كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم كوكجيەگى

* 30 تامىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى اتا زاڭ – تاۋەلسىزدىگىمىز بەن بىرلىگىمىزدىڭ كەپىلى رەتىندە ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ بەرىك تۇتقاسى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ

«بۇل ءان – بۇرىنعى اننەن وزگەرەك», دەپ شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ايتقانداي, بيىلعى اتا زاڭ كۇنى مەرەكەسى وزگەلەرىنەن ايرىقشا ءمان مەن مازمۇن بەرىپ تۇر. ويتكەنى بۇل جولعى كونستيتۋتسيا كۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىق تورقالى تويى­مەن ۇشتاسا كەلىپ وتىر. سوندىقتان ونىڭ اسقاق جىرى دا, سىندارلى سىرى دا شارتاراپتى شارلايتىنى انىق. وسى ورايدا ءبىز دە ماڭىزدى ءساتتى پايدالانىپ, ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ي.روگوۆقا جولىعىپ, اتا زاڭىمىزدىڭ العان اسۋلارى مەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىنا اينالعان ونىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى ايتىپ بەرۋىن سۇرادىق. – يگور يۆانوۆيچ, ءوزىڭىز دە بىلەسىز, بيىلعى كونستيتۋتسيا كۇنىن مەرەكەلەۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ونى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىمەن ەتەنە بايلانىستىرامىز. وسى ورايدا سۇرايىن دەگەنىم, كەيبىر تاريح­شىلار مەن مەملەكەتتانۋشىلار, ياعني ولاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارىنىڭ ىشىندە ەڭ سوڭعى بولىپ ەگەمەندىگىن جاريالادى, بىرەۋ قازاقستان مۇنى بۇرىنىراق جاساي الاتىن ەدى دەپ كەيدە سىن تەزىنە الادى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟ – مەملەكەت جانە قۇقىق تەورياسىندا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جاڭا مۇشەسى پايدا بولۋى عانا ەمەس, ونى جاريا ەتۋ مەن زاڭدى تۇردە رەسىمدەۋدىڭ نىساندارى مەن تاسىلدەرى دە ماڭىزعا يە, ويتكەنى سول ارقىلى ول بۇدان بىلاي مەملەكەت ىشىندە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا, زاڭ ادەبيەتىندە كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ جانە ءتۇرلى توڭكەرىستەر, رەۆوليۋتسيالار ارقىلى وزدەرىنىڭ دىتتەگەن ماقساتتارىنا جەتكەن ولاردىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ زاڭدىلىعى مەن تانىلۋى ماسەلەلەرىندەگى قايشىلىقتار تۋرالى ءبىرشاما پىكىرلەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىمىز بۇل ماسەلەلەرگە ارقاشان اسقان مۇقيات قارايدى. وسى ءبىر الماعايىپ كەزەڭدە ەلباسى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ پروتسەسى تەك قانا قۇقىق شەڭبەرىندە, مەملەكەتتىلىك تانىلۋىنىڭ الەمدىك تاجىريبەسىن جانە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشە­لىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ ىسكە اسىرىل­ۋىن ماڭىزدى مىندەت دەپ سانادى. بۇل ماقسات ورىندالدى دا. 1993 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن جانە وتپەلى سيپاتتاعى العاشقى كونستيتۋتسياسى, ال 1995 جىلى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قازىر قولدانىستاعى كونس­تيتۋتسيا قابىلدانىپ, ول ەگە­مەن­دىكتى زاڭدى تۇردە رەسىمدەۋ پرو­تسەسىن تولىق اياقتادى جانە ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى دەپ جاريا ەتتى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان ەگەمەندى جانە مەملەكەتتىڭ بارلىق اتريبۋتتارى بار, تەڭ قۇقىلى مەملەكەت رەتىندە ورنادى, عاسىرلار بويى حالقىمىز ارمانداعان قازاق­ستاندىق مەملەكەتتىلىكتى قايتا جاڭعىرتۋ ميسسياسى تابىستى ورىندالدى. قازاقستان