نارىن قۇمىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان جاڭاقالا اۋدانىنا جولىمىز تۇسكەن سايىن جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋ ۇدەرىستەرى جەدەل ءجۇرىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزە تۇسەمىز. بۇل ارادا اڭگىمەنى وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ ايتقاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا. وتكەن جىلى ءدال وسى كۇنى وبلىستا جاڭادان سالىنعان بەس ورتا مەكتەپ عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ بىرەۋى ورال قالاسىندا اشىلسا, ەكىنشىسى تەرەكتى اۋدانىندا بوي كوتەردى. ال قالعان ءۇش مەكتەپ عيماراتى رەسپۋبليكامىزدىڭ ەڭ شالعاي اۋداندارىنىڭ ءبىرى –جاڭاقالادا ءوز ەسىكتەرىن وقۋشىلارعا ايقارا اشتى.
مۇمكىن بىرەۋلەر مۇندا تۇرعان نە بار دەر. ەگەر اقيقاتىن ايتقاندا, ماسەلەنىڭ ءمانىسى ءدال مىنادا. الىستاعى اۋداندا سالىنعان ءۇش ورتا مەكتەپ عيماراتىنىڭ ەكەۋى – بۇرىنعى فەرما, بولىمشە ورتالىقتارىندا بوي تۇزەۋىندە. فەرما, بولىمشە دەمەكشى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كەڭەستىك كەڭشارلار ورتالىقتارىنىڭ وزىندە بالا سانى تولماۋىنا بايلانىستى تيپتىك ءۇلگىدەگى مەكتەپ عيماراتتارى جارتىلاي بوس قالعانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى, قازىرگى كۇننىڭ وزىندە دە مۇنداي كورىنىستەردىڭ كەزدەسىپ قالىپ جۇرگەنىن اشىق ايتۋعا تۋرا كەلەدى.
كەرەك دەسەڭىز, ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەن ويىمىزدىڭ ەڭ باستىسى بۇل دا ەمەس. ەڭ باستىسى, الىستاعى اۋدانعا قاراستى الىس مەكەندەردە تابيعي ءوسىم مەن بالا تۋ سانى كورسەتكىشىنىڭ جوعارى ەكەندىگى. وسى تۇرعىدا ويدان وي تۋادى. قازاقستان الەمدەگى ەكى جۇزدەن استام مەملەكەتتىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ جەر اۋماعىنىڭ كەڭدىگى جونىنەن العاشقى وندىققا كىرەتىن, سونىمەن بىرگە, سول مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا حالقىنىڭ ازدىعى جونىنەن العاشقى ەمەس, سوڭعى وندىقتاردىڭ بىرىنەن ورىن الاتىن ەل. وسىنشاما ۇلكەن اۋماقتا وسىنشاما از ادام تۇرادى. بۇل الەمدىك نورماتيۆتەر مەن كريتەريلەرگە سايكەسپەيدى دەپ بىزگە جاھاننىڭ ءار تۇكپىرىنەن كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە كوزىنىڭ سۇعىن قاداۋشىلار دا تابىلماسىنا كىم كەپىل؟ قىسقاسى كوبەيمەسەك, كوسەگەمىز كوگەرمەيتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى ەمەس پە؟ ال كوبەيۋ ءۇردىسى, سونىڭ ىشىندە ادامداردىڭ تابيعي ءوسىمى ءومىر ساپاسى جاقسارعان كەزدە, ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلار شەشىلگەن ۋاقىتتا جەدەلدەي ءتۇسپەك. ەكولوگيالىق جاي-كۇيى كۇردەلى دەلىنىپ كەلگەن, ءتىپتى, كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە يادرولىق سىناقتار اۋماعىنىڭ وشاعىنا اينالعان جاڭاقالا اۋدانىنداعى تابيعي ءوسىم سانىنىڭ ءبىر سىرىن جوعارىداعىداي جاعىمدى جايتتاردان ىزدەگەنىمىز ورىندى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەل اۋماعىندا جابايى ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى, ياعني اۋىل حالقىنىڭ وندىرىستىك قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارى ماڭايىنا ناقتى جوسپار مەن ماقساتسىز اۋا كوشۋ كورىنىسى ورىن الدى. وتپەلى كەزەڭدە بۇل ءۇردىس سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا وبلىستاعى شىڭعىرلاۋ, سىرىم جانە قاراتوبە اۋداندارى تۇرعىندارى اراسىندا جيىرەك بوي كورسەتتى. ارقادا جىل جاقسى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار دەگەندەي, وعان تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلدى مەكەندەردەگى تۇرمىستىق دەڭگەيدىڭ تومەندەگەنى, قارىم-قاتىناستىڭ قيىندىعى, اۋىز سۋ پروبلەمالارىنىڭ ورىن العانى, اۋىلداردىڭ قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالعانى, اعايىندارىمىزدىڭ وتىن تاسىپ, كۇل شىعارىپ, تەزەك, كومىر جاعىپ وتىرعانى, تابيعي گاز قۇبىرلارىنىڭ تارتىلماعانى تۇرتكى بولىپ ەدى.
تۇتاستاي العاندا ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق دەرلىك شالعاي اۋداندارىندا ورىن العان مۇنداي كورىنىستەردىڭ ءتۇپ-تامىرىن كەڭەستىك ساياساتتان ىزدەگەنىمىز ورىندى. ءويتكەنى, كرەمل قوجايىندارى ۇزاق جىلدار بويى قازاقستانعا تەك بىرىڭعاي شيكىزاتتىق بازا رەتىندە قاراۋ ءتارتىبىن ورنىقتىرىپ كەلدى. قازاقستاندىق اۋىل ەڭبەككەرلەرى ورتالىققا استىق پەن ەتتى, بۇدان باسقا دا كوپتەگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن توننالاپ توعىتىپ جاتسا دا وسى ەڭبەگىنىڭ وتەۋى رەتىندە ولار ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەرگە قول جەتكىزە المادى. وسىلايشا كەڭەس وداعىنان قالعان «مۇرانىڭ» وتپەلى كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلۋى ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەنىڭ ويسىراعان ورنىن اشىق كورسەتە باستادى. بۇل ءىس رەسپۋبليكامىزدا ەگەمەندىك العاننان كەيىن عانا بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
دەگەنمەن, وسىنداي كۇردەلى كەزەڭنىڭ وزىندە تابيعي رەسۋرستارى وتە باي, اڭى مەن قۇسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن, بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان, ايدىن كولدەرى مەن وزەندەرىندە اققۋلارى ۇشىپ-قونعان, اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارى كوگىلدىر وتىننىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان جاڭاقالانىڭ جايساڭ جاندارى جابايى ۋربانيزاتسيانىڭ جالىنان ۇستاماي-اق كەتتى. وسى ارادا جاڭاقالاداعى جايلى ومىرگە ىقپالى تيگەن تاعى ءبىر دەرەكتى ايتپاي, ەلەمەي كەتسەك ءجون بولا قويماس. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەل ىشىندەگى باسشى كادرلار ءجيى الماسىپ, جەكەشەلەندىرۋ كورىنىستەرى بىرقاتار جاعدايلاردا جەكەمەنشىكتەۋگە ۇلاسىپ كەتىپ جاتقان تۇستاردا قامىس-سامار ەلىندەگى باسشى كادرلاردىڭ ساباقتاستىعى, وزدەرى باستاعان ءىستى اياعىنا دەيىن تىندىرۋعا مۇمكىندىك العانى دا وڭىردەگى تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالىپ قالۋىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتكەنى انىق.
جاڭاقالا اۋدانىنىڭ ءبۇگىنگى اكىمى لاۆر حايرەتدينوۆ تە ەلگە جاناشىرلىق كورسەتىپ, تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجدارىنا ورتاقتاسىپ, اعا بۋىن ارىپتەستەرىنىڭ ونەگەلى جولىن لايىقتى تۇردە ودان ءارى جالعاستىرىپ كەلەدى. ءتىپتى, سوڭعى بەس جىلدا قامىس-سامار ەلىنىڭ كەسكىن-كەلبەتى ادام تانىماستاي وزگەردى دەسە دە بولادى. «ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, كوللەكتيۆتىڭ جىرىن ايت» دەمەكشى, ونىڭ ءبارىن ايتا بەرسەك اڭگىمەمىزدى ۇزارتىپ الامىز. سوندىقتان دا ويىمىزدى قىسقاشا تۇيىندەپ ءبىر-ەكى ماسەلەگە عانا توقتالا كەتكەندى ءجون كورەمىز. تەڭىزدىڭ ءدامى تامشىسىنان بىلىنەدى دەگەندەي, وسى ءبىر-ەكى مىسالدىڭ ءوزى شەتكەرى ورنالاسقان وڭىردەگى ورەلى وزگەرىستەردىڭ كورىنىستەرىن كورسەتە الاتىنى انىق.
ونىڭ ءبىرىنشىسى – جاڭاقالا اۋدانىنداعى كەڭىنەن قانات جايعان جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى. تۇتاستاي وبلىس بويىنشا اتالعان سالادا جاڭاقالالىقتار الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە. بۇل تۇرعىدا قامىس-سامار اتانعان ەڭبەكقور ەلدىڭ الدىنا وبلىس ورتالىعى – ورال, كەنشىلەر قالاسى – اقساي جانە جارتى بولىگى ورال قالاسى اۋماعىنا سۇعىنا كىرىپ كەتكەن زەلەنوۆ اۋدانى عانا تۇسە الادى. قۇرىلىس يندۋسترياسى وسى اتالعان وڭىرلەردىڭ ءدال ىرگەسىندە تۇرعاندىقتان دا مۇندا جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءىسىنىڭ وزىندىك قۇنى ءبىرشاما تومەن. ويتكەنى, وعان تاسىمال شىعىنى كەتپەيدى. ال جاڭاقالا قايدا, وبلىس ورتالىعى قايدا؟ ەكەۋىنىڭ اراسىن قالايشا ەسەپكە الماسقا. دەگەنمەن, مۇندا قۇرىلىس ماتەريالدارى تۇرلەرىنىڭ كەڭ اۋقىمدى جۇيەسى قۇرىلۋى ارقىلى ماسەلە وڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. وسىلايشا, جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى توقتاماستان جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. وڭىردەگى قۇرىلىس ماتەريالدارى قۇنى ورال قالاسىنداعى باعادان جوعارى ەمەس.
بۇل ىستە تۇرعىندار اراسىندا باسەكەلەستىكتىڭ كەڭىنەن ورىستەۋى ۇدەرىستى ودان ءارى تەزدەتە تۇسۋدە. اۋدان اكىمى لاۆر حايرەتدينوۆتىڭ تىكەلەي باستاماشى بولۋىمەن جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدىق ءجۇيەلەر – ەلەكتر ەنەرگياسى, گاز, سۋ قۇبىرلارى جۇيەسى تارتىلۋدا. سوعان قاراماستان, قازىرگى مۇمكىندىك سۇرانىستىڭ جوعارى دەڭگەيىن قۋىپ جەتە الماي جاتقانىنا دا تۇسىنىستىكپەن قاراۋ كەرەك سەكىلدى. وسى ارادا تاعى ءبىر الەۋمەتتىك ءتۇيىن جاساۋعا بولادى. جاپپاي جەكە تۇرىن ءۇي سالۋ ءىسى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنىڭ باستى ءبىر كورىنىسى. قارجىلىق جاعدايى كوتەرگەن ادام عانا ءۇي سالۋعا تاۋەكەلدىك ەتپەي مە؟
ءۇي بولعاندا قانداي؟! ونىڭ ءبارى بەي-بەرەكەت ەمەس, ايماقتىڭ, سونىڭ ىشىندە جاڭاقالا اۋدانى ورتالىعىنىڭ باس دامۋ جوسپارىنا ساي بوي كوتەرۋدە. سوندىقتان دا قامىس-سامار ەلىندەگى ءساۋلەتتى دە ساندە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى بىردەن كوز تارتادى. بۇل وڭىردە كولدەنەڭ كوزگە ايرىقشا كورىنەتىن تاعى ءبىر كورىنىس – جاپىراعىن جايعان جاسىل جەلەك, كوشە بويلارىنداعى تال-تەرەكتەر. بىرىنەن سوڭ ءبىرى جەلكىلدەپ ءوسىپ, جىلدان-جىلعا بوي جازىپ سىبدىرلاسىپ, سىردى ۇرلاسىپ, تامىرىن تەرەڭگە تارتىپ كەلە جاتقان ساياباقتار. بۇگىندە داعدارىس, قارجى جوق دەگەن ءارتۇرلى سىلتاۋلاردى العا سالىپ ءبارىن تەك سوعان ىسىرا سالاتىن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ جەتەكشىلەرى دە جوق ەمەس. ال ەندى وسى تال-تەرەكتەر مەن اعاشتار وتىرعىزۋعا اسا ءبىر كوپ قاراجاتتىڭ قاجەتى شامالى بولسا كەرەك. تەك ىنتا-ىقىلاس پەن نيەت بولسا جەتكىلىكتى ەمەس پە؟
ەگەر ءسىز جەر ارقاسى قيانداعى كۇن سايىن ءوسىپ-وركەندەپ, كوركەيىپ, گۇلدەنىپ كەلە جاتقان ءوڭىردى كورەم دەسەڭىز, اتىڭىزدىڭ باسىن ويلانباستان جاڭاقالاعا قاراي بۇرۋىڭىزعا بولادى. بۇل ساپارىڭىزدان ەش وكىنبەي ءارى شارشاپ-شالدىقپاي قايتارىڭىزعا ءبىز كەپىل. سونىمەن بىرگە, جاڭاقالالىقتاردىڭ كەڭپەيىل قوناقجاي قاسيەتى مەن ءمارت مىنەزى ءسىزدىڭ جان سارايىڭىزدى دا نۇرلى ءبىر سەزىمگە شومىلدىرارى حاق. شىن مانىندە, بۇل ءوز اتاۋىنا زاتى ساي ءوڭىر. جاڭاقالا دەسە, جاڭاقالا. قازىرگى كۇنى جاڭاقالالىقتار ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق تورقالى تويىن تولايىم تابىستارمەن قارسى الۋعا ءبىر كىسىدەي بەل بۋعان.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
جاڭاقالا اۋدانى