– دەيدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شيرەك عاسىرلىق تاۋەلسىزدىك تاريحىندا تالاي رەت ابىرويىمىزدى اسىرىپ, ايبىنىمىزدى تاسىتقان كەمەلدىگى ءبىزدى تاعى ءبىر بيىككە – الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى ۇيىمىنىڭ اسقار شىڭىنا الىپ شىعىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ سىندارلى سىرتقى ساياساتىنىڭ سالتاناتىنا بۇگىندە بۇكىل الەم كۋا بولۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانۋى بۇل كۇندەردە بارلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى اڭگىمەنىڭ التىن ارقاۋىنا اينالۋدا.
قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى دەپ كۇنى كەشە بوركىمىزدى كوككە اتتىق, ءبارىمىز قۋاندىق. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە, ۇلكەن جەتىستىك. ال وسى اتالعان كەڭەسكە مۇشە بولۋىمىز ءبىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟ ونىڭ ءمان-ماعىناسى نەدە؟ بۇل ىستە ەلباسىمىزدىڭ ۇلكەن ۇلەسى نەدەن كورىنەدى؟ وسى تاقىرىپتارداعى سۇراقتارعا قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ماجىلىستەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەپۋتاتتىق توبىنىڭ جەتەكشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جۋرناليست جاسىن بىركەنوۆ 24 kz تەلەارناسىنىڭ «سۇحبات» باعدارلاماسىندا جۇرگىزگەن سۇحباتتا جاۋاپ بەردى.
– ساۋىتبەك ابدراحمان ۇلى, سونىمەن, ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەمىز. ءبىز ءۇشىن بۇل قانشالىقتى ماڭىزدى؟ اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساڭىز.
– اڭگىمەنى جالپى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ادامزات ءۇشىن ماڭىزىنان باستاۋعا دا بولادى. الەمدەگى ەڭ بيىك مارتەبەلى ۇيىم – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى. ونىڭ ەڭ مارتەبەلى ورگانى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسى. بۇۇ-دا التى جۇمىسشى ورگان بار. وسى ورگاننان قالعاندارىنىڭ شەشىمدەرى ۇسىنىس دەڭگەيىندە, ۇسىنىس سيپاتىندا بولادى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شەشىمى مىندەتتى بولىپ سانالادى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ەرەكشە باعالىلىعى سوندا.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وسى 70 جىلدىق تاريحىندا تالاي رەت الەمنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەردى كەسىپ شەشتى. ءتىپتى, كونبەگەن كەزدە قارۋلى قاقتىعىس بولىپ جاتقان ەلدەرگە بىرىككەن ءاسكەرلەر جىبەرىپ, سوعىستى توقتاتتىرعان جاعدايلارى بار. اسا قيىن جاعدايلاردا تۇرلىشە جولمەن توقتام سالعان, قاجەت جەرىندە سانكتسيالار قابىلداعان, ءسويتىپ, الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى قورعاۋعا ناقتى ۇلەس قوسقان ورگان.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 15 مۇشەسى بولادى. ونىڭ بەسەۋى – تۇراقتى مۇشە. اتاپ ايتساق, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, قىتاي, اقش, رەسەي – بۇلاردىڭ ءبارى دە يادرولىق قارۋعا كوپتەن يە ءارى ەكونوميكالىق قۋاتى وتە كۇشتى مەملەكەتتەر. بۇل مەملەكەتتەردىڭ سىرتىندا 10 مۇشە ەل بار. تۇراقتى ەمەس مۇشە ەلدەر دەپ اتالادى. ول 10 مۇشە ءار قۇرلىقتان ەكى ورىننان, ءۇش ورىننان, ءتورت ورىننان دەپ بولىنەدى. ءبىز سول ون ورىننىڭ بىرەۋىن الىپ وتىرمىز. 2017, 2018 جىلدارعا.
