قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزمەتى اركەز ساياساتتانۋشىلار مەن ساراپشىلار ورتاسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى اراسىندا دا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىندا ونىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى ەرەكشە ءرول اتقارادى. وسىناۋ بارلىق ءىس-شارالار باق-تا كەڭىنەن كورسەتىلەدى. بريفينگتەر, ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى, ءتۇرلى سۇحباتتار شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ ءمانىن ءتاپتىشتەپ اشادى. سونىمەن بىرگە, قۇرعاق اقپاراتتىق حابارلار ەمەس, بولىپ وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ «جاندى» ەگجەي-تەگجەيى قىزىقتى بولماق. ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ اۋانىڭ سەزىنۋ, مۇنداي ءىس-شارالاردىڭ قالاي وتكىزىلەتىنىن ءبىلۋ ءبىر عانيبەت.
سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىك ۇلگىسى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوپۆەكتورلى تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتى تەرمينى كوپ ادامدارعا بەلگىلى ءارى تۇسىنىكتى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. قازاقستان الەمدىك دەرجاۆالار ءمۇددەسىنىڭ توعىسىندا بولا تۇرىپ, ءوزىنىڭ بارلىق كورشىلەرىمەن جانە ارىپتەستەرىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستى ساقتاپ قانا قويماي, ونى ودان ءارى دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا ۇمتىلادى.
ەگەر ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ بىرەگەي قاسيەتتەرى بولماسا, بۇعان قول جەتكىزۋ قيىن سوعار ەدى. كەز كەلگەن سۇحباتتاسپەن ورتاق ءتىل تابا ءبىلۋى, ماسەلەنىڭ مانىنە بويلاۋ قابىلەتتىلىگى جانە تەحنيكالىق بۇگە-شىگەلەردى كەرەمەت جادىندا ساقتاۋى, تاماشا ءازىل مەن ادەپ سەزىمى – وسىنىڭ ءبارى جانە كوپتەگەن باسقا قاسيەتتەرى ن.ءا.نازارباەۆقا, مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەر باسشىلارىن, حالىقارالىق ۇيىمدار جەتەكشىلەرىن, كورنەكتى ساياساتكەرلەردى, قوعام قايراتكەرلەرىن, ينۆەستورلار مەن ترانسۇلتتىق كومپانيالار باسشىلارىن قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ بارلىق شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن دوستىق ءراۋىشتى سەنىمگە تولى قارىم-قاتىناستاردى جولعا قويۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. ناق وسى قاراپايىم ادامي قاتىناستار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرى جىلجىتۋدا ەلەۋلى ءرول اتقارۋدا.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك ارەناداعى بيىك بەدەلىن ونىڭ حالىقارالىق كەزدەسۋلەرىنىڭ تىعىز كەستەسى دە كوركەمدەي تۇسەدى. مىسالى, 2015-2016 جىلدارى مەملەكەت باسشىسى شەتەلدىك ارىپتەستەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 300-دەن استام ءىس-شارا وتكىزدى. كەزدەسۋلەر مەن بايلانىستاردىڭ ەڭ تىعىز كەستەسى ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن كورشىمىز – رەسەيمەن قالىپتاستى.
رەسەي – قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى جانە وداقتاسى. ءبىزدى كوپ عاسىرلىق تاريح, ورتاق مادەنيەت پەن باۋىرلاستىق قاتىناستار, دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىك دانەكەرلەرى بايلانىستىرادى. تولىق ايقىندىق ءۇشىن رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ باعاسىن مىسالعا كەلتىرەيىك: «مەنىڭ رەسەي-قازاقستان قاتىناستارىنا سيپاتتاما بەرۋىم قاجەتسىز. بۇل جاي عانا سەنىسكەن ارىپتەستىك ەمەس, بۇل وسى ءسوزدىڭ بارلىق ماعىناسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار...».
