تاسارالدىڭ تۇيە بالۋانى...
تاسارال بالقاش كولىندەگى ۇساق ارالداردىڭ ءبىرى. قۇيقاسى كەلىسكەن ەلدى مەكەن. اشارشىلىق جىلدارىندا تالاي جۇرتقا اقىرى بولعان جەر. مارقا بالىعىمەن تالاي جۇرتتى اجال تىرناعىنان الىپ قالعان جەر. تالايدىڭ تەرى توگىلگەن. تالايدىڭ قانى توگىلگەن.
ەل ەندى ەسىن جيناي باستاعاندا وتىز جەتىنىڭ ناۋبەتى باستالعان.
كورمەگەن كوكەلەرى مۇنىڭ ءشىلدەحاناسىندا بولا الماعان. ولار سول كەتكەندەرىنەن ورالمادى.
ساعىجان اعا وسى جەردە دۇنيە ەسىگىن اشقان.
ساعىجان اعا سول اسىل اعالارىمىزدىڭ وتەۋىندەي تاسارالدا دۇنيەگە كەلگەن.
بۇلار تۋماي جاتىپ امانات ارقالاعان ۇرپاق. اعا ۇرپاقتىڭ اماناتىن.
سول جاۋاپكەرشىلىكتى ءومىر بويى الىپ كەلەدى.
سول امانات ءالى موينىنان تۇسكەن جوق.
ماڭدايىنا سولايشا بەينەت جازىلىپتى. بۇلاردىڭ ەڭبەك ءوتىلى مەكتەپكە بارماي جاتىپ باستالعان.
سول بەينەت بۇلاردى ەرتە ەسەيتتى. اۋىلداعى قارا جۇمىستىڭ بارىنە جەگىلگەن. ودان قارا جۇمىس بۇلاردىڭ قولىنا جۇعىپ قالعان جوق.
سوندا دا ويىنعا ۋاقىت تابا بىلگەن. وزدەرىن وزدەرى شىنىقتىرعان. جان ساقتاۋ وڭاي ەمەس ەدى. سودان دا بارىپ باستارىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوققان.
الايدا, ءبىر نارسە انىق ەدى. بۇلار نامىسقا سۋارىلىپ ءوستى. نامىستىڭ ق ۇلى ەدى.
وكپەسى وشكەنشە جۇگىرگەن جوق. توبەلەسسە جىعىلعانشا عانا توبەلەستى.
ءمۇلتىم بار دەمەدى.
قاپى كەتتىم دەمەدى.
ويىن بولعاندا توپىراقتى شاڭىتىپ جاتار ەدى. وزىنەن ەرەسەك بالالاردىڭ ءوزىن الىپ ۇراتىن. اۋىلدىڭ بارشا قارا دومالاعى كۇرەسەتىن. الايدا, ءبارى بىردەي بالۋان اتانبادى. ال ساعىجان بولسا بالا بالۋان اتاندى.
ول كەزدەگى سپورتتىڭ ءتورەسى كۇرەس ەدى عوي. ەل ساعىجاننىڭ ەرتەڭىن كۇرەسپەن بايلانىستىردى.
ونىڭ جۇرەگى باسقاشا سوعاتىن. ەلىمە قىزمەت قىلسام دەيتىن. ول ءوزىن مۇعالىم رەتىندە كورەتىن. ول كەزدەگى ەڭ قاستەرلى ماماندىق بالاعا قارا تانىتۋ ەدى عوي. سول سەبەپتى, قاراعاندىنىڭ پەدينستيتۋتىنا قۇجاتىن تاپسىرعان. فيزيكا-ماتەماتيكا وقۋىنا.
ەل قاراعاندى جۇرتشىلىعىن شاحتاسىن عانا بىلەدى دەپ ويلايدى. ونىڭ دا ءجونى بار. بارلىق جاقسىلىق, بارلىق قامقورلىق سولارعا جاسالدى. ەڭ جاقسى جالاقىنى سولار الدى, ەڭ جۇيرىك جەڭىل كولىكتەردى سولار ءمىندى, ەڭ جايلى جارىق ۇيلەرگە سولار كىردى. مىنە, قىزىق ولار دا سپورتتى جاقسى كورەدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە كۇرەستى.
قازاق كۇرەسىن...
قىلان باقىجانوۆتىڭ ەسىمىن وسىندا ءجۇرىپ ەستىدى. ول جاي عانا شاحتەر ەمەس, ۇلكەن باستىق ەدى. قازاق كۇرەسىنەن العاش بولىپ سپورت شەبەرى اتانعان سول كىسى بولاتىن. الىمشايقى ءسالىمباەۆ بولسا ول دا شاحتەر بولىپ شىقتى. بۇل اعالارى قازاقستاندى قويىپ ورتالىق ازيا بويىنشا چەمپيون اتانعان بالۋاندار ەدى.