«تۇراقتى ەمەس» دەگەن ءتىركەسكە بايلانىستى جەكە ءوز اتىمنان ايتارىم بار. جالپى, قازاق ساياساتكەرلەرى, جۋرناليستەرى وسى ماسەلەنى ءبىر ويلانىپ كورسە بولادى. شىن مانىندە, وعان سايلانعان ەل ءوزىنىڭ ءمارتەبەسى, ياعني ستاتۋسى بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى. ول ەلدەردى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى دەپ سويلەسەك, وندا قاتە جوق. ال جاڭاعى بەس ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى ەكەنىن قوسىپ ايتقاندا, ولاردىڭ سالماعىن بادىرايتىپ كورسەتەمىز. تۇراقتى مۇشە ەلدەردىڭ ءوزىنىڭ سالماعى, ارينە, بولەكشە. ولاردا ۆەتو قويۋ مۇمكىندىگى بار. كەز كەلگەن شەشىمگە ءبىر ەل ۆەتو قويسا, ول شەشىم قابىلدانبايدى. ال قالعان 10 ەلدىڭ ستاتۋسى داۋىس بەرۋ دەڭگەيىندە سول ەلدەرمەن بىردەي. 15 ەل ءبىر دەڭگەيدە داۋىس بەرەدى. ءبىر ەل – ءبىر داۋىس.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءمۇشەلەرى ءار اي سايىن توراعا رەتىندە الماسىپ وتىرادى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە 24 اي بار دەسەك, 24 ايدىڭ ىشىندە قازاقستان كەمىندە ءبىر رەت, ءبىر اي بويى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتەدى. كۇنتىزبەلىك رەتتە باسقاشا كەلىپ, ەكى اي ءتوراعالىق ەتۋى دە مۇمكىن. ءوزىمىز تەلەديداردان كورىپ ءجۇرمىز, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءماجىلىستەرىندە قانداي ايتىس-تارتىستار بولىپ جاتاتىنىن, قانداي ماسەلەلەر تالقىلانىپ جاتاتىنىن, قانداي داۋ-شارلار بولىپ جاتاتىنىن. سولاردىڭ بارلىعىن ءۇيلەستىرەتىن, كۇن ءتارتىبىن ايقىندايتىن ون بەس ەلدىڭ بىرەۋى قازاقستان بولعالى وتىر. بۇل, راسىندا دا, ەلدىڭ ۇلكەن مارتەبەسى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ءبىزدىڭ لايىقتى كەلگەنىمىزدىڭ كەلىستى كورىنىسى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىك – ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى.
تاۋەلسىزدىك سارايىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اوسشك ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەني ورتالىقتارىنىڭ كەڭەسى بولدى. سوندا قىتاي وكىلى ايتتى: «قازاقستان وسى جىلدار ىشىندە سىرتقى ساياساتتا ەكى رەت ۇلكەن سەرپىلىس جاسادى. ءبىرىنشىسى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتكەندىگى, ەكىنشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعاندىعى», – دەدى. بۇل, راسىندا دا, بۇكىل ەل بولىپ, حالىق بولىپ قۋاناتىن جاعداي.
– ساۋىتبەك ابدراحمان ۇلى, ەندى سوندا «تۇراقتى ەمەس مۇشە» دەگەن ءسوزدى قولدانباۋ كەرەك پە, جوق الدە ونىڭ ورنىنا باسقا ءسوز قولدانۋ كەرەك پە؟
– جوق, نەگىزىندە «تۇراقتى ەمەس مۇشە» دەگەن, ورىسشا ۇعىمعا قۇرىلعان, جاساندى تىركەس بولعانىمەن, زاڭدىق تۇرعىدان ءدال انىقتاما. رەسمي اتاۋ. بىراق ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى دەسەك, سولاي سويلەسەك, سولاي جازساق وندا دا قاتە بولمايدى. مۇشە ەل ەمەس دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى عوي. ەكەۋىن دە قاتار پايدالانا بەرۋگە بولادى.
– قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءمۇشەلىگىنە سايلانۋىمىزدىڭ بىزگە, قازاقستاندىقتارعا بەرەر پايداسى قانداي؟
– بىرىنشىدەن, بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى ورنىن ۇلكەيتەدى, سالماعىن كوتەرەدى. الدىمەن ءبىز مىنا جاعدايدى ايقىنداپ الۋىمىز كەرەك. بۇۇ-عا مۇشە 193 ەلدىڭ ىشىندە وسى 70 جىلدىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر رەت قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانباعان 60 ەل بار. 60 ەل بىردە-ءبىر رەت سايلانباعان. ال قازاقستان وسىعان شيرەك عاسىرلىق تاريحىنىڭ ىشىندە قول جەتكىزىپ وتىر جانە ورتالىق ازيا وڭىرىنەن ءبىرىنشى بولىپ قول جەتكىزىپ وتىر. مۇنىڭ سالماعى سوندا. ەكىنشىدەن, قازاقستان وسى ارقىلى ءوزىنىڭ گەوساياسي ۇلكەن ويىنشى رەتىندەگى ورنىن بادىرايتىپ كورسەتەدى. ەلدىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىنە بايلانىستى, جالپى كۇن تارتىبىنە قاتىستى ماسەلەلەردە ناقتى داۋىس بەرەدى. ونىڭ سىرتىندا توراعا بولاتىن ايلارىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇن ءتارتىبىن ايقىندايدى. بۇل ەلدىك بەدەلىمىزدى قاتتى كوتەرەدى.
– ءبىز بۇل جەڭىستى تايلاندتان سۋىرىپ الدىق ەمەس پە؟
– دۇرىس, وعان دا جاقسى نازار اۋداردىڭىز. ەڭ الدىمەن, تايلاند, ورىسشا ايتقاندا, «راسكرۋچەننىي» ەل. ابدەن تانىلعان, ءتۋريزمى كەڭىنەن دامىعان, تاريحى كوپكە بەلگىلى ەرەكشە ەل. سونان دا تايلاند – برەند. كادىمگى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن ەل. سول تۇرعىدان قاراعاندا, ول ەلدەن جەڭىستى, جاڭا ءسىز ايتقانداي, سۋىرىپ العانىمىزدىڭ سالماعى ارتا تۇسەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە 193 ەلدىڭ 138-ءى مەملەكەتتىڭ تۋريزم تۇرعىسىنان تارتىمدىلىعىنا, ەكزوتيكاسىنا, باسقاسىنا قاراپ داۋىس بەرگەن جوق, تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە قوسقان ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدەگى احۋالعا, ساياسي تۇراقتىلىققا, ىشكى كەلىسىمگە, ەتنوسارالىق بىرلىككە قاراپ داۋىس بەردى. سونان كەيىن قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ سالاسىنداعى جاھاندىق باستامالارىنا قاراپ داۋىس بەردى.
وسى ورايدا ءبىزدىڭ بۇل سايلاۋداعى ۇلكەن جەڭىسىمىزگە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ رەسمي قۇجاتى رەتىندە قابىلدانعان «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسى دە ۇلكەن ۇلەس قوستى دەپ ايتۋعا بولادى.
– ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋعا باعىتتالعان باستامالارىمىز, جالپى تۇراقتاندىرۋعا, ازيا وڭىرىندەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇسىنىستارىمىز وسى جەڭىسكە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر ما؟
مىندەتتى تۇردە. جالپى, ءبىز مىنانى ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. ادامزات ادامزات بولعالى, مەملەكەتتەر قۇرىلعالى بەرى ەل اتاۋلى, ەلدى باسقارۋشى حاليف بولا ما, حان بولا ما, پاتشا بولا ما, كورول بولا ما, يمپەراتور بولا ما, باس حاتشى بولا ما, پرەمەر-مينيستر بولا ما, ءبارى دە ءوزىنىڭ ەلىنىڭ قىرىپ-جوياتىن قارۋعا قول جەتكىزۋىنە ۇمتىلعان. سونى جاساۋعا ۇمتىلعان. سولاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن تابۋعا ۇمتىلعان. تەك ءبىر ەل عانا, سول ەلدى باسقارعان ءبىر ەر عانا ءوزىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ تۇرعان قارۋدان ۇلكەن كەمەڭگەرلىكپەن باس تارتتى. ءوزىنىڭ قولىنداعى قارۋدىڭ وڭەشىنە ءوزىنىڭ قولىمەن قۇم قۇيدى. ءسويتىپ, بۇكىل الەمگە بەيبىتشىلىك سۇيگىش ەل, جاسامپازدىقپەن اينالىسۋعا نيەتتى ەل ەكەندىگىن دالەلدەدى. ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ءجۇزى جارقىن بولىپ جاڭا جولىن باستادى. وسىنى دا الەم ەرەكشە باعالايدى.
استانا