«قۇرمەت بەلگىسى» وردەندى قازاق كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بۇگىندە ەلىمىزدەگى وفتالمولوگيالىق قىزمەتتەردى باعىتتاۋشى, ۇيلەستىرۋشى ورتالىق بولىپ تابىلادى. وسى ۋاقىت اۋانىندا ينستيتۋت جۇمىسى 2004 جىلى حالىقارالىق قوردىڭ «ءىس تاجىريبەدەگى جوعارى ساپا ءۇشىن» التىن مەدالىمەن اتالىپ وتىلسە, 2009 جىلى وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ينستيتۋت ديرەكتورى ت.بوتابەكوۆا «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ شتاتتان تىس باس وفتالمولوگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىنگۇل بوتابەكوۆامەن بۇگىنگى اڭگىمەمىز ەلىمىزدىڭ وفتالمولوگيا سالاسىنداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر مەن وزەكتى ماسەلەلەر جايىندا وربىمەك.
– تۇرسىنگۇل كوپجاسارقىزى, قوس جاناردىڭ ادام ومىرىندە اتقاراتىن قىزمەتى ايتىپ جەتكىزگىسىز. ەندەشە, الدىمەن وسى اۋرۋدىڭ بۇگىنگى جاي-جاپسارىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز, كوزدىڭ ادام ءومىرى ءۇشىن ءرولى ەرەكشە, ءارى ماڭىزى زور. اينالاداعى بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى كورۋ تابيعاتتىڭ بەرگەن ۇلكەن سىيى.
رەسمي مالىمەت بويىنشا, رەسپۋبليكادا كورۋ ناشارلىعىمەن 1 ميلليونداي ادام تىركەلسە, ونىڭ ءاربىر ون التىنشىسى ەرەسەك, ءاربىر سەگىزىنشىسى ءجاسوسپىرىم, ءاربىر جيىرماسىنشى بالالار كوز اعزاسى پاتولوگياسىنىڭ قانداي دا ءبىر تۇرىمەن سىرقاتتانادى. سونداي-اق ەلىمىزدە قازىرگى ۋاقىتتا 20 مىڭنان استام كوز اۋرۋىنىڭ مۇگەدەگى بار. ءمۇگەدەكتىكتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – سۋ قاراڭعى (گلاۋكوما), اۋرۋدىڭ وپتيكالىق كۇشىنىڭ سايكەس كەلمەۋى (رەفراكتسيا انومالياسى), كوزگە اق ءتۇسۋ (كاتاراكتا), قان تامىرلارىنىڭ وفتالمپاتولوگياسى بولىپ تابىلادى. ال بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەردە كوپ ۇشىراساتىنى – جاقىننان كورمەۋشىلىك (ميوپيا). بالالاردىڭ كوز اۋرۋىنا قاتىستى مىنا جايتتى ايتا كەتەيىن. 2002 جىلدىڭ دەنساۋلىق جىلى بولۋىنا بايلانىستى رەسپۋبليكاداعى 12-18 جاسقا دەيىنگى ءجاسوسپىرىمدەر دەنساۋلىعىن تەكسەرۋدەن ءوتكىزگەنبىز. وسى زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا بارلىق اۋرۋلاردىڭ ىشىندە كوز اۋرۋى ءۇشىنشى, ال الماتى قالاسى بويىنشا ءجاسوسپىرىمدەر ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋى, كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
ەلىمىزدەگى وفتالمولوگ ماماندارىنا كەلسەك, بۇگىندە كادر جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر ماسەلە بولىپ وتىر. قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا 1000 ءدارىگەر-وفتالمولوگ جۇمىس جاساعانمەن, 160 اۋدانعا نەبارى 129 ءدارىگەردەن عانا كەلەدى. سوندىقتان دا 10 مىڭ تۇرعىنعا قاجەتتى 0,7 دارىگەردىڭ ورنىنا, نەبارى 0,2-دەن اينالۋدا. ءاسىرەسە, بالالار وفتالمولوگىنىڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلۋدە. ەگەر قازاقستاندا نەبارى 167 بالالار دارىگەرى بولسا, ەلدى-مەكەندەردە تەك 6 مامان عانا قىزمەت ىستەيدى. جاقسى ءبىر جاڭالىعىمىز, 2010 جىلى قازاق كوز اۋرۋلارى عزي-دىڭ استانا قالاسىندا فيليالى اشىلدى. بۇل قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتۋگە ۇلكەن ءمۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر.