الەمنىڭ باسەكەگە نەعۇرلىم قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا ەندى. بۇگىندە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتى – نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى كوزدەپ, ىلگەرى جىلجۋدا. – اتا زاڭىمىزدىڭ ارداق­تالۋىنىڭ ءبىر سىرى, وندا ادامنىڭ جانە ازامات­تىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بارىنەن جوعارى تۇرۋى دەپ تۇسىنە­مىز. وسى ورايدا قازاقستان­نىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان كونستي­تۋ­تسيالىق ساياساتىنىڭ دۇرىس­تى­عىنا ەشقانداي كۇمان بولماسا كەرەك.  سوڭعى كەزدەرى كونس­تيتۋ­تسيالىق پاتريو­تيزم تۋرالى ءجيى ايتىلادى. وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز. – جالپى مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەندەي, قۇقىق ۇستەمدىگى مەن قۇقىقتىق ءتارتىپ, جالپىعا ورتاق زاڭعا باعىنۋشىلىق جانە قاۋىپسىزدىك, بوستاندىق پەن جاۋاپكەرشىلىك ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىلىكتىڭ قۇقىقتىق كو­رىنىسى رەتىندە كونستيتۋتسيا اركەز مەملەكەت تاراپىنان عانا ەمەس, قوعام تاراپىنان دا قولداۋعا مۇقتاج. وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ دە, ازاماتتاردىڭ دا قۇقىقتىق ساناسىندا ۇلكەن وزگەرىستەر بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندەي, سوڭعى ۋاقىتتا تەوريا مەن پراكتيكادا «كونس­تيتۋتسيا» جانە «كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم» دەگەن ۇعىمداردىڭ ارا-قاتىناسىن زەرتتەۋگە كوڭىل كوبىرەك بولىنۋدە. ال گرەك تىلىنەن اۋدارعاندا پاتريوت ءسوزى وتان, اتاجۇرت دەگەندى بىلدىرەدى. پاتريوتيزم اتاجۇرتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, وعان ادالدىقتى, جان-تانىمەن قىزمەت ەتۋدى كوزدەيدى. ءتۇرلى ادەبيەتتە ءپاتريوتيزمنىڭ تۇرگە ءبولىنۋى مەن جىكتەلۋىن كەزدەستىرۋگە بولادى: مەملەكەتتىك پاتريوتيزم, ازاماتتىق پات­ريوتيزم, ۇلتتىق پاتريوتيزم, اسكەري پاتريو­تيزم جانە ت.ب. بۇل كورسەتىلگەن پاتريوتيزم تۇرلەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ورتاق بەلگىلەرى بار. ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان پاتريوتيزم تۇرىنە كەلەر بولساق, ارناۋلى ادەبيەتتە نەمىس ويشىلدارى كارل ياسپەرس, دولف شتەرنبەرگەر جانە يۋرگەن حابەرماس نەگىزىن قالاعان كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم تەورياسى بار. كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم ۇعىمى بۇكىل ۇلتتى بىرىكتىرەتىن,  «قۇقىق» جانە «ازا­ماتتىق» ۇعىمدارىنا نەگىز­دە­لەتىن ءپاتريوتيزمنىڭ مودەلى دەپ تۇجىرىمدالعان بولاتىن. كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم دەگەنىمىز – كونستيتۋتسيادا بەل­گىلەنگەن, جالپىعا ورتاق جانە جۇرتتىڭ ءبارى مويىندايتىن قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن پاتريوتيزم; مەملەكەت ازاماتتارى  دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار مەن ادام قۇقىقتارىن قابىلداۋ ارقىلى ءوزارا بايلانىستا بولاتىن پاتريوتيزم يدەولوگياسىنىڭ ءتۇرى, مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردى مويىنداۋ, قامتاماسىز ەتۋ, قورعاۋ جانە ساقتاۋعا باعىتتالعاندىعىن  بىلدىرەتىن كونستيتۋتسيالىق سيپاتتاما; قۇقىقتىق مەملەكەت قۇندىلىعىنىڭ نەگىزى جانە ت.ب. – ال سوندا كونستيتۋتسيالىق پاتريو­تيزمنىڭ باسقا كونس­تي­تۋتسيالىق قۇندى­لىقتارمەن, ماسەلەن قازاقستاندىق پاتريو­تيزممەن ارا-قاتىناسى قانداي؟ – كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابى­نىڭ 2-تارماعىندا رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيدات­تارىنا قازاقستاندىق پاتريوتيزم دە جاتقىزىلعان. ءبىزدىڭ پىكىرى­مىز­شە, كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ءبىر ءتۇرى, ءبىر بولىگى. ال ونىڭ تۇجىرىمداماسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىنا نەگىزدەلگەن. جۋىردا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسيا­سىندا قابىلدانعان پاتريوتتىق اكتىدە ماڭگىلىك ەلدىڭ جەتى تۇعىرلىق نەگىزى باسا اتاپ ءوتىلدى, ولار: تاۋەلسىزدىك جانە استانا; جالپىۇلتتىق بىرلىك, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم; زايىرلى مەملەكەت جانە جوعارى  رۋحانيات; يننوۆاتسيا نەگىزىندەگى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم; جالپىعا ورتاق  ەڭبەك قوعامى; تاريحتىڭ, مادەنيەت پەن ءتىلدىڭ ورتاقتىعى; ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە  قازاق­ستاننىڭ جالپى الەمدىك جانە وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە جاھاندىق تۇرعىدان قاتىسۋى. وسى جەتى تۇعىردىڭ ارقايسىسىنىڭ مىقتى كونستيتۋتسيالىق ىرگەتاسى بار. ماسەلەن, كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىنىڭ 2 جانە 3-تارماقتارىندا رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگى ونىڭ بۇكىل اۋماعىن قامتيدى, قازاقستاننىڭ ەلورداسى استانا قالاسى بولىپ تابىلادى, دەپ بەكىتىلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەمو­كراتيالىق, زايىرلى, قۇ­قىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى. رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيدالارى, اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق تاتۋلىق پەن سايا­سي تۇراقتىلىق, بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ بولىپ تابىلادى. اركىمنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىنا, قىزمەت پەن كاسىپ ءتۇرىن ەركىن تاڭداۋىنا, كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىندىگىنە جانە ءوز مۇلكىن كەز كەلگەن زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن ەركىن پايدالانۋعا قۇقىعى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنىڭ يدەيالارى ىسكە اسۋى ءۇشىن قىزمەت اتقارادى. كونستيتۋتسيانىڭ 8-بابىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىق­ارالىق قۇقىقتىڭ قاعيدالارى مەن نورمالارىن قۇرمەتتەيدى, مەملەكەتتەر اراسىندا ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناس جاساۋ, ولاردىڭ تەڭدىگى مەن ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاس­پاۋ, حالىقارالىق داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ ساياساتىن جۇرگىزەدى, قارۋلى كۇشتى ءبىرىنشى بولىپ قولدانۋدان باس تارتادى, دەپ بايان ەتىلگەن. وسى ەرەجەلەردى قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ جاھاندىق جاۋاپكەرشىلىككە دەن قوياتىنىن بۇكىل الەمگە پاش ەتەدى, الەمدىك وركەنيەتتىڭ العا باسۋىنا سالماقتى ۇلەس قوسادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جۋىردا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV Cامميت اياسىندا ۇسىنىلعان «الەم. XXI عاسىر» اتتى مانيفەسى حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن قوعامدىق مانگە يە بولىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ەكى ورگانى – باس اسسامبلەياسىنىڭ جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ  رەسمي قۇجاتىنا اينالدى. جاپپاي زاڭعا باعىنىشتىلىق كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم قاعيداسىنىڭ دايەگى رەتىندە نەگىزگى زاڭنىڭ 34-بابىندا بەكىتىلگەن, وعان ساي اركىم كونستيتۋتسيانى جانە زاڭداردى ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابى­رويى مەن قادىر-قاسيەتىن سىي­لاۋعا مىندەتتى. اركىم رەسپۋب­ليكانىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى. وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق پاتريو­تيزم مەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم تۇتاس جانە بولىك رەتىندە ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىپ, كوبىنەسە ءبىر كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. – كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم قا­عيداتىن تۇجى­رىمداعاندا ونى تەك جاريا­لاۋ عانا ەمەس, تاجىريبەدە ىسكە اسىرۋ دا كوزدەلەدى عوي. – كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى, قۇقىقتىڭ بيلىگى, ءتيىمدى زاڭنىڭ ءامىرى – بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندى تابىستى جاڭعىرتۋدىڭ جانە قازىرگى جاھاندانعان الەمدە ونىڭ ءوز-ءوزىن ابىرويمەن كورسەتە ءبىلۋىنىڭ باستى شارتى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەۋ مەملەكەتتىك يدەولوگيا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى ءتيىس. – دەگەنمەن, بىرىڭعاي مەم­لەكەتتىك يدەو­لوگيا عانا بەلەڭ السا, باياعى كەڭەستىك ءدا­ۋىر­گە قايتا ورالامىز دەگەن پىكىر ءباسپاسوز بەتتەرىندە كەزدەسىپ قالادى... بۇعان نە دەيسىز؟ – كونستيتۋتسيانىڭ 5-بابىندا يدەو­لوگيالىق جانە ساياسي ارالۋاندىلىقتىڭ تانىلۋى ازاماتتاردىڭ سول نەمەسە وزگە ءبىر قۇندىلىقتاردى تاڭداۋ جانە وعان سەنۋ ەركىندىگىن كوزدەيدى دەسەك تە, ولاردىڭ ورتاق كوزقاراستارى مەن يدەيالارى نەگىزىندە ەرىكتى تۇردە بىرلەسۋلەرىنە كەدەرگى جاسامايدى. ال مۇندايلار ەلدە كوپشىلىك بولسا, ونىڭ پايداسى دا جەتەرلىك, ويتكەنى ولار كوپتىگىن پايدالانىپ, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندارداعى وكىلدەرى ارقىلى كوكەيكەستى پروبلەمالارىن شەشۋگە ىقپال ەتە الادى. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ نەمەسە ۇلتتىق يدەيانىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ءبىز شارتتى تۇردە ايتا الامىز. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ۇلتتىق يدەيانىڭ قوعام دامۋىنا قاراي تۋىندايتىنىن بىرنەشە قايتارا اتاپ وتكەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ پىكىرىنشە, ماڭگىلىك ەل ۇلتتىق يدەياسىنىڭ وزەگىن وسىدان 21 جىل بۇرىن 7 ميلليوننان استام (نەمەسە 89,14 پا­يىز) ازامات جاقتاپ داۋىس بەرگەن رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى قۇرايدى. ويتكەنى تەك كونستيتۋتسيا عانا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قالاي قاراي جىلجۋىنىڭ باعىتىن ايقىنداپ, «قايدا بارامىز؟ تۇپكىلىكتى ماقساتىمىز نە؟ وعان قالاي قول جەتكىزەمىز دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. بۇل سۇراقتار ەل ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگىن تولعاندىراتىنىنا سەنىمىم كامىل. بۇل سۇراقتاردىڭ شەشىمىن تابۋدا كونستيتۋتسيانىڭ ءرولى ۇلكەن. بىرىنشىدەن, نەگىزگى زاڭ ۇلت قۇرالاتىن قاعيدالاردى اي­قىندايدى. جاپپاي تانىلعان ادامي قۇندىلىقتاردى جانە تۇعىر­لى حالىقارالىق قۇجاتتاردى ەسكەرە وتىرىپ كونستيتۋتسيادا ادامنىڭ قىمبات قازىنا ەكەنى, ادام قۇقىعىنىڭ تەڭدىگى, كەز كەلگەن جاعدايعا بايلانىستى بىرەۋدى كەمسىتۋ­گە جول بەرىلمەيتىندىگى, جەكەمەنشىككە قولسۇعىل­ماۋى, پىكىردىڭ ارالۋاندىعى, ادامدى تۋا بىتكەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارى­نان ايىرۋعا بولمايتىندىعى, حالىق­تىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى ىرگەلى ەرەجەلەر قاراس­تىرىلدى. ەكىنشىدەن, كونستيتۋتسيادا ۇلت باعىت تۇزەگەن ماقساتتار ناقتى جازىلعان. نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەمو­كراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىن­دە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىم­بات قازىناسى – ادام جانە ادام­نىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارى. بۇل قازاقستاننىڭ ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي وسى اتالعان باعىتتا دامۋعا نيەت العانىن بىلدىرەدى جانە بۇل ۇدەرىستىڭ ۇزدىكسىز ەكەندىگىن كورسەتەدى. ۇشىنشىدەن, كونستيتۋتسيا وسى بيىك ماقساتقا جەتۋدىڭ تاسىلدەرىن ايقىندايدى: مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن دەمو­كراتيالىق ادىستەرمەن, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ. سوندىقتان, اتا زاڭدى قۇرمەتتەۋ, كونس­تيتۋتسيالىق يدەيالار مەن قاعيدالاردى ۇس­تانۋ, ولاردى بارلىق سالالاردا ورنىقتىرۋ مەملەكەت الدىنداعى جوعارى ماقساتتارعا جەتۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى ايقىنداعان باعىتتى بۇلتارتپاي ۇستانۋ قاجەتتىلىگى جىلدان جىلعا قوعامنىڭ وي-ساناسىندا نىعايا ءتۇسۋى قاجەت. قولعا الىنىپ جاتقان شارالار قانداي دا ءبىر ماقساتتى ولشەمدەر نەگىزىندە جاپپاي قامتيتىن كونستيتۋتسيالىق مونيتورينگتەن ءوتۋى ءتيىس, ال بۇل جۇرگىزىلىپ وتىرعان قۇقىقتىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. – ول قانداي ولشەمدەر؟  – ولار كوپ-اق. ماسەلەن, بيىل قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) 106-شى جالپى وتىرىسىندا زاڭ ۇستەمدىگى ساقتالۋىن باعالاۋ ءۇشىن باقىلاۋ سۇراقتارى قابىلدانعان بولاتىن. ول قان­داي دا ءبىر ناقتى ەلدە, ونىڭ كونس­تيتۋتسيالىق جانە قۇقىقتىق قۇرىلىمى, قولدانىستاعى زاڭنا­ماسى مەن سوت پراكتيكاسى تۇرعى­سىنان العاندا, زاڭ ۇستەمدىگى ساقتالۋىن باعالاۋدىڭ تەتىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. بۇل ماڭىزدى ادىستەمەلىك قۇ­جات­تا زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ بىلايشا ايت­قاندا, كورسەتكىشتەرىن ايقىن­داۋعا بولاتىن ولشەمدەر بار. ولاردىڭ قاتارىندا: زاڭدىلىق, قۇقىق ايقىندىلىعى, تەرىس پايدالانۋشىلىقتىڭ (اسىرا پايدالانۋشىلىقتىڭ) الدىن الۋ, زاڭ الدىنداعى تەڭدىك جانە كەمسىتپەۋ, سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋ جانە ت.ب. ماسەلەن, قۇقىقتىق ايقىندى­لىقتىڭ ولشەمى رەتىندە مىنالار بەلگىلەنگەن: زاڭنامانىڭ, سوت شە­شىمدەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگى, زاڭداردىڭ تۇراقتىلىعى مەن دايەكتىلىگى, زاڭنىڭ كەرى كۇشى بولماۋى, «قىلمىس بولماسا, جازا دا بولمايدى» دەگەن قاعي­د­اتتىڭ زاڭدا بولماۋى, جازاسىن وتەگەن ءبىر قىلمىس ءۇشىن قايتالاپ جاۋاپقا تارتۋعا تىيىم سالۋ. ەڭ ماڭىزدىسى, باقىلاۋ تىزىمىندە قانداي دا بولسىن ەلدىڭ حالقى تولىعىمەن زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا جاۋاپتىلىعىن سەزىنگەندە عانا ول ساتتىلىكپەن ىسكە اسىرىلادى دەپ ەرەكشە اتاپ وتىلەدى. قۇقىقتىق مەملەكەتتە بۇل قاعيدالار ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراتىپ ايتىلعان. الايدا قۇقىقتىق مەملەكەت قوعام مەن ازاماتتىق قوعام اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل بولعاندا عانا ءومىر سۇرە الادى. ءوز كەزەگىندە, ەگەر مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق سيپاتى بولماسا, ازاماتتىق قوعام تولىققاندى دامي المايدى. سوندىقتان قۇقىق ۇستەمدىگى كۇندەلىكتى پراكتيكانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋى, ادامداردىڭ قۇقىقتىق ساناسىنا ءسىڭۋى ءتيىس. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»