2015 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىنگى ءوزىنىڭ ءبىرىنشى شەتەلدىك ساپارىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ناق وسى رەسەي فەدەراتسياسىنا جاسادى, سونداي-اق, وندا تمد-نىڭ بەيرەسمي سامميتىنە, ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىنا جانە ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان قىزىل الاڭداعى سالتاناتتى ءىس-شارالارعا قاتىستى. قىزىل الاڭداعى وسى سالتاناتتارعا شەتەلدىك مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىن, وكىنىشكە وراي, ۋكرايناداعى وقيعالارعا بايلانىستى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ساياسيلاندىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. كەيبىر باتىس كوشباسشىلارى ماسكەۋگە كەلۋدەن باس تارتتى. سوعان قاراماستان, قازاقستان بۇل كوزقاراستى قولدامادى. اتاپ ايتقاندا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءفاشيزمدى تىزەرلەتكەن جەڭىستىڭ مەرەكەلەنۋىن بىلاي دەپ باعالايدى: «بارلىق قازاقستاندىقتار سياقتى, مەن ءۇشىن ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ەرلىگى مەن بىرلىگىنىڭ سيمۆولى بولىپ قالا بەرمەك. سول جىلداردا كورىنىس تاپقان قاھارماندىق پەن ەرلىك, جانقيارلىق پەن وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەنىڭ تۇبەگەيلى نەگىزى بولىپ تابىلادى». مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلدىڭ كۇزىندە-اق قىزىل الاڭداعى سالتاناتتارعا قاتىساتىنى ءجونىندە شەشىم قابىلداعان بولاتىن, مىنە, وسى جوسپارلاردىڭ ىسكە اسۋىنا ەشنارسە كەدەرگى بولا المادى. قازاقستان پرەزيدەنتى ساياساتىنىڭ دايەكتىلىگى جانە قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتاردى بەرىك ساباقتاستىرۋى – بۇگىنگى تاڭدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بارلىق الەمدە سىيلى ەتىپ وتىرعان قاسيەتتەردىڭ ءبىرى.
جالپى العاندا, 2015-2016 جىلدارى قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى پىشىمدە 20 رەتتەن استام كەزدەستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين ەاەك (4 رەت), ۇقشۇ (2 رەت), تمد (2 رەت), شىۇ (2 رەت) جوعارى قۇرىلتايشى ورگاندارىنىڭ جانە باسقا وڭىرلىك ءارى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وتىرىستارى اياسىندا دا كەزدەستى. 2015 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە سوچيدە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ جىل سايىنعى وڭىرارالىق فورۋمى بولىپ ءوتتى. بۇل فورۋمدار نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ پەرزەنتى, 2000-جىلداردىڭ باسىندا قابىلدانعان جانە شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن جويۋعا باعىتتالعان ولاردىڭ ورتاق شەشىمى ەكەندىگىنىڭ تاعىلىمى زور. العاشقى فورۋمدار وتكىزىلگەن كەزدە ەاەو ءالى قۇرىلماعان بولاتىن, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارادا كەدەندىك باقىلاۋ تولىققاندى ارەكەت ەتىپ تۇردى. شەكارادان ءوتۋ كەزىندەگى ءارتۇرلى تورەشىلدىك كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتار قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ارالاس-قۇرالاسىن ۇنقاتىسۋ الاڭى قۇرىلعاننان كەيىن عانا بارلىق تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە شەشىمىن تابا باستادى. بۇگىندە شەكارالىق فورۋم وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى بولىپ وزگەرگەن, بىراق قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن نىعايتۋ مەن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
2015 جىلدىڭ 14-15 قازانىندا بولعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارىن قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعى شەجىرەسىندەگى شىرقاۋ بيىك شارا دەپ كامىل سەنىممەن ەسەپتەۋگە بولادى. بۇل شارانىڭ مارتەبەسى قابىلداۋ, سىي-قۇرمەت جانە ساپاردىڭ حاتتامالىق جاعدايلارى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلگەنىن ايعاقتايدى.
2015 جىلدىڭ 9-10 شىلدەسىندە ۋفا قالاسىندا وتكىزىلگەن بريكس پەن شىۇ سامميتتەرى كەزىندە ورىن العان ءبىر جايت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ەرەكشە دوستىق قاتىناستارىنىڭ جارقىن ايعاعى بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەن رەسەي كوشباسشىلارىنىڭ ەكىجاقتى كەزدەسۋىنە توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. وسىندا قازاقستان-رەسەي كوپقىرلى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋداعى ەڭبەگى, سونداي-اق, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ىلگەرى جىلجىتۋ جونىندەگى ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلعا قوسقان بەلسەندى ۇلەسى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا الەكساندر نەۆسكي وردەنى تابىس ەتىلدى. ونىڭ ۇستىنە, بريكس پەن شىۇ شەڭبەرىندەگى بارلىق رەسمي شارالار بىتكەننەن كەيىن ۆ.پۋتين مەن ن.ءا.نازارباەۆ شاعىن ورتادا قالىپ, ول ارادا رەسەي پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن وتكەن تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتادى, ولار بەيرەسمي جاعدايدا بىرگە بولىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. بۇل رەسمي حاتتاما شەڭبەرىنەن تىس جاعدايدا ورىن الدى. بۇل ەكى دوستىڭ شۇيىركەلەسە ديدارلاسۋى بولاتىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين اراسىندا قالىپتاسقان قاتىناستار سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى دەپ ەسەپتەيمىن. ولار ەكى ەلدىڭ ۇزاق عاسىرلارعا سوزىلاتىن بەرىك ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى مەن وداقتاستىعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋدا.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شەتەلدىك كوشباسشىلارمەن قاتىناسىن قالاي قۇراتىندىعىنا تاعى ءبىر اسا ءىرى كورشىسى – قحر-مەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋى كورنەكى ايعاق بولادى. بۇگىنگى تاڭدا قىتاي-قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى سىرتقى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. سونىمەن بىرگە, 25 جىلدان استام بۇرىن, ياعني كەڭەس كەزىندە بەيجىڭمەن بارلىق بايلانىستار تەك ماسكەۋ ارقىلى عانا ىسكە اسىپ وتىرعانى قۇپيا ەمەس. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الەمنىڭ اسا ءىرى ەلىمەن – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جانە يادرولىق كلۋبتىڭ تۇراقتى مۇشەسىمەن قاتىناستى ءوز بەتىمەن «نولدەن» باستاپ قۇرۋعا ءتيىستى جاعدايدا قالدى. سوعان قاراماستان, تسزيان تسزەمين, حۋ تسزينتاو, سي تسزينپين سىندى بارلىق قىتاي كوشباسشىلارىمەن ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى تەرەزەسى تەڭ, دوستىق ءراۋىشتى ءارى سەنىسكەن قاتىناستار قۇرا ءبىلدى.
مىسالى, قحر-دىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى سي تسزينپين 2013 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءوزىنىڭ قازاقستانعا العاشقى ساپارىن جاساعان كەزىندە-اق شىعىس ءفالساپاسىنىڭ تەرەڭ مازمۇنىنا ساي, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتاجىريبەلى دانا ساياساتكەر ءھام ارىپتەس ەكەندىگىن تانىدى. سوندىقتان, قىتاي باسشىسى قازاقستان پرەزيدەنتىن 2015 جىلعى ساۋىردەگى سايلاۋداعى جەڭىسىمەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جەكە ءوزى تەلەفون ارقىلى دا, جەدەلحات جولداپ تا, ءارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قايتا سايلانعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ شەتەلدىك ءبىرىنشى قوناعى بولىپ كەلگەنىندە استاناداعى اڭگىمە بارىسىندا دا قۇتتىقتادى.
2015-2016 جىلدارداعى جوعارى دارەجەدەگى قازاقستان-قىتاي بايلانىستارىنىڭ كەستەسىن, ەكى كوشباسشىنىڭ وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ۇيىمدار الاڭدارىنداعى كەزدەسۋلەرىنەن بولەك, 2015 جىلدىڭ 7 مامىرىنداعى قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى جانە 31 تامىز – 3 قىركۇيەكتەگى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى ايشىقتاپ كوركەيتىپ تۇرعانداي.