– ال ەلىمىزدە كوزى مۇلدەم كورمەيتىندەر سانى قانشا؟
– رەسپۋبليكادا قازىرگى ۋاقىتتا رەسمي تۇردە 7 مىڭنان استام ءمۇلدەم كورمەيتىن جانە ناشار كورەتىن بالالار تىركەلگەن. رەسپۋبليكانىڭ 14 وبلىسىندا 8 عانا مامانداندىرىلعان مەكتەپ جۇمىس ىستەۋدە. ونداي ارنايى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارداعى كۇردەلى ماسەلەلەر – جالپى وقۋ نەگىزدەرىنىڭ ناشارلىعى, بىلىكتى مامانداردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, قازاق تىلىندە وقيتىن بالالار ءۇشىن كوررەكتسيوندىق باعىتتاعى باعدارلامانىڭ جوقتىعى, ۇيدەن وقيتىن بالالاردىڭ دايىندىقتارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى (اتتەستاتتارىندا 4-5 ءپان عانا) بولىپ تابىلادى. سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكادا تيفلوپەداگوگيكا ماماندىعى بويىنشا ءبىردە-ءبىر مامان دايىندالعان جوق. قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا كوزى كورمەيتىن 2 ادام, ال رەسپۋبليكالىق مەديتسينا كوللەدجىندە 16 ادام ماسساجيست ماماندىعى بويىنشا وقيدى.
– ينستيتۋت ەلىمىزدەگى كوز اۋرۋلارى عىلىمىمەن اينالىساتىن بىردەن-ءبىر عىلىمي مەكەمە. ەندەشە, ينستيتۋت قانداي جۇمىستار اتقارىپ, قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الدى؟
– قازاق كوز اۋرۋلارى عزي – ەلىمىزدەگى بايىرعى بىردەن-ءبىر عىلىمي-پراكتيكالىق, ءارى وفتالمولوگيا قىزمەتىندەگى نەگىزگى ورتالىق بولىپ سانالادى. مۇندا كوز اعزاسى پاتولوگياسىن ەمدەۋ جانە دياگنوستيكا جاساۋدا قازىرگى زامانعى جاڭا ءادىستەمەلەر قولدانىلىپ, ەنگىزىلۋدە. سونداي-اق, عىلىمي-زەرتتەۋ, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ, ۇيىمداستىرۋ-ادىستەمەلىك, ءارى پەداگوگيكالىق جۇمىستار اتقارىلادى. سوڭعى جىلدارى دياگنوستيكالىق ءمۇمكىندىكتەر اناعۇرلىم كەڭەيدى.
ينستيتۋتتا كەڭ كولەمدە كوپتەگەن حيرۋرگيالىق ەمدەۋ جولدارى ءجۇرگىزىلەدى. ماسەلەن, ۋلترادىبىستىق ءادىسپەن كاتاراكتانى الىپ تاستاۋدى الايىق. ەگەردە بۇرىن كاتاراكتامەن اۋىرعاندار ونىڭ جەتىلەتىن ۋاقىتىن كۇتەتىن بولسا, ەندى جاڭا تەحنولوگيانى قولدانۋ ناتيجەسىندە اۋرۋ تۋىنداعان كەزىندە وپەراتسيا جاساۋعا بولادى. سۋقاراڭعىلىقتى جاڭا حيرۋرگيالىق ادىسپەن ەمدەۋ, تورلى قابىقتىڭ اۋرۋلارىن, ەكىنشى قايتارا كاتاراكتانى, سۋقاراڭعى جانە ت.ب. كوزدىڭ قان تامىرلارى اۋرۋلارىن لازەرمەن وتا جاسايدى. سونىمەن بىرگە, كوز قىليلىعىنىڭ كۇردەلى تۇرلەرىن بولدىرماۋ ءۇشىن جەتىلدىرىلگەن حيرۋرگيالىق تەحنيكا, ميوپيا مەن كوزدەگى ءار ءتۇرلى رەفراكتسيانىڭ ارالاس كەزدەسۋىن (استيگماتيزم) ەمدەيتىن جاڭا ءادىستەر, كوز جاراقاتىنان كەيىنگى وپەراتسيالار, ت.ب. ەمدەۋ ادىستەرى قولدانىلادى. ياعني, ينستيتۋتتا وفتالمولوگيا دياگنوستيكاسى مەن ەمدەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ۇزدىكسىز دامۋ ۇستىندە.
جىل سايىن ينستيتۋت كولەمىندە 4 مىڭنان اسا ناۋقاس جوعارى مامانداندىرىلعان كومەكتى الادى. ولاردىڭ ەلۋ پايىزى ءبىر كوزى اسقىنعان اۋىر پاتولوگيالى ناۋقاستار. جىلىنا 5 مىڭعا جۋىق وپەراتسيا جاسالىنادى. رەسپۋبليكادا 2010 جىلدان ءبىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءجۇيەسى ەنگىزىلگەنى بارشاعا ايان. مىنە, وسى جۇيەمەن بىلتىرعى جىلى ينستيتۋتتا 5007 ادام ەم الدى. وسى جىلدان باستاپ ينستيتۋتتا كۇندىزگى ستاتسيونار ءبولىمى جۇمىس ىستەپ, وندا الماتى قالاسىنىڭ مىڭنان اسا تۇرعىنى ەمدەلدى.
– ءبىزدى تاڭعالدىرعان جايت, ينستيتۋتتا كوزگە جاسالاتىن ترانسپلانتاتسيا. بۇل تاجىريبە قاشاننان جاسالىپ كەلەدى, ونىڭ ءمۇمكىندىگى قانشالىقتى؟
–جالپى كوز ترانسپلانتاتسياسى دەگەنىمىز – تولىق مۇشەنى ەمەس, تەك دونور كوزدەگى ءتىندى كوشىرىپ وتىرعىزۋ. ماسەلەن, كوزدەگى ءمولدىر قابىقتىڭ اعارۋى بولعاندا, دونوردىڭ ءمولدىر قابىعىن الىپ الماستىرادى. سونداي-اق, كوزدىڭ تۇبىندەگى تور قابىقتا ءوزگەرىس بولعاندا ەمبريون ءتىنى الىنىپ, تور قابىقتىڭ استىنا ەنگىزىلەدى. ويتكەنى, ەمبريون تىنىندە بيولوگيالىق اكتيۆتى زاتتار كوپ. بۇل ادىستەر اۋرۋعا ءار ءتۇرلى ەمدەر, ءدارى-دارمەكتەر كومەكتەسپەگەن جاعدايدا عانا قولدانىلادى. سوندىقتان, بۇل كوزدى ەمدەۋدەگى ەڭ سوڭعى ءادىس بولىپ تابىلادى.
– بۇگىندە ينستيتۋتقا كەلۋشىلەر بۇرىن تەك كۆوتامەن, قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بىرىڭعاي جۇيەگە كوشۋىمىزگە بايلانىستى جولدامامەن ەمدەلەتىن بولعاندىقتان, ولاردىڭ سانى شەكتەۋلى دەگەن ءسوز. ال كوز اۋرۋىمەن سىرقاتتاناتىندار سانى جىل سايىن كوبەيە تۇسۋدە, وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەستىردىڭىزدەر مە؟
– كوز قوس اعزا بولىپ سانالادى, سوندىقتان پاتولوگيادا ەكى كوز بىردەي جاراقاتتانادى. بۇگىندە بازالىق جۇكتەمەدە ءبىر كوزدى ەمدەۋ عانا كىرگەن. ينستيتۋتقا شالعاي ايماقتاردان اۋرۋدىڭ اسقىنعان تۇرىمەن تۇسەتىندىكتەن, ولاردىڭ قاتتى زاقىمدانعان كوزىن ەمدەيدى. ال ەكىنشىسىن ەمدەۋ ءۇشىن قايتا جولداما الۋ كەرەك. الىستان كەلگەندەرگە بۇل وتە قولايسىز. ينستيتۋتقا جاتقىزىپ ەمدەۋدىڭ قيىندىعى, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارى بيۋدجەتتىك قارجىنى ءوز ايماعىندا ساقتاپ قالۋعا مۇددەلى. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن كوز ءبولىمشەلەرى قارجىنىڭ ازدىعىنان كەلىپ جاتقان اۋرۋلاردىڭ ءبارىن ەمدەۋگە مۇمكىندىگى جوق. مىسالى, اقمولا وبلىسىندا كاتاراكتامەن اۋىرعاندار جوسپارى شۇعىل ەمدەۋدى 6-8 اي كۇتۋىنە تۋرا كەلەدى.
بۇدان شىعاتىن جول – كوپ اۋماقتى قۇرىلىمدى دامىتا وتىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ شالعاي ايماقتارىنداعى تۇرعىندارعا جوعارى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەكتى جاقىنداتۋ. قازىرگى ۋاقىتتا قاشىقتىقتان كەڭەس بەرۋ (تەلەمەديتسينا) جۇيەسى دامىپ كەلە جاتىر. اسىرەسە, شالعاي تەلەمەديتسينا جابدىقتارى مەملەكەتىمىزدىڭ بۇكىل وبلىس ورتالىقتارىندا ورنالاسقان. وسى جۇيە بويىنشا مامانداندىرىلعان كەڭەس بەرۋ ءمۇمكىندىكتەرىمىز بار.
– بۇگىندە مەديتسينا قاي سالادا بولسىن قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە. وسى رەتتە مامانداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدە قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟
– بۇل ماسەلە قاشاندا بىزدە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. ينستيتۋت ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە كوپ كوڭىل ءبولىپ, ولاردىڭ الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردە بىلىمدەرىن كوتەرۋگە جاعداي تۋعىزۋدا. 2004 جىلى ينستيتۋتتا «WETLAB» وپەراتسيالىق-جاتتىقتىرۋ ورتالىعى اشىلدى. مۇندا نەگىزىندە دۇنيەجۇزىنە تانىمال عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن ايماقتىق وفتالمولوگتار ءۇشىن ۇنەمى شەبەرلىك كلاستارى, ترەنينگتەر وتكىزىلىپ تۇرادى.
سونداي-اق ينستيتۋت «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ايماقتاعى گلاۋكوما ءبولمەلەرىن جابدىقتاۋ جوباسىن جاسادى. جانە دە پەريناتالدى ورتالىقتارداعى شالا تۋعان رەتينوپاتياسى بار نارەستەلەر ءۇشىن مامانداندىرىلعان ءبولمەلەر اشۋ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.