ساباقتى جاقسى وقىعاندىقتان بوس ۋاقىتى دا كوبەيە تۇسكەن. ەندى ونىڭ كۇرەسپەن شىنداپ شۇعىلدانۋىنا مۇمكىندىك تۋعان. باعىنا قاراي «اكەليانىڭ» قولىنا تۇسكەن. قاراعاندى كۇرەسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان جۇماجان اكەنوۆتى ەل سولاي اتايتىن.
ساقاڭنىڭ جۇلدىزدى ءساتى دە تۋعان. 1957 جىلى ەل چەمپيونى اتاندى. مۇنداي قۇرمەتكە ءمادى سماعۇلوۆ تا بولەنگەن. اۋىلداسى سايلاۋ تۇرعانبەكوۆ ءۇشىنشى ورىن الىپ قالدى. ول عانا ەمەس, قىلان, الىمشايقى اعالارى دا ءۇشىنشى ورىندى قاناعات تۇتقان. اتاقتى بالۋان ابىلسەيىت ايحانوۆ تا ءۇشىنشى ورىن الىپ قالعان...
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا اقادىردا قازاق كۇرەسىنەن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق ءتۋرنيرى ءوتتى. سول جارىستىڭ باس تورەشىلىگىندە ابىلسەيىت اعامىز وتىردى. رەتى كەلىپ ۇيدە قوناق بولدى. سوندا اسىل اعانىڭ اۋزىنان ءبىرىنشى رەت ساعىجان اعادان ءبىر ەمەس, ەكى رەت جەڭىلگەنىن ەستىدىم. سونىڭ ءبىرىنشىسى وسى ايتىپ وتىرعان جارىسىمىز ەكەن. سەرىك دەمەسىنوۆ, تاناۋ نىعىزباەۆ, جاكەن تاتيەۆ سىندى باۋىرلار تاپتى. 58-ءدىڭ جازىندا ەكىنشى مارتە چەمپيون اتانادى.
1959 جىلى ماسكەۋدە كسرو حالىقتارىنىڭ ەكىنشى سپارتاكياداسى وتەتىن بولادى. وسى جارىستا جاكەن تاتيەۆ ەكەۋى ءدۇيىم جۇرتقا قازاق كۇرەسىنىڭ باسقا كۇرەستەردەن ءبىر مىسقال دا كەم ەمەستىگىن بوز كىلەمدە دالەلدەپ بەرەدى. وسى سپارتاكيادادا ەل قازاق كۇرەسىن مويىندايدى.
قازاق كۇرەسىنەن ەندى ورتالىق ازيا بويىنشا بىرىنشىلىكتەر وتەتىن بولادى.
جارتى عاسىردان كەيىن قازاق كۇرەسىنەن الەم ءبىرىنشىلىگى وتەدى دەپ كىم ويلاعان. قازاق كۇرەسىنىڭ جاڭا ساپالىق سيپات الاتىنىن كىم بىلگەن؟!
«قازاقستان بارىسى» دەپ اتالاتىن بۇل جارىسقا تورتكۇل دۇنيە قاتىسىپ وتىرعانىن كوز كوردى, جانىمىز سەمىردى. سول جارىستىڭ قالىڭ ورتاسىندا ساعىجان امانجولوۆ اعامىز دا ءجۇردى. ورىستىڭ ايۋى – الەكساندر مەدۆەدپەن, قازاقتىڭ تۇيەسى – ابىلسەيىت ايحانوۆپەن.
ءابىل اعامەن كەيىنگى كەزدەسۋلەرى بوز كىلەمدە وتپەگەنىمەن كۇرەستەن الىس كەتە قويعان جوق.
سول كەزدەسۋلەرمەن بىرگە بالقاش جەرىنە ۇلكەن كۇرەس ورالدى.
2010 جىلى مىسشىلار قالاسىندا ەركىن كۇرەستەن ساعىجان امانجولوۆ اتىنداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا رەسپۋبليكالىق تۋرنير ءوتتى. سول تۋرنيرگە ات ارىتىپ الماتىدان ءابىل اعا كەلدى. بايراقتى جارىستىڭ تۇساۋىن كەستى. باس بالۋان جاس بالۋاندارعا باتاسىن بەردى.
سول جارىس بۇگىندە ءداستۇرگە اينالدى.
وسىدان ءبىر جارتى عاسىر بۇرىن تۇيە بالۋان اتانعان.
بۇگىندە ساعىجان اعامىزدى بالقاشتىڭ بارىسى دەيتىن بولىپپىز.
بالقاش جولبارىسىنىڭ كوزدەن عايىپ بولعانى جۇرەگىمىزدى اۋىرتادى.
ادام بارىسىنىڭ ورالۋى جۇرەگىمىزدى قۋانتادى.
نار بولىڭىز, تاسارالدىق نارقوسپاق!
بار بولىڭىز, بالقاشتىق بارىس!
تورەحان مايباس,
جازۋشى
قاراعاندى