تابيعات-انانى ايالاپ, ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, ونى قوعام يگىلىگى ءۇشىن تيىمدىلىكپەن پايدالانۋ وسى ىسكە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تىكەلەي مىندەتى بولعانىمەن, بۇل شارادان ادامزات بالاسى قالىس قالماۋعا ءتيىستى. ويتكەنى, قورشاعان ورتا مەن ورمان-كولدەردى قورعاۋ عالامدىق پروبلەما رەتىندە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. بۇۇ شەشىمىمەن بيىلعى جىلدىڭ بۇكىلالەمدىك ورمان جىلى بولىپ جاريالانۋى دا سوندىقتان. ءبىز «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركىنىڭ باس ديرەكتورى حۇسايىن ساۆازوۆتان كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەرگە قاتىستى ءوز ۇجىمىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى اڭگىمەلەپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– تابيعي كەشەندەردى ايالاپ ساقتاۋ ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي ايماقتارداعى قۇرىلىمداردىڭ ەڭ باستى مىندەتى بولىپ سانالادى. وسىعان وراي بىلتىرعى جىلى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق پارك اۋماعىندا ورمان جانە تابيعات قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ بۇرمالانۋىن انىقتاۋ ماقساتىندا 491 رەيد پەن تەكسەرىس وتكىزىلدى,–دەدى باس ديرەكتور حۇسايىن حاكىم ۇلى ساۆازوۆ اڭگىمە تيەگىن اعىتىپ. – بۇلاردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا 577,9 مىڭ تەڭگەگە اكىمشىلىك ايىپ سالىنىپ, ونىڭ 521,3 مىڭ تەڭگەسى ءوندىرىلىپ الىندى. سول سياقتى باسقا دا ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتار جونىندە ءتيىستى شارالار قولدانىلدى.
ال, جىل ىشىندە اتقارعان جۇمىس جايىنا كەلسەك, دەدى ۇلتتىق پارك باسشىسى ودان ءارى, وسى مەرزىمدە جوسپارلانعان الدىن الۋ, پروفيلاكتيكالىق شارالاردىڭ ءبارى تولىعىمەن ورىندالدى دەۋگە بولادى. جەكەلەي توقتالار بولساق, 370,5 شاقىرىمعا مينەرالداندىرىلعان جولاقتار سالىنىپ, بۇرىنعىسىن قوسىپ ەسەپتەگەندە, وسىنداي 1965 شاقىرىمدىق جولاققا كۇتىم جاسالدى. اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا 153 عىلىمي ۇسىنىستار مەن نۇسقاۋلىقتار, 410 دانا ۇنپاراقتار تاراتىلدى. ءارتۇرلى تاقىرىپتا ءجۇزدەن استام سەمينارلار وتكىزىلىپ, لەكتسيالار وقىلدى. كوكتەمگى ەگىس ۋاقىتىندا «فيتوسانيتاريا» مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ كۇشىمەن 1758 گەكتار القاپقا ورمان زيانكەستەرىنە قارسى «ديميلين-48%» جانە «گەركۋلەس» پرەپاراتتارىمەن وڭدەۋ جۇرگىزىلىپ, باسقا دا بيولوگيالىق شارالار اتقارىلدى.
ءبىزدىڭ ماقسات – ورمان الابىنىڭ سەلدىرەۋىنە جول بەرمەۋ. وتكەن ۋاقىت ارالىعىندا جوسپارداعى 125 گەكتاردىڭ ورنىنا 134 گەكتار القاپقا اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزىپ, ونىڭ 56 پايىزى بويىنشا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. ونىڭ ءۇستىنە, قالعاندارىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن تاعى دا 45 گەكتار الاڭعا قوسىمشا جاس وسكىندەردى وتىرعىزۋ ىسىمەن اينالىستىق. جىل ىشىندە جوسپارداعى 575 كيلونىڭ ورنىنا 605 كيلو جاپىراقتى جانە قىلقان جاپىراقتى اعاش تۇقىمدارىنىڭ ءتۇرىن دايىنداپ, 4880 كيلو قاراعاي بۇرلەرىن جينادىق. ونىڭ بارلىعى قايتا وڭدەۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ بۇركەپتىرگىش قويمالاردا ساقتالۋدا.
ۇلتتىق پاركتىڭ قاراۋىندا اۋماعى 19 گەكتار تۇراقتى, 2,3 گەكتارداي ۋاقىتشا ورمان پيتومنيكتەرى بار. ينۆەنتاريزاتسيالاۋ تالاپتارى بويىنشا ولاردا 175 مىڭ دانا ءبىرجىلدىق جانە 1004 مىڭ دانا ەكىجىلدىق ستاندارتتى ەكپە كوشەتتەرى كۇتىمگە الىنعان. ونىڭ ۇستىنە 10 مىڭ گەكتاردان استام القاپتا ورمان كۇتىمىنە قاتىستى بارلىق شارالار جۇرگىزىلىپ, اعاش كەسكىندەرى, باسقا دا قالدىقتار جيناپ الىندى.
ادەتتەگىدەي, ارالىق پايدالانۋ ءۇشىن اعاش كەسۋ, ونى دايىنداۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ورمان جانە اڭ شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ ارنايى رۇقساتى نەگىزىندە جۇرگىزىلۋدە. بىزگە جاسالىپ جاتقان كومەكتىڭ كولەمى دە ارتىپ كەلەدى. مىسالعا, وتكەن جىلى جالپى سوماسى 4554,0 مىڭ تەڭگەگە بيوتەحنيكالىق شارالار, سونىڭ ىشىندە, جابايى اڭداردى قورعاۋعا – 1722,5 مىڭ, ولاردىڭ سانىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋگە – 296,3 مىڭ, قىسقى ماۋسىمدا اڭداردى قوسىمشا ازىقتاندىرۋعا – 1552,7 مىڭ, اڭشىلىق-شارۋاشىلىق جانە بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىن نىعايتۋعا تيىسىنشە 6125,5 مىڭ جانە 367,0 مىڭ تەڭگە قارجى جۇمسالدى. بيىلعى قىسقى كەزەڭدە جابايى اڭدارعا ارناپ 21900 دانا ازىقتىق سىپىرتقى, 64,5 توننا ءشوپ دايىندالىپ, 44,0 توننا قۇراماجەم جانە 6,3 توننا تۇز ساتىپ الىندى. ناۋقانعا دايىندىق بارىسىندا 47 استاۋشا, 52 سورتاڭ الاڭ, 66 قورشاۋ تارتىپكە كەلتىرىلىپ, قوسىمشا 16 ازىقتاندىراتىن الاڭ, 9 قويما جابدىقتالىپ, ەكى باقىلاۋ مۇناراسى تۇرعىزىلدى. ەڭبەگىمىز ەش كەتپەگەنىن دە ايتۋعا ءتيىسپىز. ياعني, بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا, بىلتىر تەك اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنان عانا كاسىپورنىمىز 4070,8 مىڭ تەڭگە تازا پايدا تاپتى. ناقتىلاي كەلسەك, جىلدىق ءوسىم 32 پايىزعا جەتسە, سپورتتىق-اۋەسقوي اڭشىلىقتان كىرگەن كىرىس 3320,4 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى, ال بالىق اۋلاۋدان 750,4 مىڭ تەڭگە پايدا الىندى. جانۋارلار الەمىن پايدالانعانىمىز ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنە 506,7 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە قارجى اۋداردىق.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, ءبىزدىڭ ەنشىمىزدەگى «زەرەندى بالىق ءوسىرۋ ورتالىعى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى نەگىزىنەن بالىقتىڭ «سيگتىك» تۇرلەرىنىڭ ۋىلدىرىقتارىن, «تۇقى» بالىعى مەن ونىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كوبەيتۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. سول سەبەپتى, قازان-قاراشا ايلارىندا ينكۋباتسيالاۋ ءۇشىن 100,1 ميلليون دانا بالىق ۋىلدىرىعى دايىندالدى. بۇل الدىڭعى جىلداعىدان 20,7 پايىزعا كوپ. وسى رەتتە, بىزدە ۋىلدىرىق دايىنداۋ ەكى سۋ قويماسىندا – زەرەندى جانە جاقسى-جالعىزتاۋ كولدەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ايتقىم كەلەدى. مىسالعا, بىلتىرعى جىلى زاۋىتتىق ادىسپەن تۇقىنىڭ 6 ميلليون دانا شاباعى الىندى. سونداي-اق, زەرەندى كولىنە بالىقتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ 1 ميلليون دانا شاباعى شاشىلىپ, 5 ميلليوندايى ءوسىپ-جەتىلگەنگە دەيىن توعاندارعا جىبەرىلدى. ءسويتىپ, تۇقى سەگوكلەتكالارىنىڭ 200 مىڭ داناسى زەرەندى كولىنە توعىتىلسا, 53 مىڭ داناسى وزگە ارىپتەستەرگە ساتىلدى. بۇل جۇمىستار بيىل دا ەلەۋلى وسىممەن اتقارىلاتىن بولادى.
ۇلتتىق پاركىمىزدە قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ «ايرىقشا قورعالاتىن تابيعات ايماقتارىنداعى قاراعاي كوشەتتەرىنىڭ جايى جانە ولاردىڭ ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق الەۋەتى دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي زەرتتەۋ ءجۇرگىزىلگەندىگىن دە ايتا كەتۋىمىز قاجەت. جىل سايىنعى «پاركتەر مارشى» اكتسياسى كەزىندە ەكولوگيالىق ۆيكتورينالار, كوڭىلدىلەر مەن تاپقىرلار سايىستارىن, بايقاۋلار, كونفەرەنتسيالار, تاقىرىپتىق كەشتەر وتكىزىلۋدە. سول سياقتى, اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ءبىلىم مەكەمەلەرىندە تابيعات قورعاۋ تاقىرىبىنا لەكتسيالار, اڭگىمەلەر ۇيىمداستىرىپ, تابيعات مۇراجايلارىنداعى كەزدەسۋلەردى ءداستۇرگە اينالدىرۋدامىز. «پاركتەر مارشى-2010» رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسىمەن ءبىزدىڭ ۇجىم ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى. وسى رەتتە ۇلتتىق پاركىمىز ەكولوگيالىق اكتسيالاردى, باسقا دا تالىمدىك شارالاردى «ەكوس», «ەكو-كوكشە» قوعامدىق بىرلەستىكتەرىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ جۇرگىزەتىنىنە ەكپىن تۇسىرگىم كەلەدى.
ولكەمىزدىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدا دا ايتارلىقتار جۇمىستار اتقارىلدى. وتكەن جىلى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركىنىڭ اۋماعىندا تۋريستىك ساپارمەن 25 مىڭنان استام ادام بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە 17 تۋريستىك مارشرۋت, سونىڭ ىشىندە جاياۋ ءجۇرگىنشىلەرگە ارنالعان – 12, اۆتوبۋسپەن ساياحاتتىڭ – 3 جانە ەكى سۋ مارشرۋتى جۇمىس ىستەۋدە. قاراۋىمىزدا ءبىر مەزگىلدە 433 ادام دەمالاتىن التى مەكەمەمىز دە بار.
بيىلعى جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, قولدا بار تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ مەن ونى مولايتۋ باستى مىندەت سانالادى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا دا وزىمىزگە جۇكتەلگەن ابىرويلى مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا كۇش سالاتىن بولامىز.
سايلاۋ كوشكەن ۇلى, جۋرناليست,
باقبەرگەن امالبەك.
اقمولا وبلىسى.