كەشە اقوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ءوتتى.
بارشاعا بەلگىلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 قاڭتارىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى وكىمگە قول قويعان بولاتىن. سودان, ىلە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن, قۇرامىندا پارلامەنت, ۇكىمەت, جوعارعى سوت, وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, زاڭگەرلەر مەن عىلىمي-ساراپتامالىق قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى ەنگىزىلگەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ولار وزدەرىنە تاپسىرىلعان ءتيىستى مىندەتتى جۇيەلى تۇردە اتقارۋعا كىرىسىپ كەتكەن-ءدى. مىنە, كەشە اقوردادا ەلباسىنىڭ باسقارۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان وتىرىستا اتالعان جۇمىس توبىنىڭ ءىس-قيمىلى كەڭىنەن تالقىلانىپ, بىرقاتار ماسەلەلەر ءسوز بولدى.
باسقوسۋدا مەملەكەت باسشىسى ءبىرىنشى كەزەكتە ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعانىن ايتا كەلىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى ىشىندە كونستيتۋتسياداعى بارلىق قاعيدالاردىڭ ورىندالۋى ناتيجەسىندە قازاقستاندا كوپتەگەن تابىستارعا قول جەتكىزىلگەنىنە توقتالدى. ودان ءارى ەلباسى ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش ەكەنىن, تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا ورنىقتى دامۋعا جول اشىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت ەلىمىزدى وسى باعىتىنان اجىراتپاي, ىلگەرى باستىرا بەرۋ ءۇشىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورما ارقىلى ەلدى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ وزەكتىلىگىن جەتكىزدى. ەلباسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىرگى جاعدايعا قاراپ, پرەزيدەنتتىڭ بىرنەشە وكىلەتتىگىن ۇكىمەتكە قاراي جىلجىتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ ۋاقىت تالابى بولىپ تابىلادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتىرىس بارىسىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەسى رەسپۋبليكا دامۋىنىڭ جۇيەلى جانە زاڭدى كەزەڭى بولىپ تابىلاتىنىنا ەكپىن بەردى.
– مەن ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ءبىرىن ىسكە اسىرۋ ۇكىمەتكە ەكونوميكا سالاسىندا قوسىمشا اتقارۋشىلىق وكىلەتتىكتەر بەرۋدى كوزدەيدى. بۇل ورايدا, قورعانىس قابىلەتىنىڭ, سىرتقى ساياساتتىڭ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ, كونستيتۋتسيانى قورعاۋدىڭ جانە مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىندا ءتيىمدى جۇمىستى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرىندا قالا بەرەدى, – دەدى ەلباسى.
ودان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىننان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ەرەكشە قۇزىرىنا جاتقىزىلعان وكىلەتتىكتەر سانىنىڭ ازاياتىنىنا نازار اۋداردى.
– باعدارلامالاردى بەكىتۋ, ۇكىمەتتەگى كادرلىق وزگەرىستەر ماسەلەلەرى, جاڭا باسقارۋ ورگاندارىن قۇرۋ ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ قۇزىرىنا بەرىلۋى مۇمكىن, – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار, ەلباسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە پارلامەنتتىڭ ءرولىن پارمەندى تۇردە كۇشەيتۋ قاجەتتىگىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتادى.
– ءبىزدىڭ جاعدايدا ۇكىمەت جەڭىسكە جەتكەن پارتيادان نەمەسە فراكتسيادان جاساقتالادى. وسىلايشا, كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا پارلامەنتتىڭ ۇكىمەتكە قاتىستى ءرولى قايتا قارالۋعا ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇعان قوسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزىلىپ وتىرعان رەفورمالار مەن ولاردىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلۋىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدى.
ءوز كەزەگىندە اتالعان جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ پرەزيدەنتكە مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ جونىندە ازىرلەنگەن ۇسىنىستار تۋرالى بايانداپ بەردى.
– ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىزبەن قۇرىلعان جۇمىس توبى العا قويىلعان مىندەتكە سايكەس ءۇش باعىت بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەدى.
ءبىرىنشى. كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قاجەت ەتپەيتىن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ زاڭمەن بەلگىلەنگەن وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ جونىندەگى ۇسىنىستار.
بۇعان قاتىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇسىنىستارى جۇيەلەندى. جالپى, ۇسىنىستار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا ماسەلەلەرى رەتتەلەتىن وكىلەتتىكتەرگە قاتىستى. ولار – ەكونوميكانى, قارجىنى, مەملەكەتتىك م ۇلىكتى باسقارۋ ماسەلەلەرى, اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمنىڭ جەكەلەگەن ماسەلەلەرىن شەشۋگە بايلانىستى وكىلەتتىكتەر.
ەكىنشى. جوعارعى سوت پەن باس پروكۋراتۋرا سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار بەردى. ولار دا كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قاجەت ەتپەيدى. بۇل سوت باقىلاۋىن كۇشەيتۋگە, پروكۋرورلاردىڭ ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك پروتسەسكە قاتىسۋىن ودان ءارى شەكتەۋگە قاتىستى ۇسىنىستار. بارلىعى سوت-قۇقىقتىق سالا بويىنشا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى قاجەت ەتپەيتىن 13 ۇسىنىس جاسالدى.
ءۇشىنشى. جۇمىس توبى كونستيتۋتسيا نورمالارىن تۇزەتۋدى كوزدەيتىن 40-قا جۋىق ۇسىنىستى جەكە قارادى. بۇل ماسەلەدە دەپۋتاتتىق كورپۋس, عىلىمي-ساراپشىلىق قاۋىم بەلسەندىلىك تانىتتى. ەنگىزىلگەن ۇسىنىستار پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى, سونىڭ ىشىندە ولار ۇكىمەت قۇرامىن جاساقتاۋعا دا قاتىستى. سونىمەن قاتار, ۇكىمەتتىڭ پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارى الدىنداعى ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋ ۇسىنىلدى, – دەدى ءا.جاقسىبەكوۆ.
سونداي-اق, ول ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جونىندە ۇسىنىستار كەلىپ تۇسكەنىن ايتا كەلىپ, سوت-قۇقىق سالاسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستاردىڭ دا ءبىر بولىگى كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستى ەكەنىن ءمالىم ەتتى.
– اتاپ ايتقاندا, ول جوعارعى سوتتىڭ مارتەبەسى مەن فۋنكتسيالارىن ناقتىلاۋ مۇمكىندىگىنە جانە سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتاردى انىقتاۋعا قاتىستى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىگىن انىقتايتىن نورمالارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزىلدى.
وسىلايشا, ءسىزدىڭ قاراۋىڭىزعا كونستيتۋتسيانى وزگەرتپەي, زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋدى كوزدەيتىن بازالىق ۇستانىمدار ەنگىزىلىپ وتىر. سونداي-اق, كونستيتۋتسيا نورمالارىنا ءبىرىنشى كەزەكتە پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋگە, سونىمەن بىرگە, ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەر ەنگىزۋ مۇمكىندىگى جونىندە ۇستانىمدار ازىرلەنىپ, ءسىزدىڭ قاراۋىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىر, – دەدى ءا.جاقسىبەكوۆ.
جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى زينايدا فەدوتوۆا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەردىڭ سىندارلى سيپاتىنا توقتالدى.
– ءبىز نەگىزىنەن ۇكىمەت يەلەنۋگە ءتيىستى ۇيىمداستىرۋ-اتقارۋ فۋنكتسيالارىن بەرىپ جاتىرمىز. بۇل – ۇكىمەتتىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى. پارلامەنتتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى الساق, ءبىز ءماجىلىستىڭ كوپ جاعدايدا كەلىسىم بەرۋ جونىندەگى وكىلەتتىككە يە ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان ماسەلەنىڭ قولعا الىنۋى كوڭىلىمىزدەن شىعادى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىندەگى پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ, پارلامەنتتىڭ جانە وزگە دە ورگاندار اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس ۋاقىت تالابىنا ساي بولعانى ءجون. سوندىقتان دا ءبىز بۇگىنگى جيىنىمىزدا پرەزيدەنتتىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگىن ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە بەرۋ ءجونىندەگى ۇسىنىستى تالقىلاۋىمىز ول وتە ورىندى دەپ سانايمىن. شىن ءمانىندە ۇيىمداستىرۋ-اتقارۋشىلىق ىستەر نەگىزىنەن ۇكىمەتتىڭ قۇزىرەتىندە بولعانى ءجون. سولاي ەتكەندە ۇكىمەتتىڭ ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارىلايتىن بولادى. سوندا ۇكىمەت ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى كوبىرەك الاڭدايدى, – دەدى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى.
سونىمەن قاتار, جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى بەكىتىلگەن نورمالاردى انىقتاۋ جونىندەگى ۇكىمەت ءجۇرگىزگەن تالداۋدى جاريالادى.
– 11 كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, 20 كودەكس پەن 298 زاڭعا تالداۋ جاسالدى. 11 كودەكس پەن 80 زاڭدا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن بەلگىلەيتىن نورمالار قاراستىرىلعان. ۇكىمەت جۇمىس توبىمەن بىرلەسىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگىن قايتا ءبولۋ جونىندە 32 ۇسىنىس ازىرلەدى. بۇل ۇسىنىستار كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزبەي-اق, باسقا زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى, – دەدى مينيستر.
سونداي-اق, جيىن بارىسىندا «قازاقستاننىڭ زاڭگەرلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى راحمەت مۇقاشەۆ جۇرگىزىلگەن تالداۋدىڭ نەگىزىندە بارلىق فيليالداردا تالقىلاۋلار ءوتىپ جاتقانىن ءسوز ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭگەرلەر قاۋىمى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمانىڭ وزەكتىلىگىنە ءمان بەرىپ, ونىڭ دەر كەزىندە قولعا الىنعانىنا قولداۋ بىلدىرۋدە.
ال قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى ازاماتتىق-قۇقىقتىق زەرتتەۋلەر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تولەش قاۋدىروۆ ءوز سوزىندە بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى ءبولۋ ىسىندە بارلىق شارالار ناقتى, ءادىل, ساۋاتتى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس ەكەنىنە توقتالدى.
د.ا.قوناەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ءومىرالى جالايري ءوز كەزەگىندە العا قويىلىپ وتىرعان مىندەتتەردىڭ وتە ورىندى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– وتپەلى كەزەڭدە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءبىر قولدا بولعانىنىڭ دۇرىستىعىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. بۇل 25 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ اياقتان تۇرىپ, العا جىلجۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى دەپ ايتا الامىن. ال قازىرگى كەزدە پرەزيدەنتتىك بىرقاتار وكىلەتتىكتى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرۋدىڭ كەزەگى كەلدى دەپ سانايمىن. ويتكەنى, قازىرگى جاعدايدا بارلىق مىندەت پرەزيدەنتكە جۇكتەلىپ, سونىڭ سالدارىنان ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تومەندەپ كەتتى, – دەدى ول.
جيىن بارىسىندا جۇمىس توبىنىڭ وزگە دە مۇشەلەرى ءسوز سويلەپ, مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ءىسىنىڭ دەر كەزىندە قولعا الىنعانىن, بۇل ماسەلەنى ۋاقىتتىڭ ءوزى تۋىنداتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»