بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 21 اقپاندى الەم حالىقتارىنىڭ تىلىنە ارناپ, انا ءتىلى كۇنى دەپ بەلگىلەۋىنە وراي, ول جىل سايىن اتالىپ ءوتىپ كەلەدى. ءويتكەنى, بۇل ءار حالىقتىڭ ءتىنى, ءدىلى, رۋحاني تولقۇجاتىنا دەگەن قۇرمەت دەي وتىرىپ, ءبىز بۇگىن جۇرتشىلىق نازارىنا تۋعان ءتىلىمىزدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ارنالعان ماقالانى ۇسىنىپ وتىرمىز.
حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقانىنا دا جيىرما جىلعا اياق باستى. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, بولاشاققا سەنىمدى قادام جاساعالى ومىرىمىزدە قانشاما جارقىن جاڭالىقتار بولدى. ءتاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتۋگە جۇمىلعان حالقىمىز جاسامپازدىقتىڭ جارقىن جولدارىنا سونىدان سوقپاق تارتىپ, قوعامدىق دامۋدىڭ وزىندىك وزگەرىستەرىن جاساي ءبىلدى.
تاۋەلسىزدىكپەن ىلەسە كەلگەن يگىلىكتەر قانشاما. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبە الۋى دەۋ ورىندى. بۇل ءاستە دە وڭاي بولا قويعان جوق. قازاق ءتىلىن تورگە وزدىرۋ كوپتەگەن تەگەۋرىندى قارسىلىقتارعا دۋشار بولدى. ءشۇكىر, سول بوداندىقتىڭ قۇرساۋى قىسىپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە بۇعان قول جەتتى. سوندىقتان دا بۇل ۇلكەن جەڭىس بولاتىن. 1989 جىلى 21 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» تۇڭعىش زاڭدا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن الدى. مۇنىڭ ءوزى حالقىمىزدىڭ ءتاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىنىڭ العاشقى جەڭىستەرىنىڭ سۇبەلىسى ەدى. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ تالابى, ەگەمەندىكتىڭ قادامى بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ەسىكتەن سىعالاپ تۇرعان قازاق ءتىلىن تورگە وزدىرۋعا, ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە سەرپىن بەردى. ال, ءبىزدىڭ وبلىستاعى سول ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى جاعداي كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن. ىرگەلى جيىنداردا قازاقشا ءسويلەۋگە ءوزگە ەمەس ءوز ۇلتىمىزدىڭ ازاماتتارى دا شەگىنشەكتەگەن كەز ەدى بۇل. قازاق مەكتەپتەرى جاپپاي جابىلىپ, بارىنىڭ دا بازارى تايعان-دى. مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭ شاپاعىنىڭ نۇرلى ساۋلەسى وسى قالىڭ تۇماندى سەيىلتۋگە جول اشقانى قازىرگىدەي ەسىمىزدە. مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولعان قازاق ءتىلىنىڭ ءماسەلەسى ەلباسىنىڭ نازارىنان ەشقاشان تىس قالىپ كورگەن ەمەس.
ءبىزدىڭ باسقارما دا بۇل باعىتتا ءبىرتالاي جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى عانا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا بايلانىستى وبلىسىمىزدا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءۇش رەت سەمينار بولىپ ءوتتى. ءاسىرەسە, 2009 جىلى اقتوبەدە ءوتكەن ونوماستيكا ماسەلەسىنە قاتىستى رەسپۋبليكالىق جيىن كۇردەلى ءماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن شەشتى. وبلىستا الدەنەشە رەت ۇلتتىق ءتىلدىڭ ءبۇگىنى مەن ەرتەڭى جايلى ساليقالى باسقوسۋلار ۇيىمداستىرىلدى. كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە تۇرعىن حالىقتارىنىڭ باسىم ءبولىگى وزگە ۇلت وكىلدەرى بولعان ءمارتوك, قوبدا, العا, حرومتاۋ اۋداندارىندا تۇراقتى ءوتكىزىلگەن تىلگە بايلانىستى كوشپەلى سەمينارلاردىڭ قايتارىمى زور. ءسوز جوق, بۇل ءىس-شارالار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنداعى جاقسى قادامدار بولىپ وتىر.
وبلىس اكىمىنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن 2006 جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان اقتوبە وبلىسى مەملەكەتتىك تىلگە كوشتى. وسى ءساتتەن باستاپ وبلىسىمىزداعى ۇلتتىق تىلگە دەگەن كوزقاراس, تۇسىنىك كۇرت وزگەردى, قازاق تىلىنە شىن جانى اشيتىن ۇلتجاندىلار قاتارى كوبەيە باستادى. جالپى وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ باسشىلىق ورىنتاعىنا وتىرعان كۇننىڭ ەرتەسىنە-اق اڭگىمەنى مەملەكەتتىك تىلدەن باستاعانىن دا ءسوز ورايىندا ايتا كەتسەم دەيمىن.
ەندى وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتى سارالاپ كورەلىك.
تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنىڭ قاداسى قاعىلعان 1991 جىلى جاعداي قالاي ەدى؟ اقتوبە وبلىسىندا 438 بالاباقشانىڭ 127-ءسى عانا قازاق ءتىلىندە تاربيە بەرەتىن. نەمەسە قازاق تىلىندە ءتاربيەلەنۋشىلەر نەبارى 2 پايىزدى عانا قۇرايتىن. بۇگىنگى تاڭدا 219 بالاباقشادا قازاق تىلىندە ءتاربيەلەنەتىندەر سانى 20319 ءبۇلدىرشىنگە جەتتى. نەمەسە 79 پايىزدى قۇرايدى. وبلىستاعى مەكتەپتەرگە كەلەتىن بولساق, 1991 جىلى 514 مەكتەپتىڭ 265-ءى نەمەسە 52 پايىزى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن بولسا, 2010-2011 وقۋ جىلىنىڭ كورسەتكىشىنە ۇڭىلسەك, قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار 74 پايىزعا جەتكەن. دەمەك, مەملەكەتتىك تىلدەگى وقىتۋدى بالاباقشادان, مەكتەپتەن باستاۋ قاجەت دەگەن قاعيدانىڭ وبلىستا جولعا قويىلعانىن جيىرما جىلدىق تالداۋ دالەلدەپ وتىر.
مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا سوڭعى جىلدارى جاسالىپ جاتقان جۇمىستار ۇلتتىق ءتىلدىڭ تۇعىرلىلىعىن بەكىتە ءتۇستى. بۇگىنگى تاڭداعى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىنىڭ العا قويعان مىندەتى – قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭ اۋقىمدى قولدانىلۋىنا جەتۋ بولماق. 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا وبلىس اۋماعىندا مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىنا ءبولىنگەن قارجى كولەمى 45 پايىزعا, ال مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە تاپسىرىس بەرگەن مەكەمە-كاسىپورىنداردىڭ سانى 21 پايىزعا ارتتى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدى وقۋعا, ۇيرەنۋگە دەگەن ۇلكەن قۇلشىنىستى بايقاتادى. قازاق تىلىندە وقۋ-ءتاربيە بەرەتىن بالاباقشالاردىڭ ۇلەسى وتكەن جىلى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 4 پايىزعا, قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ ۇلەسى تاعى دا 1 پايىزعا كوبەيدى. ياعني, جىل سايىن ىلگەرىلەۋشىلىك بار.
وبلىستا تۇراتىن ەتنوستار ءتىلدەرىن دامىتۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسى قۇرىلدى. ءوڭىردى مەكەندەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن باۋىرعا تارتىپ, ولاردىڭ ءوز ءتىلىن, سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋىنە جاعداي جاسالدى. 2006 جىلدان بەرى جەكسەنبىلىك مەكتەپتەردە 1239 وزگە ۇلت وكىلدەرى مەملەكەتتىك تىلدە جانە ءوز تىلدەرىندە وقىپ جاتىر. ولاردى وقىتۋ ماقساتىنا 20 ملن. تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق جۇمىس تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىندە ايقىندالعانداي, ەلىمىزدە اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ اتاۋلارىن رەتكە كەلتىرۋ, ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ جانە تاريحي گەوگرافيالىق اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ باستى ءماسەلەسىنە اينالىپ وتىر.
جالپى مەملەكەتتىڭ نىعايىپ قالىپتاسۋىندا بايىرعى جەر, سۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ – ەرەكشە ورىن الادى. بارىڭىزگە ءمالىم, كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيا از ساندى ۇلتتاردىڭ تەگىن تانۋىنا, باباسىن قاستەرلەۋىنە, ءتىلى مەن ءدىنىن قۇرمەتتەۋىنە ەش ءمۇمكىندىك بەرمەدى. سونداي جاعدايداعى ءوڭىر – وسى اقتوبە وبلىسى ەدى دەسەك, ءتاۋەلسىزدىك بۇل جايتتى تۇبەگەيلى وزگەرتتى, ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى, ءدىلىمىزدى تۇگەندەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ونان سوڭ وتكەنىمىزگە وي سالدىق, جەتپىس جىلدا مۇلدەم جوعالىپ كەتكەن اسىلدارىمىزدى ىزدەۋگە كوشتىك. ۇمىتىلعان باتىرلاردى, ۇلتىمىزدىڭ ارداقتىلارى مەن زيالىلارىن قايتا ءتىرىلتۋدىڭ اۋقىمدى باعدارلامالارى ومىرگە كەلدى, كوپ ءىس تىندىرىلدى. جاڭا باعدارلاما نەگىزىندە باسقارمانىڭ 3 جىلدىق جوسپارى دۇنيەگە كەلدى. وسىلاي 1991 جىلدان بەرى 167 ەلدى مەكەن, سەلولىق وكرۋگ اتاۋلارىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا 122-ءسى تاريحي اتاۋلارىمەن قايتا قاۋىشتى. بۇل ءىس وپ-وڭاي ورىندالعان جوق. باسقارما ماماندارى رەسپۋبليكا, وبلىس عالىمدارىن توپونيميكالىق اتاۋلاردى زەرتتەۋگە جۇمىلدىردى. الدىمەن «اقتوبە وبلىسىنىڭ توپونيميكالىق كەڭىستىگى», «فيزيكالىق-گەوگرافيالىق اتاۋلار انىقتامالىعى» جيناقتالدى. تۇڭعىش رەت وبلىستاعى ءبۇكىل اۋدانداردىڭ قازاق تىلىندەگى كارتاسى جاسالدى, ول باسپادان باسىلىپ شىعىپ, تۇگەلدەي تەگىن تاراتىلدى. وتكەن جىلى جاڭا اتاۋلار ەنگىزىلگەن كارتانى قايتا شىعارۋ جۇزەگە استى. سونىمەن قاتار, وبلىس كولەمىندە وزگەرتىلگەن بۇكىل ەلدى مەكەندەر كورسەتىلگەن اتلاس دايىندالدى. اقتوبە قالاسىنىڭ ەلدى مەكەن, جەر-سۋ اتاۋلارىنا تەرەڭ ءارى عىلىمي نەگىزدەمەلىك زەرتتەۋلەر جاسالدى. عالىمدار رەسەيدىڭ كورشىلەس ورىنبور جانە ماسكەۋ قالالارىندا, الماتى قالاسىندا بولىپ, ونداعى مۇراعاتتاردان دەرەك كوزدەرىن تاپتى. وسىنداي يگى ءىستىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن ءمۇلدەم ۇمىتىلعان اۋىلدار ءوز بايىرعى اتاۋلارىنا قايتا يە بولدى. «سانا» تاۋەلسىز اقپاراتتىق زەرتتەۋ ورتالىعىنا بەرىلگەن تاپسىرىستىڭ كومەگىمەن «اقتوبە وبلىسىنىڭ توپونيميكالىق جۇيەسىندەگى اتاۋلاردىڭ وزگەرتىلۋى» اتتى زەرتتەۋدىڭ العاشقى ەكى تومى جارىققا شىقتى. قازىر ءۇشىنشى تومى دايىندالۋ ۇستىندە.
تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا اتقارىلعان جۇمىس الدا دا ارناسىن كەڭەيتە تۇسپەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا «قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ, ەلىمىزدى جاقسىلىقتارعا باستاپ بارا جاتقان تۋعان جەرگە اتاۋىن بەرگەن مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىن قۇرمەتپەن جانە لايىقتى وقىپ-ۇيرەنە باستاعاندىعىن اتاپ ءوتۋدىڭ ءوزى قۋانىشتى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى باسىم كوپشىلىكتى قۇرايدى. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ وراسان زور جەتىستىگى» دەۋىنەن-اق كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. مىنە, تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنىڭ ورىندالىپ جاتقانىنىڭ ايقىن ءبىر مىسالى وسى. ەلباسىنىڭ «ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولادى» دەپ نىق سەنىممەن ايتۋىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋدەگى قول جەتكەن تابىستارىمىزدىڭ قوماقتى ەكەنىن ءدالەلدەي تۇسسە كەرەك.
سەكسەنباي ك ۇلىمبەتوۆ, اقتوبە وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى.