لاقايلار دەگەن كىمدەر؟

بۇل ۇلىس – تۇركىنىڭ قازاققا وتە جاقىن ءبىر بۇتاعى تۇركى حالىقتارى الەم ءور­كە­ني­ەتى­نىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, جال­پىاداميلىق دا­مۋ, مادەني جانە رۋحاني فاكتورلاردىڭ دامۋىن دا قامتاماسىز ەتىپ كەلگەنى ت­اريحتان جاقسى بەلگىلى. ءتۇر­كى­لەر شىن مانىندە ءوز دارا تۇل­عالارىن ماقتان ەتىپ, ولاردىڭ اتتارىن تاريحي يدەولوگيادا ساقتاپ كەلۋمەن بىرگە, ولاردىڭ قىزمەتىن پاش ەتۋ سەزىمىنە بولەنگەنى دە قۋانارلىق جايت. لاقايلار وزبەك ۇلتى قۇرا­مىن­داعى تۇركى ۇلىسى. ولار نە­گىزىنەن قازىرگى تاجىكستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى مەن وڭتۇستىك بولىگىندە, ياعني سا­ما­نيان (بۇرىنعى لەنين), كوفارنيحون (بۇرىنعى ور­دجو­نيكيدزەاباد), حيسسار اۋ­­داندارىندا, حاتلون وب­لى­سىنداعى قورعانتوبە ءجا­نە كولاپ ايماقتارىندا قو­نىس­تان­عان. بۇل ۇلىسقا جاتاتىن ادامداردىڭ سانى تاجىكستاندا 500 مىڭنان استام, ال شەت ەلدەردە 500 مىڭعا جۋىق, ياعني جالپىلاي سانى ءبىر ميلليونعا تايا­دى. لاقايلاردىڭ بىرنەشە تو­بى تاجىكستانمەن كورشى اۋعانستانداعى باعلان, قۇن­دىز, تاحور پروۆينتسيالارىندا, پاكىستانداعى كاراچي قالاسىندا جانە ونىڭ ءتو­ڭى­رەگىندە, ساۋد اراب­يا­سىنداعى مەككە, مادينە مەن جيددا قالا­­لا­رىندا, تۇركياداعى جاي­­لان­پانار, انتاكيا, ىستان­بۇل, شونلي ۋرفا جانە ءزاي­تۇن مۇرنى ايماقتارىندا, يرانداعى تەگەران قالاسى مەن ەلدىڭ شيراز, زاحيدون, كەرمانشاح, عازۆين, حۋرمۋز­حون پروۆينتسيالارىندا تۇرعى­لىقتى ءومىر سۇرەدى. لاقايلار تۇركى ۇلىس­تا­رىنىڭ قالىپتاسۋىندا ما­ڭىزدى ءرول ات­قار­عان ساقتار, ودان سوڭ ارعىندار مەن قىپ­شاق­تاردىڭ ۇرپاعى بولىپ تابى­لادى. جۇرتقا بەلگىلى, X-XV عاسىرلاردا بۇل ءۇش رۋ ءىرى ەتنوستىق توپ بولىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ ەتنوگەنەزىندە ەرەكشە ءرول اتقارعان. ولار ەتنوالەۋمەتتىك جانە تاريحي دامۋ بارىسىندا لاقايلار رەتىندە ەرەكشەلىگىن ساقتاپ كەلدى. لاقاي ۇلىسىنىڭ قالىپ­تا­سۋ جولى دا باسقا تۇركى ءتىل­دەس ۇلىستاردىڭ قا­لىپتاسۋ ۇدەرى­س­تەرىنە وتە ۇقساس. عىلىمي ادە­بيەتتە ولاردىڭ تاريحى تۋرالى بىرنەشە پىكىرلەر ايتىلعان. بۇ­لار: 1. جوعارىدا كەلتىرىلگەن اي­ماقتاردا قالىپتاسىپ دا­مىعان تۇراقتى ەتنوستىق توپ; 2. لاقايلار – بۇرىنعى ءتۇر­كى قاعاناتىنداعى (VI عا­سىر) تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى; 3. ولار بۇل ايماقتارعا قار­لۇق­تارمەن (VIII عاسىر) جانە موڭعولدارمەن (XIII عاسىر) بىرگە اۋىپ كەلگەندەر; 5. لاقايلار – ماۋاروۋنناھرعا شايباني حان اسكەرلەرىمەن بىرگە كەلگەن دەشتى قىپشاق وزبەكتەرى (XV-XVI عاسىرلار). وسىناۋ ۇدەرىستىڭ ءناتي­جە­سىندە XV عاسىردىڭ سوڭى مەن XVI عاسىردىڭ باسىندا دەشتى قىپشاق ەلى, ال جاڭا تاريحتىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىندە باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ كەيبىر توپتارى دا ورتالىق ازياعا اۋىپ كەلىپ, بايىرعى ەتنوس قۇرامىنا تابيعي جولمەن ءسىڭىسىپ كەتكەن. بۇل جاعداي XVII-XVIII عاسىرلارعا دا ءتان ەكەندىگىن قازىرگى كۇننىڭ تاريحي فاكتىلەرى دە سيپاتتاپ تۇر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن لاقاي ەتنو­نيمىنىڭ شىعۋ تەگى مەن ونىڭ ما­عىناسى تۋرالى انىق پىكىرلەر جوق ەدى. ءوزىمنىڭ كوپ جىل­دىق ىزدەنىستەرىمنىڭ ءناتي­جە­سى بولعان جانە لاقايلار شە­جىرەسىندە كەزدەسەتىن قازاق ۇل­تى­نا ۇقساس ەتنونيمدەر تاري­حى­مىزدىڭ, سونىمەن قاتار ەت­نوستىق قالىپتاسۋىمىزدىڭ جال­­پىلىعىن بىلدىرەتىن فاك­­تورلار جاڭا بولجامدار ايتۋعا نەگىز بولدى. مەن قا­زاقتاردا «الاقاي باتىر» داس­تا­نىنىڭ بار ەكەنىن ەستىپ, ونى ىزدەي باستادىم. بۇل تا­قى­رىپتى جىرلاعان جىراۋلار ومىردەن وتكەن بولسا دا, ونىڭ ءىزباسارلارى ەل ىشىندە ءالى دە بولسا بار ەكەنىنەن ءۇمىت­تەنىپ, ءبىر­نەشە رەت شىم­كەنت, سايرام, تۇركىس­تان قا­لا­­لارىنا بارىپ, ءومىر­زاق قال­باي ۇلىنىڭ وسى داستاندى جىرلاعانىن, دۇنيەدەن وتكەنىن, بۇل شىعارمانى جىراۋدان عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىدىرالى ساتتاروۆ جازىپ العانىن ەسىت­تىم. ناتيجەسىندە, پروفەسسور ءسايدالى ورازاليەۆتىڭ كو­مە­گى­مەن ق.ساتتاروۆتىڭ 2006 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ەرلىك ەپوستارى» شى­عارماسىن تاۋىپ, «الاقاي باتىر» داستانىمەن تانىس­تىم. ءسويتىپ, بۇل ۇلىستىڭ قالىپتاسۋى جانە ونىڭ ەتيمولوگياسىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەردىڭ بارلىعىنا كوز جەتكىزدىم. ەپوس بىلاي باستالادى: «قىپشاق ەلىنەن الاڭقاي باتىر شىققان ەكەن, بىراق ول ەرتە ءومىر­دەن وزادى. ودان الاقاي باتىر دەگەن ۇل قالادى. بۇل كەزەڭدە, ياعني XIV-XVI عاسىرلاردا قىپشاقتارعا قىزىلباستاردىڭ شا­بۋى­لى مەن باسقىنشىلىعى كۇشەيگەن ۋاقىت ەدى. قىزىلباستاردىڭ حانى پازىلشاحتىڭ ادامدارى الاقاي باتىردىڭ اكە­سىنەن قالعان جىلقى ءۇيىرىن ايداپ اكە­تەدى. بۇنى ەستىگەن ون ەكى جاسار جەتكىنشەك جالعىز ءوزى جىلقىلاردى قايتارىپ الۋ ءۇشىن جولعا شىعادى. قىزىلباستار الاقايدى ۇستاپ الىپ, پازىلشاحتىڭ الدىنا اپارادى. حاننىڭ جارلىعى بويىنشا, ونىڭ اياعىنا كىسەن سالىپ, قىزىلباستاردىڭ مالدارىن سۋارۋ ءۇشىن قۇدىقتىڭ باسىنا بايلاپ قويادى. جاس جىگىت كۇندىز-ءتۇنى سۋ تارتىپ, ابدەن سىلەسى قۇريدى. ءار كۇنى قىزىلباستاردىڭ بالالارى كەلىپ, وعان تاس لاقتىرىپ, كەلەمەجدەپ ك ۇلىپ جۇرەدى. پازىلشاح 12-13 جىل بۇرىن قىپ­­شاقتاردان قىر­مىزى دەگەن قىز­دى ۇرلاپ اكەل­گەن ەكەن, ونى توقال ەتىپ الىپ, ودان 11-12 جاسار ءشامسىنۇر دەگەن قىز تۋادى. ول دا ءبىر كۇنى قىزىلباس بالالارمەن كەلىپ, تۇتقىندى, ياعني الاقاي باتىردى تاماشالاپ, بولعان وقيعانى اناسىنا ايتادى. ال تۇتقىننىڭ رەڭى سىزگە ۇقسايدى دەيدى. اناسى بۇل قىپشاق, مەنىڭ اۋلەتىمنەن بولار-اۋ دەپ ويلاپ, جاسىرىنىپ, قۇدىقتىڭ باسىنا كەلەدى. سويتەدى دە الاقاي باتىرمەن سويلەسىپ, تەك تاماق قانا جىبەرىپ تۇرا الامىن, باسقا كومەك قولىمنان كەلمەيدى, ءوزىم دە قىزىلباستاردىڭ باقىلاۋىندامىن دەيدى. وسىلايشا قىزى ءشامسىنۇردان لاجى بارىنشا تاماق جىبەرىپ وتىرادى. ءبىراز ۋاقىت وتەدى. ءوستىپ ءجۇرىپ, الاقاي باتىر مەن ءشامسىنۇر ءبىر-بىرىنە عاشىق بوپ قالادى. بۇل كەزدە پازىلشاحتىڭ گۋزال دەگەن جاس توقالى ءوز كۇيەۋىن ونشا جاقتىرماي جۇرەتىن ەدى. ول دا سىمباتتى الاقاي باتىردى جاقسى كورىپ قالادى. پازىلشاح قىرىمعا سوعىسقا كەتكەن كەزدە گۋزال وسى ءساتتى پاي­­دالانىپ, پاتشانىڭ قوراسىنداعى اتتارعا قارايدى دەگەن سىلتاۋمەن الاقاي باتىردى ءوز اۋلاسىنا اۋىس­تىرىپ, ويىن ايتادى. الاقاي باتىر دا تۇتقىندىقتان قۇتىلۋدى ويلاپ, ونىڭ شارتتارىنا رازى ەكەنىن, تەك بىرنەشە كۇن وزىنە كەلۋ ءۇشىن مۇمكىندىك بەرۋدى سۇرايدى. پاتشانىڭ اتتارىنا قاراپ, ءبىر ۇشقىر تۇلپارعا كوز سالىپ قويادى. پاتشانىڭ قىپشاق توقال ايەلى قىرمىزىنىڭ وتاۋى دا جاقىن ماڭدا بولعاندىقتان, الاقاي باتىر ولارمەن ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ, سويلەسىپ وتىرادى. ءشامسىنۇردى الىپ قاشۋ ءۇشىن ونىڭ اناسىنان اق باتا الادى. ءبىر كۇنى گۋزال وعان قوسى­لۋدىڭ كەزى كەلگەنىن اي­تادى. ال­ الاقاي با­تىر ول ءۇشىن ايا­عىنداعى كىسەندى شە­شۋدى ءجا­نە اينالاداعى بار­لىق ساقشىلاردى الىسىراق ءجو­نەل­تۋ كەرەك ەكەنىن, ەگەر ولار كورىپ قالسا, ەكەۋىنىڭ دە باسى كەتەتىنىن ايتادى. سون­دا تاڭ ازاندا گۋزالدىڭ ءۇي­ىنە كەلەتىنىن ايتادى. كى­سەن شەشىلىپ, قاراۋىلدار اي­دالعان سوڭ, الاقاي باتىر قاراڭعى تۇسكەنىن كۇتەدى دە كۇزەت بولمەسىندەگى قارۋمەن قۇرالدانىپ, ءشامسىنۇردى پاتشانىڭ جۇيرىك اتىنا مىنگىزىپ الىپ قاشادى. گۋزال تاڭ اتقانشا الاقاي باتىردى كۇتىپ, شىدامى تاۋسىلعان سوڭ, ونىڭ جاتاتىن جەرىنە كەلىپ, الاقاي باتىردى تابا المايدى. جۇگىرىپ قوراعا بارسا جۇيرىك اتى دا, ارنايى بولمەدەگى قارۋلار دا جوق. سوندا عانا ءوزىنىڭ الدانعانىنا, باتىردىڭ قاشىپ كەتكەنىنە كوز جەتكىزەدى دە شاشىن ج ۇلىپ شىڭعىرادى. قاراۋىلدار جۇگىرىپ كەلگەندە, تۇندە قىپشاقتار شابۋىل جاساپ, الاقاي باتىردى دا, قارۋ-جاراقتى دا, جۇيرىك اتتى دا الىپ كەتتى دەپ اقتالا باستايدى. قىزىلباستىڭ اسكەرلەرى جينالىپ, قىپشاقتاردىڭ ارتىنان قۋادى. بىرنەشە ساعاتتان كەيىن جاۋدىڭ قاراسى كورىنگەن سوڭ الاقاي باتىر ءشامسىنۇردى اتتان ءتۇسىرىپ, ءوزى ولجا ەتىپ العان قىلىش جانە نايزالارمەن قىزىلباستارعا قارسى شاۋىپ, بىرنەشە ساعاتتىق شايقاستا جارالانسا دا جەڭىپ شىعىپ, ءشامسىنۇردى ۇيىنە اكەلەدى (مۇمكىن, قازاقتارداعى قىز الىپ قاشۋ ءداستۇرى لاقايلاردىڭ اتاسى – الاقاي باتىردان باستالاتىن شىعار – اۆت.). پازىلشاح قىرىم سوعى­سىنان جە­ڭىلىپ, باسى ءيىلىپ, ەلىنە قايتىپ كەلسە, قىپشاق تۇتقىننىڭ ءوز قىزىن, جۇيرىك اتىن جانە قوس قارۋىن الىپ قاشقانىن ەستيدى. مۇنداي ماسقارالىققا شىداي الماي, اسكەر جيناپ, تاعى دا جو­رىق­قا اتتانادى. بۇل حابار قىپشاق ەلىنە جەتەدى. الاقاي باتىر قىپشاقتاردىڭ حانىمەن كەزدەسىپ, بۇل سوعىستىڭ سەبەبى ءوزى ەكەنىن, سون­دىق­تان قاندى شايقاسقا الدىمەن ءوزى شىعاتىنىن ايتادى. پازىلشاح بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ جەتەدى. بۇل كەزدە قىپشاقتىڭ ساربازدارى مەن باتىرلارى دا جينالىپ, دايىن تۇرادى. الاقاي باتىر مايدانعا شىعىپ, پازىلشاحقا ەندى ءوزىنىڭ قايىناتاسى ەكەنىن, قىزى ونىڭ قولىندا وتىرعانىن, تۋىسقاندىق بايلانىس ورناتۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, جاۋدىڭ بۇكىل اسكەرىن ۇيىنە قوناققا شاقىرادى. پازىلشاح بۇل ۇسىنىستى قابىلدامايدى. سوعىساتىنىن ايتىپ, ورتاعا ءوز باتىرىن شاقىرادى. قىپشاقتاردان الاقاي ورتاعا شى­عىپ, جاۋدىڭ باتىرىن جەڭەدى. ناتيجەدە ەكى ارادا قانتوگىس شاي­قاس باستالادى دا, قىزىلباستار قىپ­­شاق­­­­تاردان جەڭىلە باستايدى. قىپ­شاق­تار سوعىستى توقتاتىپ, تاعى دا تۋىسقان بولعاندارىن ەسكەرتىپ قو­ناققا شاقىرادى. جەڭىلگەن پازىل­شاح ۇسىنىستى قابىلداۋدان باس­قا شاراسى قالمايدى. الاقايدىڭ ۇيىنە كەلىپ قىزىمەن كورىسەدى. ءبىر­نەشە كۇندىك سىي-سياپاتتان كەيىن الا­قايدىڭ باسشىلىعىندا قىپشاق باتىرلارى دا پازىلشاحتى قورعاپ, قىزىلباستاردىڭ ەلىنە بارادى. ول جەردە دە ۇلكەن داستارقان جايىلىپ, سياپات بولىپ, ەكى ەل تىنىشتىقتا ءومىر سۇرۋگە كىرىسەدى. XVII-XVIII عاسىرلاردان باس­تاپ لاقايلار جيدەلi بايسىن, ياعني وڭتۇستىك بۇحارا ماڭىن مەكەندەدى. قازاق ەلىندە بۇل كەزەڭدە جوڭعارلار مەن قالماقتاردىڭ باسقىنشىلىعىنا قارسى ەلدى بىرىكتىرگەن قارامەندە بي دەگەن اۋليە بولعان. قازىرگى تاجىكستاننىڭ استاناسى دۋشانبە قا­لاسىنان 20 شاقىرىم جەردە لا­قايلار تۇراتىن ۇلكەن قارامەندە, الماتى اۋىلدارىنىڭ ەكى جارىم عاسىردان بەرى بار ەكەنى لاقايلاردىڭ قازاقتارمەن ەتنوگەنەتيكالىق جا­قىن­دىعىن ايقىنداي تۇسەدى. 1920 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بۇحارا امىرلىگى قۇلاتىلدى. ەندى قا­زىرگى تاجىكستان اۋما­عىنىڭ ءبىر ءبو­لىگى شىعىس بۇحارا وكرۋگى دەپ اتا­لىپ, ونىڭ قۇرامىندا دۋشانبە, قور­عانتوبە, كۋلاب جانە عارم وبلىستارى قۇرىلدى. سونىمەن قاتار, دۋشانبە وبلىسىنىڭ قۇرامىنداعى اۋىلدار لاقاي, جاڭابازار, عا­زىمالىك, يابان, حيسار جانە فايىزابات اۋداندارى قۇرامىنا بىرىكتىرىلدى. 1924 جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ اكىم­شى­لىك-اۋماقتىق شەكارالاۋ ساياسا­تى ناتيجەسىندە وزبەكستاننىڭ قۇ­را­مىندا تاجىكستان اۆتونوميالى رەس­پۋبليكاسى قۇرىلعان سوڭ, 1927 جىلى بۇرىن ومىرگە كەلگەن اۋداندار ودان سايىن كەڭەيتىلىپ, قازىرگى رۋداكي, يابان, قوراسان, ۆارزوب اۋ­داندارىن بىرىكتىرەتىن لاقاي-تاجىك اۋدانى قۇرىلعان بولاتىن. سول اۋداندا قارامەندە اۋىلدىق كەڭەسى بەلگىلەنەدى دە, ول قۇرامىنا كاۆكي, جەرمەشىت, قىزىلقىستاق, قورقۇدىق, پاحرابات, بوربۇلاق, حوراز, قىشىلى, كۇردەكساي, مىر­زاعۇلابات, تۇيەشىابات, ەش­مە, شار-شار, تاسبۇلاق, كىشىمەرگەن, ورازباي, اقباس, كۇنتۋابات, وزدەنابات, اقسا­رىابات, قارامەندە جانە الماتى سىندى ونداعان اۋىل­داردى قامتىدى. 1959 جى­لى ورتالىقتاندىرۋ وڭ­تۇس­تىك تاجىكستان, ياعني ۆاحش اڭعا­رى­نا كوشىرىلدى. قارامەندە اۋىل­دىق كەڭەسىنىڭ تۇرعىندارى ازايعان سوڭ, ونى باسقا اۋىلدارمەن قوسىپ, داحاناكيىك اۋىلدىق كەڭەسى دەپ اتاي باستادى», دەلىنگەن 2007 جىلى دۋ­شان­بەدە جارىق كورگەن ق.احمەدوۆتىڭ ەڭ­بەگىندە. ءسويتىپ, قارامەندە دەگەن ات رەسمي شەڭبەرلەردە ءوشىرىلىپ, تەك حالىقتىڭ تاريحي جادىندا عا­نا قالدى. قارامەندە ءبيدىڭ قا­بى­رى قازاق­ستاننىڭ قاراعاندى وبلى­سى اقتوعاي اۋدانىندا 1992 جىلى قايتا قال­پىنا كەلتىرىلىپ, 2012 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىندە بالقاش قالاسىندا ۇلكەن ەسكەرتكىشتىڭ ورناتىلعانى وسى تاريحي تۇلعانىڭ حالقىمىزدىڭ ەتنوالەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋ­ىن­داعى ورنىن كورسەتەدى. قازىرگى تاجىكستاندا جاسايتىن لاقاي ەلىنىڭ ماقساتى – قارامەندە اۋىلىندا اقتوعايداعى اتامىزدىڭ قابىرىنەن توپىراق الا بارىپ, اۋليەنىڭ قاسيەتتى قابىرىن تىكتەپ, وعان ەسكەرتكىش ورناتۋ. بۇل ونداعى ەلدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىندە وتە ماڭىزدى بولىپ تۇر. سونىمەن, لاقايلاردىڭ قازاق­تار­مەن تۋىستىق, تاريحي بايلانىستارىن دالەلدەي تۇسەتىن جاعداي وسى قارامەندە بي. قارامەندە دەگەن اۋىل قازىر فاحراباد دەپ وزگەرگەنىمەن, لاقايلاردا بۇگىنگە دەيىن بار. دەمەك, بۇل اۋىل تۇرعىندارى قارا­مەن­دە ءبيدىڭ ۇرپاقتارى بولىپ, ءوز اتا­لا­رى­نىڭ قۇرمەتى ءۇشىن جەردى سول كىسىنىڭ اتىمەن اتاعان. ەكى حالىقتى جاقىنداتا تۇسەتىن تاعى ءبىر جاعداي: لاقايدىڭ ۇلكەن رۋى ەسەنقوجا دەپ اتالادى. شىمكەنت ماڭىنداعى سايرامدا ەسەنقوجا, ياعني قازى ءبايزابيدىڭ كەسەنەسى بار. ونىڭ تومەنگى بولىگىندە كوكتاس دەگەن اۋىل جاتىر. لاقايلاردىڭ ەسەنقوجا رۋى ورنالاسقان دۋشانبە قالاسىنان 10 شاقىرىم قاشىقتىقتا كوكتاس اۋىلى بولعان. قازىر سامانيان دەپ اتالادى. بۇدان تىس ساي­رامداعى كوكتاستان 20 شاقىرىم قا­شىق­تىق­تا سۇلتانرابات اۋى­لى بار ەكەن. دۋشانبەدەگى كوكتاستان دا ءدال وسىن­داي قاشىقتىقتا سۇلتاناباد اۋىلى قونىس تەپكەن. بىزدىڭشە, بۇلار كە­ز­دەيسوق جاعداي ەمەس. ول ءبىر كەز­دەر­دەگى وسى حالىقتارعا قاتىستى وتكەن تاريحي وقي­عالاردىڭ دالەلى بولۋى ءمۇم­كىن. XVIII-XIX عاسىرلاردا ايماقتاعى لاقايلاردىڭ ابى­روي-بەدەلى ارتىپ, ءىرى جايلاۋ­لار سولارعا قاراستى بولادى. ولاردىڭ اسىل تۇقىمدى جىلقىلارى مەن عيسسارلىق قويلارى تاريحي دامۋ بارىسىندا ماۋاروۋنناھر ءوڭىرىنىڭ مال شارۋاشىلىعىندا جەتەك­شى ورىنعا شىققان. بۇگىنگى كۇندەرى تاۋلى اۋىلدار­دا ايەلدەر ەركەكتەرمەن قاتار اتقا مىنەدى. بۇل قۇبىلىس, ارينە, لا­قاي­لاردىڭ قامبار اتا ت ۇلىگىنە دەگەن قى­زى­عۋشىلىعىن بايقاتادى. لاقايلار­دا جىلقى شارۋا­شىلىعى دامىعان. جەتپىسىنشى جىلدارعا دەيىن قىمىز ءوندى­رىسى بولدى. ەكى حالىق ءبىر-ءبىرى­مەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, مىڭ جىلدىق قۇدان­دالى سىيلاستىقتا ءومىر ءسۇردى. توڭكەرىسكە دەيىن لاقايلار تۇركى قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە بۇحارا امىرلىگىنىڭ ومىرىندە بەلگىلى ءبىر ورىن الىپ, وزىندىك مارتەبەگە جەت­­ك­ەن. ولار نەگىزىنەن مال شا­رۋا­شىلىعىمەن اينا­لىس­قان. كوكپار تارتۋدا داڭقى شىعىپ, لاقاي دەپ اتالاتىن اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى ءوسىرىپ, تاۋەلسىز دە ەركىن ءومىر سۇرگەن. XX عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىندا لاقايلار دا ۇلت-ازاتتىق قوز­عا­لىس­قا ەل قور­عانىشى رەتىندە قاتى­ناس­قان. سون­دىقتان دا بۇرىنعى كە­ڭەس زامانىندا, باسقا ەتنوستىق توپ­تار سياقتى, لاقايلار دا قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ باس­تى نىسانىنا اينالعان. لاقايلاردىڭ 1921-1931 جىل­دار­داعى بولشەۆيكتەرگە قارسى كوتەرىلىسىنە باسشىلىق جا­ساعان – مۇحاممەد ىبىراي­ىم­بەك. «ول ال­عاش­قى­دا ءوز اينا­لاسىنا ءتورت مىڭعا جۋىق ادام جيناعان بولسا, 1921 جىلعى جەلتوقسان ايىنا تامان وعان باعىنىشتى اسكەر­لەر­دىڭ سانى ون مىڭعا جەتتى». «ىبىرايىمبەك قىسقا ۋاقىتتا 10 000-نان استام اسكەر جيناپ, كولاپ, بالجۋان, قاراتەگىن, دارباز, حيسسار وبلىستارىن قىزىل اسكەرلەردەن بوساتتى» دەگەن دەرەكتەر بار. 1984 جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن «باسماچەستۆو: سوتسيالنو-پوليتيچەسكايا سۋششنوست» دەگەن كىتاپتا. جالپى العاندا, 1926 جىل­دىڭ جازعى شاعىنا دەيىن ىبى­رايىمبەك بايسىن, دەناۋ, حيسسار, قورعانتوبە, داڭعارا, قىزىلمازار, جارىپكول, كولاپ, بالجۋان ايماقتارىندا سو­عىستار جۇرگىزىپ, ءىرى جەڭىس­تەر­گە قول جەت­­كىزەدى. بىراق بولشەۆيكتەردىڭ سان جاعىنان دا, سوعىس تەحنيكاسى جاعىنان دا باسىم بولعاندىعىنان 1926 جىلى جازدا اۋعانستانعا اۋىپ كەتەدى. 1929 جىلدىڭ كوكتەمىندە بيلىك باسىنا ومونۋللانىڭ ورنىنا باچاي ساقو كەلگەن سوڭ, ىبىرا­ي­ىم­بەك اۋعانستاننىڭ سول­تۇستىك ءبو­لىگىنە كوشىپ, اۋەلى باچاي ساقونىڭ بي­لىگىن نىعايتۋ ءۇشىن كۇرەسكە كىرى­سەدى. ال كەيىنىرەك سول­تۇستىكتەگى تۇرىك­مەندەردىڭ ءپىرى – يشان حا­ليفا­مەن بىرلەسىپ, تۇركىلەردىڭ وكىمەت بيلىگىن ورناتۋعا اتسالىسادى. وسى ۋاقىت­قا تامان اۋعاندار بيلىگى ءنادىر شاحتىڭ قولىنا وتكەن ەدى. ءنادىر شاح ۇلىبريتانيادان جاردەم العان­دا, ىبىرايىمبەكتىڭ اسكەرلەرى ءامۋداريا­نىڭ تاجىكستانمەن شەك­تەس تۇسىنا شەگىنە باستايدى. ءنا­تيجەسىندە, 1931 جىلدىڭ كوك­تە­مىندە ول كەڭەس جەرلەرىنە ءوتىپ, بول­شە­ۆيك­تەر­گە تۇتقىنعا بەرىلەدى. سو­ڭىرا ونى دۋشانبەدەن تاشكەنتكە الىپ كەلىپ, ءبىر جىل بويى تەرگەۋگە سا­ل­عان سوڭ, 1932 جىلعى تامىز ايىندا وزبەكستان استاناسىندا اتىپ ولتىرەدى. لاقايلاردىڭ وزگەشە ءبىر ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرى بار. ولاردىڭ قىزدارىنىڭ قولىنان شىق­قان تىگىن ماكرامەسى, جۇك شارى­عىش, اينا-قالتالار جانە سولارعا ۇقساس باسقا دا ۇلتتىق مادەنيەت ۇلگىلەرى تەك قانا ورتالىق ازيا, تمد ەلدەرىندە عانا ەمەس, ءتىپتى باتىس ەۋروپاداعى ەتنو­گرافيالىق مۇراجايلاردىڭ كور­كىنە كورىك قوسىپ وتىر. اسىرەسە, لا­­قاي­­لاردىڭ تىگىن جاپقىشتارى مەن كەستەلى تاقيالارى ۇلتتىق مادە­نيەت­تىڭ وزگەشە ءبىر ۇلگىلەرى بولىپ كوزگە تۇسەدى. لاقايلاردىڭ ادەت-عۇ­رىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرى, بۇل حالىق­تىڭ قايتالانباس اۋىز ادەبيەتى مەن ديالەكتىسى تۇراقتى عىلىمي زەرتتەۋدى كەرەك ەتەدى. ناسىرەددين نازاروۆ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, تاشكەنتتەگى كاماليددين بەҳزاد اتىنداعى سۋرەت جانە ديزاين ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى