ءبىزدىڭ بەت العان باعىتىمىز –كۇللى جۇرتقا ءماشھۇر بولعان ۇلاعاتتى ۇستاز, كسرو حالىق مۇعالىمى قۇماش نۇرعاليەۆتىڭ وتىز جىلدان ارتىق (1957-1988 جىلدار) عۇمىرىن ارناعان بوران اۋىلىندا ورىن تەپكەن, شالعايداعى شەكارا شەبىندە ەجەلدەن «نۇرعاليەۆ مەكتەبى» اتانعان بەلگىلى ءبىلىم ورداسى.
...مەكتەپتىڭ اق تۇسكە سىرلانعان قاقپاسىنان تالانت قۇماش ۇلى قارسى الىپ, ىشكە باستادى. اۋلالاردا جيناقىلىق قانا ەمەس, بالالاردىڭ كوڭىلىندەي رياسىز تازالىق پەن اسەمدىك ەسەدى. اسىرەسە, وقۋشىنىڭ جۇمساق الاقانىمەن ماپەلەپ وسىرگەن گۇلدەردىڭ قاۋىز جارعان عاجاپ كوركى مەن حوش ءيىسى, جوندەۋدەن ءوتىپ, جارقىراعان عيمارات جۋىرداعى ءبىر سالتاناتتى كۇتكەندەي. بۇل كەزدە مەكتەپ ۇجىمى ءبىلىم ورداسىنىڭ, اۋىلدىڭ, مارقا ەلىنىڭ عانا ەمەس, شىعىس ءوڭىرىنىڭ, قالا بەردى قازاق ۇلتىنىڭ ابىرويىن اسىرعان ۇستازدىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا ازىرلەنىپ جاتىر ەكەن. مەكتەپ ديرەكتورى تالانت قۇماش ۇلى اكە مۇراجايىمەن تانىستىردى.
وزات جىلقىشى نۇرعالي مەن كۇلدارىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن بالا ىنىلەرىمەن, كورشىلەرىمەن ويناپ جۇرگەندە ىلعي «مەكتەپ», «كلاسس», «مۇعالىم», «وقۋشى» دەگەن سوزدەر اۋزىنان تۇسپەيدى ەكەن. ءوزى ۇنەمى مۇعالىم بولىپ وينايتىن بالانىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى دا زور بولدى. الايدا, كەنەتتەن كەلگەن اكە قازاسى ۇكىلەگەن ارمانىمەن قوشتاسا تۇرۋعا ءماجبۇر ەتكەن-ءدى. بار-جوعى سەگىز سىنىپتىق ءبىلىمى بار بالا اناسىنا قولعانات بولىپ, سوڭىنداعى ءۇش باۋىرىن ءوسىرۋ ءۇشىن اۋىلدىق كەڭەستە قىزمەت اتقاردى. كوپ كەشىكپەي تۇرعىلاستارى حات تانيتىن ونى كەڭشار كومسومولىنىڭ حاتشىسى ەتىپ سايلايدى. قوس قىزمەتپەن قاتار, ءوز بەتىمەن توعىزىنشى سىنىپتىڭ وقۋلىقتارىن وقىپ جۇرگەن ءجاسوسپىرىم شابىندىقتا ءشوپ شاۋىپ ءجۇرىپ, سۇم سوعىستىڭ باستالعانىن ەستيدى. سوعىسقا سۇراندى. جاسى تولماعان بالانى اسكەري كوميسساريات جىبەرە قويمايدى. تەك, 1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە عانا بوزبالا ەڭبەك مايدانىنان كوپتەن كۇتكەن قان مايدانعا اتتانىپ, كىشى كومانديرلەر دايارلاۋ كۋرسىنان وتەدى.
سوعىسقا كىرگەن بار-جوعى 18 جاستاعى جاۋىنگەر ايگىلى الەكساندر ماتروسوۆ پولكىنىڭ قۇرامىن تولىقتىرعان ەدى. اۋتسە قالاسىن ازات ەتۋ كەزىندە اۋىر جاراقات الادى. ءولىم مەن ءومىر ورتاسىنداعى قۇماش وزىنە وتە اۋىر وتا جاسالعانىن, ەكى اياعى مەن ءبىر قولىنان ايىرىلعانىن بىلگەن جوق. شالا-جانسار جاتقان جاۋىنگەرگە فاشيستەر دزوتىن جويۋدا كورسەتكەن باتىرلىعى ءۇشىن بەرىلگەن جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىن ديۆيزيا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى دالا گوسپيتالىنە ءوزى كەلىپ تاپسىردى. الايدا, جارالى جولبارىستىڭ جاعدايى جاقسارمادى. ءبىراز كۇننەن سوڭ ۇشاقپەن ماسكەۋگە جەتكىزىلىپ, اسكەري گوسپيتالدىڭ اسا اۋىر جاراقاتتانعاندار پالاتاسىنا ورنالاستىرىلدى. مىنە, بىلگىر, تاجىريبەلى ءدارىگەرلەردىڭ ارقاسىندا 19 كۇردەلى وتا جاسالعان جانى ءسىرى جىگىتتىڭ اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلعان ازاپتى كۇندەرى وسىلايشا جالعاسادى. ەرىك-جىگەرى مەن مويىماس تاباندىلىعى ارقاسىندا ءبىر جىلدان كەيىن توسەكتەن تۇرىپ, جاساندى اياقتارىنا نىق تۇرا باستايدى. توسەككە تاعىلعان ۋاقىتىن بەكەر وتكىزبەگەنى, ونجىلدىق ءبىلىم اتتەستاتى مەن بۇكىلوداقتىق بۋحگالتەرلەر كۋرسىن سىرتتاي بىتىرگەندىگى تۋرالى كۋالىگىن العانى كوڭىلىنە دەمەۋ. الىپ-ۇشىپ الماتىعا جەتىپ, ءارى قاراي التاي اسقان ازامات اۋىلىنا ون ەكى مۇشەسى تۇگەل بولماسا دا, امان ورالعانىنا شۇكىرلىك ەتەدى. عازيز اناسى قۇشاعىنا قىسىپ, كوزىنە جاس الادى.
قوعامعا پايدالى ەڭبەك ەتۋ تۋرالى ويىن قۇماش اۋرۋحانادا ساباق بەرىپ جۇرگەن ۇستازى الەكساندرا تولستيكوۆاعا سىر ەتىپ ايتقان-دى. بالا كەزگى ارمانى مۇعالىم بولا الاتىنىنا سۇڭعىلا وقىتۋشىسىن سەندىرگەن. وسى ويعا بەرىك تابان تىرەگەن ول سارموڭكەگە كەلە سالىپ, مۇعالىمدىك قىزمەتكە ورنالاستى. ەجەلگى ارمانى ورىندالعان مايدانگەر ۇستاز بار ىنتاسىمەن بالالاردىڭ جۇرەگىنە جول تابۋعا كىرىستى. ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى بولعان وعان باستاپقىدا ساباق وتكىزۋ جوسپارىنا زايسانداعى پەداگوگتىق ۋچيليششەنى بىتىرگەن جارى قانيپا كومەكتەسىپ ءجۇردى. قۇماشپەن ءبىر اۋىلدا, ءبىر كۇندە دۇنيەگە كەلگەن قانيپا سوعىستان ورالعان سولداتقا ادال جار بولدى, التىن باسىن قادىرلەي ءبىلدى. كۇن وتكەن سايىن ءبىلىم-بىلىگى تولىسىپ, شىڭدالا ءتۇسكەن قۇماش ءوزىن ناعىز مۇعالىم رەتىندە سەزىنە باستادى. وسى كەزدە ءماسكەۋدەگى گوسپيتالدا ارمانىنا قانات بايلاپ, دەم بەرگەن ۇستازى الەكساندرا تولستيكوۆاعا «مەن – مۇعالىممىن!» دەپ زور ءسۇيىنىشى مەن راحمەتىن ءبىلدىرىپ حات جازۋى ەڭبەكتىڭ ەرەن باعاسىن بىلگەن جاننىڭ تۇڭعىش جەڭىسى ەدى.
قۇمەكەڭ جونىندە ەڭ العاش جازعانداردىڭ ءبىرى – «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, كورنەكتى قالامگەر جەكەن جۇماقانوۆ ەكەن. ول 1948 جىلى جارىق كورگەن «ولىمنەن ماحاببات كۇشتى» اتتى وچەركىندە وسى ءبىر قايسار جاندى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا العاش تانىستىرعان. كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان مۇقان ابۋعاليەۆ «ءولىمدى جەڭگەن ءومىر» اتتى كىتاپ جازدى. مۇقان مايداننان ورالعان جاس قۇماشپەن تانىستىعىنىڭ وبلىستىق گازەتتە ءتىلشى بولىپ جۇرگەنىندە باستالعانىن ايتادى. بۇل شىعارمانى مۇزكەن شەگەندىكوۆتىڭ «قۇماشتىڭ مەكتەبى» اتتى ەڭبەگى تولىقتىرا ءتۇستى.
قۇماش سوعىستان سوڭعى جىلداردا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, زايىبى قانيپامەن بىرگە اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ءتامامدادى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ينستيتۋت رەكتورى مالىك عابدۋلليننىڭ ءوزى مايدانگەر-ستۋدەنتتى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, «اعاش اياقتى باۋىرىم-اي» دەپ قامقورلىق كورسەتىپ, مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپتارىن سارموڭكەدە اياقتاي الماۋىنا بايلانىستى ەمتيحانعا كىرگىزبەي, قىزىل ديپلوم الۋىنا توسقاۋىل قويىپ, قىساستىق كورسەتكىسى كەلگەن الدەكىمدەرگە قىرانداي ءشۇيىلىپ, تاستۇلەك بالاپانىن قورعاي بىلگەنى ساباق الارلىق ءىس.
العاشقىدا اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتە ەڭبەك ەتىپ, ەسىمى ەلدىڭ اۋزىنا ەرتە ىلىنگەن جىگەرلى جىگىت سول كەزدە جاڭادان بوي كوتەرگەن بوران اۋىلىنىڭ مەكتەبىن باسقارۋعا جىبەرىلەدى. مىنە, وسى تالاپقا ساي ەمەس ءبىلىم شاڭىراعىنا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, رەسپۋبليكاداعى الدىڭعى قاتارلى ءبىلىم مەكەمەسىنە اينالدىرادى. 1972 جىلى بۇرىنعى جۇپىنى, جۇتاڭ عيماراتتىڭ ورنىنا سالىنعان ساۋلەتتى مەكتەپتىڭ كىرە بەرىسىنە «بوران مەكتەبى وقۋشىلارىنىڭ ماسكەۋ مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارىنان نەسى كەم!» دەگەن جازۋ جازعىزىپ قويۋىنىڭ ءوزى سول زاماننىڭ كوزقاراسىمەن قاراعاندا, وقۋشىلاردىڭ عانا ەمەس, ەرەسەكتەردىڭ ساناسىنا توڭكەرىس جاساعان باتىل قادام ەدى. باستىرمالاتىپ ساباق ءتۇسىندىرۋدى ەمەس, بالا جۇرەگىنە جول تابۋدى كوزدەيتىن ادىستەمەلىك كەشەن جاساقتاعان ول: «بالا – حالىقتىڭ اتاتىن تاڭى, شىعاتىن كۇنى», دەپ بالا تاربيەسىنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىردى. جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ وزىندە كوسەم اتىن يەلەنگەن ءبىلىم مەكەمەسىنىڭ «نۇرعاليەۆ مەكتەبى» اتانۋى بەكەر ەمەس.
سول كەزدە-اق حالىق ءسۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن مەكتەپتىڭ جانىنداعى وقۋ-وندىرىستىك كەشەندە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى جۇرگىزۋشى, تراكتورشى, ەلەكتريك سىندى كاسىپتىك ماماندىقتاردى الىپ شىعاتىن. قىرىقتان استام كابينەتتىڭ بارلىعى سول ۋاقىتقا ساي وزىق تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالىپ, رەسپۋبليكاداعى تۇڭعىش تەحنيكالىق ورتالىق پەن تەلەستۋديامەن جاساقتالادى. تەحنيكالىق ورتالىقتا فيلموتەكا, دياتەكا, فونەتيكا, 3 500-دەن استام ءديافيلمى بار دىبىس جازۋ ستۋدياسى, مىڭنان استام كۇيتاباقتار بولعان. لەنينگرادتاعى وپتيكا-مەحانيكالىق بىرلەستىككە تاپسىرىس بەرىپ جاسالعان تەلەۆيزيالىق جۇيە ارقىلى ساباق بارىسى باقىلانىپ وتىرعان. وبلىس ورتالىعىنان 400 شاقىرىم شالعايدا جاتسا دا بۇل مەكتەپتى كورگىسى, ۇلگىلى ادىستەمەلىك قىزمەتىمەن تانىسقىسى كەلگەن ۇستازدار مەن مەكتەپ ديرەكتورلارى ءالى كۇنگە دەيىن ۇزىلمەيدى. بۇگىنگە دەيىن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردا, عىلىمي جيناقتاردا قۇماش نۇرعاليەۆتىڭ پەداگوگيكالىق مۇراسى ءجيى تالقىلانىپ, جاڭا بۋىننىڭ باعدارشامىنداي ۇلتتىق ءبىلىم سالاسىندا كادەگە اسىپ كەلەدى.
قۇماشتىڭ اۋلەتىنەن 30-عا جۋىق ۇستاز شىققان ەكەن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ەلەڭ-الاڭ جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نۇرعاليەۆ اۋلەتىنەن شىققان 21 ۇستازدى قابىلداعانى ەسىمىزدە. بۇگىندە تالانت قۇماش ۇلى اكە جولىن لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدى. داڭقتى مەكتەپ ءالى ءوز بيىگىندە. يۋنەسكو-نىڭ قاشىقتىقتان وقىتۋعا تاجىريبە رەتىندە وسى مەكتەپتى تاڭداپ الۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى «وزىق اۋىل مەكتەبى», «ۇزدىك وليمپيادا مەكتەبى» جانە كوپتەگەن وبلىستىق اتاق-دارەجەلەردەن-اق مەكتەپ ۇجىمىنىڭ وسال ەمەستىگىن, اتاقتى پەداگوگ اتىنا كىر كەلتىرمەگەنىن كورۋگە بولادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى