بالالار مازاقتاي بەرەدى, – دەپتى. سوندا اڭعال اجەمىز: – نە دەپ مازاقتايدى سەنى؟ سەنىڭ اياعىڭ اقساق پا, قولىڭ شولاق پا, كوزىڭ سوقىر ما, مۇرنىڭ پۇشىق پا, اۋزىڭ قيسىق پا؟ – دەپ قايتا-قايتا قاداپ ايتىپ, نەمەرەسىن جۇباتىپتى. سويتسە, داستارقان باسىندا اياعى جوق قايناعاسى, قولى شولاق قۇداسى, كوزى سوقىر ءبىر قوناعى, مۇرنى پۇشىق ءبىر ءسىڭلىسى, اۋزى قيسىق قايىنسىڭلىسى وتىر ەكەن.جۇندە دە اقىل جوق ەكەن
اجەمىزدىڭ ءبىر ءىنىسىنىڭ شاشى سيرەپ, ماڭدايى, توبەسى قاسقالانىپ قالىپتى. بىراق, الگى ءىنىسىنىڭ قولىنا شىققان ءجۇنى قالىڭداۋ ەكەنىن كورىپ, اجەمىز باسىن شايقاپ وتىرىپ: – وي, اللاي, بۇل جۇندە دە اقىل جوق ەكەن, قولىنا قالىڭ بوپ شىققانشا, باسىنا شىقپاي ما؟ – دەپ كەيىگەن ەكەن.يتتەرىن بايلاپ قويماي ما؟
وسى اجەمىزدىڭ تاۋىپ سويلەيتىن كەزدەرى دە بولادى. بىردە جاقىن ءىنىسىنىڭ ۇيىنە كەلسە, شايپاۋلاۋ كەلىنى اجەمىزگە تيەتىندەي سوزدەر ايتىپتى. سوندا اجەمىز ىنىسىنە: – وسى كەيدە ادامدارعا قايران قالام, ۇيىنە قوناق كەلەتىنىن بىلەدى, شاۋىلدەگەن يتتەرىن بايلاپ قويسا قايتەدى؟ – دەگەن ەكەن. بۇل ءسوزدى ەستىپ قالعان كەلىنى اجەمىزدىڭ اياعىنا جىعىلىپ كەشىرىم سۇراپتى. جاسۇلان سەيىت ۇلى استاناتوسىن سىيعا – «شوپىرلىق كۋالىك»
8 ناۋرىز, جالعىز قىز – دينارانىڭ تۋعان كۇنى, جاسى ون التىعا كەلىپ, ساۋىق-سايران قۇرعان كۇنى. ال اكەسى بەلگىلى باي كىسى, ءتورت قۇبىلاسى ساي كىسى, جالعىز قىزىن ءسۇيىپ كەلىپ, اق باتاسىن ءۇيىپ توگىپ, «شوپىرلىق كۋالىگىن» توسىننان سىيلاعانى... بۇعان ايىلىن جيماعانى: «جول پوليتسياسىنان قورىقپا, ول شىركىندەر مەن تۇرعاندا, ءسىرا دا ءسوز بولىپ پا؟! دەگەنمەن ابايلاپ ءجۇر, جان-جاعىڭا قارايلاپ ءجۇر» – دەپ, ديناراسىن قايراپ قويدى, ەسىك الدىنا ءبىر «لەكسۋستى» بايلاپ قويدى. ال قىزى بولسا, ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەستەن, «جول ەرەجەسىن» كوزگە ىلمەستەن, رۋلدە قۇس بوپ ۇشىپ وتىر, شەشە بايعۇس ۇيىندە, جانى مۇرنىنىڭ ۇشىندا, تاقىمىن قىسىپ وتىر.«ينديرا»
ايەلدەر مەرەكەسى – ءبىر بويجەتكەن تويداعى, «ءتاتتى سۋعا» تويمادى, شالدى دا, بالانى دا, بيگە شاقىرىپ قويمادى, ءتىپتى, ەتەگىن كوتەرىپ, «ستريپتيز» بولىپ وينادى. «رومكى» بەرسەڭ توڭكەرىپ سالىپ, مايىسا ك ۇلىپ ماس بولمايدى, اعاسى بار, جەڭگەسى بار, تالاي سىن كوز پەندەسى بار, «ۇيات-اۋ» دەپ جاسقانبايدى. ءبىر ساتتە اسابا, توي باسقارۋشى باس اعا, بۇل قىزدى «ينديرا» دەپ تانىستىردى, تاعى دا «رومكى» قاعىستىردى. * * * ال ينديرا گانديدىڭ ارۋاعى, سوناۋ شالعايدان اڭىرادى. ءازىربايجان قونارباەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسى ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر