وقۋشىلاردىڭ ۇيالى تەلەفون ۇستاۋى تۋرالى قوعامدا ەكى ءتۇرلى پىكىر بار. كەيبىر ۇستازدار قارسى. سەبەبى, ساباق ۇلگەرىمىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەيدى. جانە بۇگىنگى تەلەفوندار جەتىلدىرىلگەن. ۆاتساپ ارقىلى ءبىر-بىرىنە كىجىنىپ, ەڭ سوڭىندا ايعاي-شۋ, توبەلەس شىعىپ جاتادى. وقۋشىلار «ۇيالى تەلەفوندى تىم بولماسا, ساباقتان تىس ۋاقىتتا ۇستاعىمىز كەلەدى», دەيدى.
ۇيالى تەلەفون قازىرگى تاڭدا ءاربىر ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىپ جۇرگەن ۇيرەنشىكتى زاتىنا اينالعان. بايلانىس قۇرالىنىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ دامىپ كەتكەنى سونشالىقتى, بۇل زاماندا كەز كەلگەن ادام ۇيالى تەلەفونسىز جۇرە المايدى دەپ تە ايتۋعا بولادى. جۇمىستا, ساباقتا, سەرۋەندەپ جۇرسە دە ادام ءۇشىن قاجەتتى دۇنيە بولىپ تۇر. بىراق, ۇيالى تەلەفونعا, پلانشەت, كومپيۋتەرگە دەگەن قۇمارلىق مەكتەپ جاسىنا دەيىن قالىپتاسىپ قويىلادى ەكەن.
– ءوزىم ءومىر باقي ۇستاز بولىپ ەڭبەك ەتتىم, – دەدى قارت ۇستاز, قالاداعى «دوستىق» ءۇيى ارداگەرلەر القاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كەڭەس رايىمبەكوۆ, – بالاباقشاداعى بالادا ۇيالى تەلەفون جۇرەدى. بۇرىندارى التى جاسار بالانى «اتتىڭ قۇلاعىندا وينايدى», «الىستان التى جاسار بالا كەلسە, الپىستاعى اقساقال سالەم بەرەدى», «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەپ قازاق بالالارىن ەستيار بولۋعا تاربيەلەۋشى ەدى. بۇگىندە سول ءسوز «ۇيالى تەلەفونمەن كەرەمەت وينايدى, قارىپ تانىماسا دا, يۋتۋبكە كىرىپ الادى, ينتەرنەتتى شاپقىلاپ شارلاپ جىبەرەدى» دەگەن ماقتانىش, تاڭدانۋ سەزىمدەرىمەن اۋىستى.
– بالالاردىڭ كوزىنە سەنسورلى تەلەفوندارعا قاراۋ وتە زيان, – دەگەن اقپاراتتى ۇسىندى بىزگە كوز دارىگەرى جانار قادامبەكوۆا. – كۇنىنە ون بەس مينۋت قانا ويناتىڭىزدار. بالاباقشا, مەكتەپ جاسىنداعى بالالار پلانشەت, كومپيۋتەر وينايمىن دەسە, ءمۇمكىندىگىنشە كوز گيگيەناسىن ساقتاڭىزدار. كوز گيگيەناسى دەگەنىمىز, ۇيالى تەلەفوندى, كومپيۋتەردى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا شەيىن شەكتەۋ. تەك كوز ساۋلىعى عانا ەمەس, قۇلاقتىڭ دا اماندىعى قاجەت. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا بايلانىستىڭ باستى قۇرالدارى داۋىسى كورشى ۇيگە ەستىلەتىن قاراپايىم تەلەفون, تەلەگرامما نەمەسە حات جازۋ ەدى. تەحنيكا دامىعالى بۇل قىزمەتتىڭ ءبارىن ءبىر عانا ۇيالى تەلەفون اتقاراتىن بولدى. قازىر الاقانداي عانا وسى قۇرالدى ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ۇستايدى. بار شارۋا ءبىر تەتىكتى باسۋمەن شەشىلەدى. بىراق, ۇيالى تەلەفوننىڭ پايداسى عانا ەمەس, زيانى دا بار ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. بۇنى ەڭ العاش كادىمگى تاراقاندار سەزگەن. وكىنىشكە وراي, ادامدار سەلت ەتەر ەمەس. قولدا, ناقتى ايتقاندا, الاقاندا ۇستايتىن تەلەفوندى ەسىن بىلمەيتىن جاس بالالارعا ويىنشىققا بەرىپ قويادى. ونى ۇستاعان بالا الدىمەن اۋزىنا سالىپ, سورىپ, جالايدى. وسى دۇرىس ەمەستىگىن اتا-انالار ويلانۋى كەرەك. ۇيالى تەلەفون بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى ەكەن. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ناشارلايدى. تانىمدىق قابىلەتى تومەندەيدى. بويدى سۇلەسوقتىق پەن بويكۇيەزدىك بيلەيدى. بالالاردىڭ كوبىسى اشۋشاڭ, شارشاڭقى, جۇيكەسى تەز قۇريدى. ال ۇيالى تەلەفونمەن ۇزاق سويلەسەتىن بالالاردىڭ جۇيكەسى جۇقارىپ, دەپرەسسيالىق سيندرومعا ۇرىنۋى جيىلەيتىن كورىنەدى.
– ءبىر بالانى كوردىم, ۇيىنە كەلگەندە الدىمەن پلانشەت وينادى, سوسىن ونىڭ قۋاتى تاۋسىلىپ قالعان سوڭ, ۇيالى تەلەفونعا جارماستى, ونىڭ قۋات كوزى بىتكەن سوڭ, كومپيۋتەرگە وتىردى, – دەيدى كىتاپحاناشى ءراش نۇرتىلەۋوۆا. – وسىنداي بالالار كىتاپ-جۋرنال وقىپ, گازەت قاراسا عوي. ءتىپتى, قازىر تەلەديدار دا قارامايتىن بولدى. قىز بالالار توقىما توقىپ, ءىس تىكسە, ۇلدار سپورتتىڭ ءار تۇرىمەن تەگىن اينالىسۋىنا مەكتەپتە مۇمكىندىك جاسالسا جاقسى بولار ەدى. كۇن ۇزىن نوۋتبۋك پەن كومپيۋتەر, تەلەفوندا وتىراتىن بالادان ەرتەڭ قانداي وتان قورعاۋشى شىعادى؟ ونداي قىزدان قانداي دەنى ساۋ بالا تۋماق. بي سىنىپتارىن كوبەيتسە, مەكتەپتەگى سۋرەت جانە ەڭبەك سىنىپتارىنا كوڭىل بولىنسە دەيمىز. ايتپەسە بالالاردىڭ بارلىعى ينفورماتيك نەمەسە ماتەماتيك بولمايدى عوي. دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنا دا دۇرىس قاراعان ءجون.
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, ۇيالى تەلەفوندى ۇزاق پايدالانۋعا بولمايتىندىعى اقيقات. بىرىنشىدەن, ونى ۇزاق پايدالانۋ ۋاقىتىڭدى الادى, شارشاتادى. بىراق, شىنىن ايتۋ كەرەك, ۇيالى تەلەفونسىز جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس جاعدايعا جەتتىك. ءوزىڭ باس تارتساڭ دا قاتارلاستارىڭ, ارىپتەستەرىڭ بايلانىسقا شىعىپ تۇرعان سوڭ, ەرىكسىز ۇيالى تەلەفونعا تاۋەلدى بولاسىڭ. جاس تا, كارى دە ءبىر-بىرىمەن تەلەفوندى قۇلاققا توسىپ, كۇندىز-ءتۇنى سويلەسۋمەن بولادى. بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىندا, جامباسىندا, قالتاسىندا, ءسومكەسىندە, كەۋدەسىندە جۇرگەن وسى «سوتكا» دەگەننىڭ ادامعا قانشالىقتى پايدالى نەمەسە زياندى ەكەندىگىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى, بىلسە دە نازار اۋدارمايدى.
راۋشان قابجانقىزى,
جۋرناليست
سەمەي