«التىن قوردىڭ» وزگە قاجەتتىلىگىن وزگەلەر ايتا جاتار... مەن ونداعى ساقتالعان جادىگەرلەردىڭ كەلەر ۇرپاق ءۇشىن بەرەرى تۋرالى از عانا ايتقىم كەلەدى. بۇگىنگى ساحنادا جۇرگەن ءىنى-قارىنداستارىمنىڭ ونەرىنە ىشتەي قۋانىپ جۇرەم. بارىنە بىردەي ەمەس, ارينە. ونىڭ ىشىندە كۇرىش ارقاسىندا سۋ ىشكەن كۇرمەكتەرى قانشاما, جىبەكتىڭ داڭقىمەن ءوتىپ كەتكەن بوزدەرى قانشاما. ال «التىن قوردىڭ» ىشىندە ساقتالعان دۇنيەلەر مىڭ سان ساراپتامادان وتكەن قۇندىلىقتار عوي. تەحنيكا جەتىستىكتەرى ادام كەمشىلىكتەرىن تۇزەتىپ, جەزدى التىن ەتىپ كورسەتىپ جاتقان الحيميالىق داۋىردە كەشەگى تۋما دارىنىمەن, جانقيار ەڭبەگىمەن ءوز ۇلتىن الەمگە پاش ەتكەن تۋىندىلاردى دا, ونىڭ يەلەرىن دە ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. ولارمەن تىڭدارمان قاۋىمدى ءجيى-ءجيى تانىستىرىپ, تابىستىرىپ وتىرۋ قاجەت-اق. مۇنىڭ بىرنەشە ءتيىمدى جاقتارى بار. بىرىنشىدەن, قازىرگى جاس ۇرپاق ءوز ساناسىنا ۇلت تاريحىن ۇلتتىق اۋەزبەن بىرگە ورگەنى دۇرىس. ۇلتتىق ونەر بۇگىنگى تابىنىپ جۇرگەن جۇلدىزداردان باستالادى, ناعىز ونەر وسى دەگەن تۇسىنىك – وتكەنى مەن بولاشاعىنان ءبولىنىپ الدى-ارتىن تۇمشالاعان ماڭگۇرتتىك تۇسىنىكتىڭ العىشارتى. ەكىنشىدەن, كەشەگى الىپتارىمىزدىڭ ونەرىن ساراپتاپ ساناعا سىڭىرە وتىرىپ جاسالعان قادام, ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ بۋىنىن قاتايتا تۇسەدى. ونەر يەلەرىنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتادى. وتكەننىڭ الدىنداعى پارىزىن سەزىنىپ, وعان ادال بولعان وركەننىڭ قاي كەزدە دە جولى اشىق. ۇشىنشىدەن, ەفيردە قاپتاپ كەتكەن جاڭاشىل ەسترادا ونەردى ساۋداعا اينالدىرىپ بارادى. بۇل – قاۋىپتى قۇبىلىس. سوڭعى كەزدەرى ءبىر-بىرىنەن ءۇن عانا ەمەس, قوماقتى قايىرىمداردى قايمىقپاي قايتالاپ الىپ ءوز اتىنان ۇسىنا سالاتىن پلاگياتتاردىڭ سانى كوبەيدى. كەز كەلگەن شەت ەل مۋزىكاسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن جاساي قويىپ «كومپوزيتور» اتاناتىندار ءوز الدىنا ءبىر توبە. مۇنىڭ ورنىنا حالىق كومپوزيتورلارى, حالىق اۋەندەرىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, سونىڭ باسقاشا ءتۇرىن دۇنيەگە كەلتىرسەم دەگەن نيەت جوقتىڭ قاسى. سىن ايتۋ وڭاي, ونى تۇزەتەر جول قايسى؟ مىنە, وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە ويىڭ ەڭ ءبىرىنشى, «التىن قورعا» تىرەلەدى. قۇداي-اۋ, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ناعىز اسىلداردى ساقتاپ وتىرعان ونەردىڭ كاۋسار بۇلاعى سول ەمەس پە؟ تەحنيكالىق جاعىنان, ورىنداۋ مانەرى جاعىنان كەزدەسەتىن ازداعان اقاۋلاردى ىسىرىپ قويىپ, ار جاعىنا ۇڭىلسەڭ ءوز ەلىڭنىڭ وتكەن شاعىنا ساياحات جاساپ قانا قويماي, كەۋدە-باسىڭدى تۇگەل تولتىرىپ شىعاسىڭ عوي جاڭا اۋەزدىڭ دانىنە. كەزىندە ۇلكەن-كىشىنىڭ كوكەيىندەگىسىن ءدوپ باسىپ, قىرعىز اعايىننىڭ, ءتىپتى, جاپون جاماعايىننىڭ سۇيىكتى انىنە اينالىپ كەتكەن «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ» ءانىنىڭ اۆتورى, تىنىشباي اعامىزدىڭ ءوزى «التىن قوردى» ايالاعان جانداردىڭ ءبىرى بولاتىن. قيال الەمى اسەم اۋەنگە تولى جاننان قايتالانباس دۇنيەنىڭ تۋىلۋى ءۇشىن ءبىر عانا وقيعا جەتىپ جاتىر. وزىنە دەيىنگىلەردى باعالاي بىلگەن جانداردان ماڭگىلىك تۋىندى شىعادى. نۇرعيسا, ءابلاحات, اسەت, ءشامشى, ت.س.س. اعالارىمىزدىڭ قاي-قايسىسى دا قازاقتىڭ تاريحي ساز مۇرالارىنا اسا ىجداعاتتى بولعان جاندار. «التىن قور» جونىندەگى ايتپاۋعا بولمايتىن تاعى ءبىر ماسەلە – كەشەگى حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ارداقتى اعا-اپالاردىڭ سوڭىندا قالعان مول مۇراسىن ەلىمەن قاۋىشتىرىپ وتىرۋ, ولاردىڭ ۇرپاعىن, كوزى ءتىرى بولسا جۇبايىن دا قارجىلاي دەمەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرە ءجۇرۋىمىز قاجەت. ونىڭ ەفيردە پايدالانىلعان شىعارماسى بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ قولىنا «قالاماقى» بولىپ تيگەندە, ولاردىڭ قالاي تولقيتىنىن بىلە بەرمەيمىز. وتكەن جىلى ەستاي اقىننىڭ جاسى سەكسەن التىداعى نەمەرەسى زەكەن اجەيگە اتاسىنىڭ قالاماقىسىن تابىستاعاندا, كەيۋانانىڭ قاعازعا وراۋلى اقشانى كەۋدەسىنە باسىپ وتىرىپ ەگىلىپ جىلاعانى تۋرالى قۋات ەسىمحان اعامىز باسپاسوزدە جازعان بولاتىن. اقشاعا قۋانىپ جىلادى دەيمىسىڭ. اتاسى ەستايدىڭ ءالى دە حالقى ءۇشىن قىمبات ەكەنىن, ونىڭ قالدىرعان ءان مۇراسى قازاق باردا ءومىر سۇرە بەرەتىنىنە ءسۇيسىنىپ ەگىلدى دە. تىرىسىندە حالقىنىڭ ايالى الاقانىندا بولعان, قوشەمەتىنە بولەنگەن اسىلدارىمىزدى سورەدە كوگەرتىپ, ءوز ەلىنەن جىراقتاتۋ تەكتىنىڭ ءىسى ەمەس. مىسالى, سوڭىندا وشپەس ءىز قالدىرعان ساتيريك وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ شىعارمالارى قازىرگى كەزدە وتە سيرەك قولدانىلادى. قازاق راديوسىندا قىزمەت اتقارعان كەزدەرىمدە بوس ۋاقىت تاۋىپ, جيىرماعا جۋىق قىسقا اڭگىمەلەرىن ءوز داۋىسىممەن تاسپاعا ءتۇسىرىپ, مۋزىكامەن ارلەپ, ەفيرگە دايىنداعان بولاتىنمىن. قاي كەزدە تىڭدالسا دا ءوزىنىڭ ماڭىزىن جويمايتىن شىعارمالار. ول كىسىنىڭ ومىرلىك جۇبايى نۇرسۇلۋ اپاي «قاراعىم, وسپانحان اعاڭنىڭ اتىنا ەشتەڭە تۇسپەپ پە ەكەن؟» – دەپ سۇراعاندا قاتتى قينالامىن (قالاماقىنى ايتادى). ويتكەنى, «ەشتەڭە جوق, اپا» – دەگەن ءسوزىمنىڭ استارىندا, ەندىگى جەردە اعانىڭ ءوزى دە, شىعارماسى دا ەشكىمگە كەرەكسىز, دەگەن وي سەزىلىپ قالاتىنداي كورىنەدى. مۇنداي سۇراقپەن حابارلاساتىندار وتە كوپ. سولاردىڭ كوبى كەشە عانا ءاربىر شىعارماسى ەل سۋسىنىن قاندىرىپ, كوزى جۇمىلار-جۇمىلماستا كەرەكسىز بولىپ قالعان دارىنداردىڭ جاقىن جاندارى. وسىندايدا, رەسەي ارناسىندا ءجۇرىپ جاتاتىن ەسكە الۋ حابارلارىنا سۇيسىنەسىڭ. رەسەيدىڭ جاڭا ءبىر جوباسى شىقسا اينا-قاتەسىز كوشىرىپ, ۇيالماي حالىق نازارىنا ۇسىنا سالاتىندار وسىنى نەگە ەسكەرمەيتىنىنە تاڭىم بار. ءبىزدىڭ ەلدىڭ بارلىق كوڭىل كوتەرۋ مەكەمەلەرىندە 70 پايىزعا جۋىق شەت ەل مۋزىكاسى پايدالانىلادى. دەمەك, وتاندىق بيۋدجەتتىڭ وسىعان تيەسىلى 70 پايىزى شەتەلدىك اۆتورلارعا قالاماقى رەتىندە اۋدارىلىپ وتىر دەگەن ءسوز. شەت مەملەكەتتىڭ بىرەۋى ءبىزدىڭ مۋزىكامىزدى ءوز قاجەتىنە پايدالانىپ وتىر ما؟ ولاردان بىزگە اۋدارىلىپ جاتقان قالاماقى بار ما؟ بولماسا, سەبەبى نەدە؟ مىنە, بۇل – ءبىزدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىن ويلاندىرۋعا ءتيىس وتە وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل ءوز قىمباتىمىزدى وزگە ەمەس, ءوز ەلىمىزدە دارىپتەي الماي وتىرعاندىعىمىزدان بولسا كەرەك. ال ول قىمباتىمىزدىڭ قوماقتى بولىگى «التىن قوردىڭ» سورەلەرىندە شاڭ باسىپ سارعايىپ جاتىر... ارينە, جىگىت جاسىنا كەلگەن ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ العان اسۋلارى, باعىندىرعان بەلەستەرى از ەمەس. ايتسە دە, العا وڭمەڭ دەپ ءجۇرىپ اسىلدارىمىزدى اياق استى ەتىپ الماساق ەكەن دەگەن نيەت, مەنىكى. بايعالي ەسەناليەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان اۆتورلار قوعامىنىڭ باس ديرەكتورى