ەگەر استانا تۋرالى ايتاتىن بولساق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ سايلاۋدان كەيىنگى كەزەڭدەگى بۇكىل جۇمىسباستىلىعىنا قاراماستان, سي ءتسزينپيننىڭ كەلۋ ساپارىنا مۇقيات دايىندالدى. «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» نەمەسە ججەب جونىندەگى قىتاي تارابىنىڭ باستاماسى كەزدەسۋدە كوتەرىلگەن وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل باستامانى ەڭ العاش 2013 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە سويلەگەن سوزىندە سي ءتسزينپيننىڭ ناق ءبىزدىڭ قازاقستاندا جاريا ەتكەنى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. اڭگىمە «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جانە «ءححى عاسىرداعى تەڭىز جىبەك جولى» اتتى ەكى ستراتەگيالىق جوبانى بىرىكتىرەتىن «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» تۇجىرىمداماسى تۋرالى بولىپ وتىر.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى قىتايعا جاۋاپ ساپارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتاي حالقىنىڭ جاپون ميليتاريستەرىنە قارسىلاسۋ سوعىسىنداعى جەڭىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شارالارعا جانە اسكەري پارادقا قاتىسۋىمەن بىرىكتىرىلدى.
ساپار ءداستۇرلى تۇردە مازمۇندى ءارى اسا جەمىستى بولدى. بەيجىڭدە مەملەكەت باسشىسى ءىس جۇزىندە قحر-دىڭ بارلىق ساياسي جانە بيزنەس-ەليتاسىمەن كەزدەستى. ۋاعدالاستىقتار مەن قول قويىلعان قۇجاتتار 45 ناقتى جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان ەكونوميكاسىنا 23 ملرد. دوللار قىتاي ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. «نۇرلى جول» جانە ججەب باعدارلامالارىن ساباقتاستىرۋ ۇدەرىسى ىسكە قوسىلدى. قىتايعا ساپار ءوزىنىڭ اۋقىمى جانە قايتارىمى بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2015 جىلعى باسقا حالىقارالىق ءىس-شارالارى اراسىنداعى اناعۇرلىم تولىمدىسى بولدى.
قحر-عا ساپاردىڭ ەكى ەرەكشەلىگىن جەكە ءبولىپ ايتقىمىز كەلەدى. بىرىنشىدەن, بەيجىڭدە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بارعان ەلىنىڭ بيزنەس-ەليتاسىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋىنىڭ تاماشا ءداستۇرى ومىرگە كەلدى. اڭگىمە جەكەلەگەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر جانە بيزنەس-فورۋم تۋرالى ەمەس, كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ولاردىڭ ينۆەستيتسياسىن, تاجىريبەسى مەن تەحنولوگياسىن تارتۋ ءۇشىن بارعان ەلدىڭ اسا ءىرى كومپانيالارىنىڭ بارلىق باسشىلارىمەن ءبىر مەزگىلدە كەشەندى كەزدەسۋ تۋرالى بولىپ وتىر. كەيىننەن بيزنەس «كاپيتاندارىمەن» وسىنداي كەزدەسۋلەردى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نيۋ-يوركتە, دوحادا, لوندوندا, پاريجدە, تەگەراندا, ىستانبۇلدا جانە سانكت-پەتەربۋرگتە وتكىزدى.
ەكىنشىدەن, بەيجىڭدە پرەزيدەنت قحر كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى ورتالىق پارتيا مەكتەبىندە ءدارىس وقىدى. نەگە ناق وسى وقۋ مەكەمەسىندە؟ ويتكەنى, ونىڭ بۇگىنگى تىڭداۋشىلارى – قىتاي كومپارتياسى باعىتىنىڭ ەرتەڭگى جارشىلارى. بۇل ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە, تەڭ قۇقىقتىلىق پەن ءوزارا تيىمدىلىككە نەگىزدەلگەن قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى دوستىق جانە تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى بولاشاقتا كەلەسى بۋىن باسشىلاردىڭ ساقتاپ, ودان ءارى دامىتۋىنا قوسقان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى بولدى.
ءبىزدىڭ جاقىن كورشىلەرىمىز تۋرالى ايتقاندا, ورتالىق ازيا ءوڭىرىن اينالىپ وتۋگە بولمايدى. ورتالىق ازياداعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك – قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى.
2015-2016 جىلداردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇرىكمەنستان (2014 جىلعى 2-3 جەلتوقسان) مەن تاجىكستانعا (2015 جىلعى 14-15 قىركۇيەك) رەسمي ساپارلارى, قىرعىزستان (2015 جىلعى 12 تامىز) مەن وزبەكستانعا (2016 جىلعى 14-15 ءساۋىر) جۇمىس ساپارلارى بولدى. تۇرىكمەنستاندا قازاقستان پرەزيدەنتى «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىرجول ماگيسترالى اشىلۋىنىڭ سالتاناتتى راسىمىنە قاتىستى. تاجىكستاندا ەكى پرەزيدەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تاجىكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. وزبەكستاندا وزەكتى ەكىجاقتى, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمدار ۇيلەستىرىلدى. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىق شەپتە تۇرعانىن ەسكەرگەندە, بۇل وتە قاجەت قادام بولاتىن.
قىرعىزستانعا ساپارعا جەكە توقتالعىمىز كەلەدى. بۇل ساپار الدىن الا جوسپارلانباعان ەدى. ونى كەلىسىپ, دايىنداۋ ءۇشىن بىزگە ءبىر اپتادان ءسال عانا ارتىق ۋاقىت بەرىلدى. بۇل بىرقاتار ەلەۋلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بولدى. سولاردىڭ باستىسى – قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا كىرۋىنە بايلانىستى جوسپارلانعان مەملەكەتتىك شەكارانىڭ قازاقستان-قىرعىز ۋچاسكەسىندە كەدەندىك باقىلاۋدى الىپ تاستاۋ. قىرعىز باسشىلىعىنىڭ بۇل شەشىمى ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەسىپ-پىشىلگەن جانە ابدەن نەگىزدى بولاتىن, ويتكەنى, قىرعىزستاننان تاۋارلاردىڭ نەگىزگى بولىگى ەاەو ەلدەرىنە جەتكىزىلەدى.
سونىمەن قاتار, وكىنىشكە وراي, قىرعىزستانداعى كەيبىر كۇشتەر ەلدىڭ ەاەو-عا قوسىلۋىنا قارسى شىعىپ جانە بۇل ۇدەرىستى ساياسيلاندىرىپ, ءسال كەيىنىرەك – 2015 جىلدىڭ 4 قازانىندا وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا ىشكى ساياسي احۋالدى شايقالتۋى مۇمكىن ەدى. تۋىسقان قىرعىز حالقى سوڭعى 11 جىلدا 2 رەۆوليۋتسيانى باستان كەشتى. ۇشىنشىسىنە جول بەرۋگە بولمايتىن. بارشاعا ءمالىم, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتالىق ازياداعى, سونىڭ ىشىندە قىرعىزستانداعى دا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارقاشان ءجىتى كوڭىل بولەدى. ا.اقاەۆ قۋىلعان 2005 جىلى دا, ق.باكيەۆ قۇلاتىلعان 2010 جىلى دا ناق وسى تۇلعانىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا بۇل ەل ازامات سوعىسىنىڭ وت-جالىنىنا ورانبادى. سوندىقتان, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قىرعىزستانعا, بىرىنشىدەن, قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا قوسىلۋىنا وراي ايقىن تۇسىنىك بەرۋ, ەكىنشىدەن, قىرعىز جۇرتشىلىعىن توپتاسۋعا شاقىرۋ, ۇشىنشىدەن, ءبىزدىڭ كورشىمىزگە ءارى تۋىسقان حالىققا قولداۋ ءبىلدىرۋ ءۇشىن باردى عوي دەپ پايىمدايمىن.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارى اياسىندا مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىرعىزستانداعى ساپارىندا قاسىنا ىلەسە ءجۇرىپ, مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىندا ۇساق-تۇيەكتىڭ بولمايتىنىنا تاعى ءبىر رەت كوز جەتكىزدىم. ول قىرعىز ارىپتەسىنىڭ بارلىق وتىنىشتەرىن ىقىلاسپەن تىڭدادى, سونان سوڭ استاناعا ورالعان بەتتە وسى جونىندە قازاقستان ۇكىمەتىنە ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى.
بارلىق باعىتتاعى بايلانىستار
ورتالىق ازيا ءوڭىرى تۋرالى جازا وتىرىپ, ءجيى قولدانىلاتىن تاياۋ جانە الىستاعى شەتەلدەر دەگەن تەرميندى ەسىمە الدىم. بىراق بۇل تۇسىنىكتىڭ گەوگرافيالىق ايقىنداۋعا قاتىسى جوق. ءبىر مەملەكەتتە – كسرو-دا 70 جىل بىرگە بولۋ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, تمد-عا قاتىسۋشى بارلىق ەلدەر ءبىرىن-ءبىرى جاقىن شەتەلدەر رەتىندە قابىلدايدى. ءبىرتۇتاس حالىق شارۋاشىلىعى كەشەنىنىڭ جويىلعانىنا 25 جىل وتسە دە, تىعىز ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني گۋمانيتارلىق بايلانىستار ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىنىپ جانە قولداۋعا يە بولىپ كەلەدى. سوندىقتان وسى تەرريتوريادا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارلىعىن ءبىز جۇرەككە جاقىن قابىلدايمىز. پرەزيدەنت ستۋدەنتتىك جىلدارى وتكەن ۋكراينادا جانجالدى جاعدايلار ورىن الىپ, قان توگىلگەن كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ماسەلەدەن تىسقارى قالا المادى. 2014-ءتىڭ جەلتوقسانى – 2015-ءتىڭ قاڭتارى ارالىعىندا مەملەكەت باسشىسى تەلەفون ارقىلى فرانتسيا, ۋكراينا, رەسەي جانە گەرمانيا باسشىلىعىمەن جەكە ءوزى سويلەستى. سونىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن كەلىسسوز ۇدەرىسىن ورنىنان قوزعاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. تەك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى عانا 2015 جىلعى اقپانداعى كەزدەسۋدە «نورماندتىق تورتتىككە» قوزعاۋ سالۋدىڭ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى جانجالدى بەيبىت رەتكە كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءمۇمكىندىگىن بەرگەن مينسك كەلىسىمىنە قول جەتكىزىلدى.
2015 جىلدىڭ 8-9 قازانىندا ۋكراينا پرەزيدەنتى پ.پوروشەنكو قازاقستانعا ءوزىنىڭ ءبىرىنشى رەسمي جاۋاپ ساپارىن جاسادى. ويتكەنى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2014 جىلى ۋكراينادا بولعان ەدى. پ.پوروشەنكونىڭ ساپار باعدارلاماسى بارىنشا تىعىز ەدى: قازاقستان پرەزيدەنتىمەن جەكە جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوزدەر وتكىزىلدى جانە ەل باسشىلارى قازاقستان-ۋكراينا بيزنەس-فورۋمىنا بىرگە قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى ۋكراينا داعدارىسىن رەتتەۋ ماقساتىندا باتىس ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارىمەن بايلانىس جاساۋدى كۇشەيتە ءتۇستى. فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن اڭگىمە جۇرگىزگەننەن كەيىن بارىپ, ءوزىنىڭ پاريجگە قايتۋ ساپارىنىڭ جولىندا ماسكەۋدە توقتاپ, ۆلاديمير پۋتينمەن كونسترۋكتيۆتى كەزدەسۋ وتكىزدى.
جانە بۇل ءبىر عانا ارااعايىندىق وقيعا ەمەس. باتىس كوشباسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسىنە جۇگىنىپ, قالىپتاسقان جاعدايدا قانداي ارەكەتتەر جاساۋ قاجەتتىگىن ءجيى اقىلداسىپ وتىردى. ولاردىڭ اراسىندا ەكى ەۋروپالىق كوشباسشى – ليۋكسەمبۋرگ پرەمەر-ءمينيسترى كساۆە بەتتەل 2015 جىلدىڭ مامىرىندا جانە نيدەرلاند پرەمەر-ءمينيسترى مارك ريۋتتە 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا, وزدەرى ەۋرووداققا توراعالىق قارساڭىندا بولدى.
اتاپ ايتقاندا, ك.بەتتەل ۋكراينا داعدارىسىنا بارىنشا دەن قويىپ, ءوزىنىڭ ماسكەۋ مەن كيەۆكە ساپارمەن بارۋ جوسپارى بار ەكەندىگىن ايتتى, سونداي-اق, ول اتالعان ەلدەر استانالارىندا بولعان كەزدە ءوزىنىڭ قانداي ارەكەتتەرگە بارۋى جانە ولارعا قانداي ۇسىنىس جاساۋى قاجەتتىگى جونىندە كەڭەس سۇرادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وعان ەكى تاراپتىڭ ەشقايسىسىنا ىڭعاي بەرمەۋدى, تەك «ءوز جەلىسىن جۇرگىزە» وتىرىپ, تاراپتاردان مينسك كەلىسىمىن قاتاڭ ورىنداۋىن تالاپ ەتۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتتى. ەلباسىنىڭ سوزىنشە, باتىس پەن ماسكەۋ اراسىنداعى قاتىناستى قالپىنا كەلتىرۋگە بالاما جوق. ويتكەنى, قاراما-قارسى تۇرۋدان ەكى جاق تا زارداپ شەگەدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىنداي كەڭەستەرىنەن كەيىن ك.بەتتەل ەو توراعاسى بولعان كەزدە رەسەي-ۋكراينا ماسەلەسى بويىنشا تەڭدەستىرىلگەن ۇستانىمدا بولعاندىعىن, ءسويتىپ, رەتتەۋ ۇدەرىسىن العا جىلجىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقاندىعىن ەسكە سالا كەتسەك, ارتىق بولماس.
ايتپاقشى, كەزدەسۋ بارىسىندا ك.بەتتەلدىڭ استاناعا بۇرىننان كەلگىسى كەلىپ جۇرگەندىگى بەلگىلى بولدى. ول ۆەلوسپورتتىڭ ۇلكەن جانكۇيەرى ەكەن. وندا «استانا» ۆەلوكومانداسىنىڭ مايكاسى دا بار. بىراق ول قازاقستان استاناسىندا بۇرىن ءبىر دە ءبىر رەت بولماعان. بۇل تۋرالى ك.بەتتەل ن.نازارباەۆپەن كەزدەسۋ كەزىندە ايتتى. مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ – بۇل ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ «ۇلكەن ماسەلەلەرىن» تالقىلاۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءوزارا قاراپايىم ادامي قاتىناستاردا. ويتكەنى, دوستىق پەن سەنىم اتموسفەراسى قالىپتاسقان كەزدە «ۇلكەن ماسەلەلەردى» شەشۋ دە جەڭىلگە تۇسەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بارلىق ساياساتىن ناق وسىلاي جۇرگىزەدى.
كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۋكرايناداعى جاعدايدى, باتىس پەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسىن جانە جاھاندىق كۇن ءتارتىبىنىڭ وزگە دە ماسەلەلەرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن تالقىلايتىنىنا تاڭعالۋدىڭ ءجونى جوق. ماسەلەن, فينليانديا پرەزيدەنتى ساۋلي نينيستيو 2015 جىلدىڭ ماۋسىمىندا استاناعا جاساعان ساپارى كەزىندە ەۋرووداق پەن رەسەي اراسىنداعى قاتىناستى قوزعادى. بىرنەشە كۇن وتكەننەن كەيىن – 16 ماۋسىمدا ول ماسكەۋگە ساپارمەن بارىپ قايتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شەتەلدىك قوناقتاردى قالاي قابىلدايدى؟ ۇلى دالانىڭ پەرزەنتى ۇلكەن قوناقجايلىلىق تانىتا وتىرىپ, اڭگىمەلەسۋشىنى ءوز ىڭعايىنا بەيىمدەيتىندەي سوزدەردى اركەز تابا بىلەدى. ماسەلەن, 2015 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربانمەن اڭگىمەنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بۇل – ءسىزدىڭ وتانىڭىز» دەگەن سوزدەن باستادى. اڭگىمەلەسۋشى وسى پىكىردى بىردەن قۇپتاپ «ءيا, ءبىز ءوز ۇيىمىزدەمىز» دەگەن ءسوزدى قوسىپ قويدى. بۇل جاي ديپلوماتيالىق ءسوز عانا ەمەس ەدى. ۆەنگريا – وتە ەرتە ۋاقىتتارى ەۋروپاعا قازاقستان دالاسىنان كوشىپ بارعان كوشپەندىلەر – ماديارلار ەلى. ونىڭ ۇستىنە, ۆ.ورباننىڭ ءوزىنىڭ ءسوزى بويىنشا, ونىڭ زايىبى قازىرگى ۆەنگريا اۋماعىندا ەرتەدەن تۇرىپ كەلە جاتقان قىپشاقتار تايپاسىنان ەكەن. سوندىقتان ەكى باسشىنىڭ اڭگىمەلەسۋى وسىنداي جىلى سوزدەردەن باستالۋىنا سونشاما ءبىر تاڭعالىپ تا قاجەتى جوق.
ۆيكتور وربان – سيرەك كەزدەسەتىن تۇلعا. ول جالپىەۋروپالىق اعىمدارعا اركەز سايكەس كەلە بەرمەيتىن دەربەس سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋمەن ەرەكشەلەندى. مىسالى, ۆ.وربان رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالىق ساياساتقا قارسى شىعىپ, بريۋسسەلدى ماسكەۋمەن ىنتىماقتاستىقتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە شاقىردى. ۆ.وربان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسىنان وسى جونىندە قازىرگى جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەكتىگى جونىندە كەڭەس سۇراعان كەزدە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونىڭ نازارىن قازاقستان جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتقا اۋداردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆەنگر پرەمەرىنە سىرتقى ساياساتتا تەك ءبىر باعىتپەن توقتالىپ قالماۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى 2015 جىلدىڭ 5 مامىرىندا استانادا ەۋروكوميسسيانىڭ بۇرىنعى توراعاسى جوزە مانۋەل بارروزۋدى دا ءدال وسىلاي جىلى قابىلدادى. مۇنىڭ ءوزى, ەگەر دوستار تۋرالى اڭگىمە بولسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ولاردىڭ ءدال سول ساتتەگى اتقارىپ وتىرعان قىزمەتتەرىنە كوپ كوڭىل بولە قويمايتىندىعىن كورسەتەدى. وعان ادامگەرشىلىك قاتىناس نەعۇرلىم ماڭىزدىراق.
ال 2015 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ اياعىندا استاناعا رەسمي ساپارمەن سەربيا پرەزيدەنتى توميسلاۆ نيكوليچ كەلدى. سەرب پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اڭگىمەلەسۋشىنى جىلى دا اشىق جانە دوستىق اڭگىمەگە بەيىمدەي ءبىلۋ قاسيەتى تاعى دا بوي كورسەتتى. ەلباسى كەلىسسوزدىڭ ءاۋ باسىندا-اق 1972 جىلى يۋگوسلاۆياعا بارعان ساپارىن ەسكە الدى. وسىدان 40 جىل بۇرىن العان سونداعى تاماشا اسەرلەرى جونىندە ايتا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ قازىرگى ۋاقىتتا سەربيا رەسپۋبليكاسىمەن كونسترۋكتيۆتى قاتىناستى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. كەزدەسۋ قورىتىندىسىندا ت.نيكوليچ ن.ءا.نازارباەۆقا سەربيا رەسپۋبليكاسىنىڭ وردەنىن تاپسىرا تۇرىپ: «مەن ءسىزدى بۇل وردەنمەن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى قاتىناستى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسىڭىز عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءوز ەلىڭىزدىڭ بولاشاعى جولىندا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىڭىز, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىن ساقتاۋداعى دايەكتىلىگى ءۇشىن دە ماراپاتتايمىن. ءسىز – الەمدىك كەڭىستىكتە وتە سيرەك كەزدەسەتىن كوشباسشىسىز», دەدى.
2015-2016 جىلدارى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋروپالىق ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە ميلان, لوندون, پاريج جانە بريۋسسەلگە بىرقاتار ساپارلار جاسادى.
2015 جىلدىڭ 27 ماۋسىمىندا مەملەكەت باسشىسى «پلانەتانى تويىندىرۋ. ءومىر ءۇشىن قۋات» تاقىرىبىنداعى «ەكسپو-2015» بۇكىلالەمدىك كورمەسى اياسىنداعى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كۇندەرىنە قاتىسۋ ءۇشىن ميلانعا (يتاليا) كەلدى. ول ءبىز ءۇشىن «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبى بويىنشا استاناداعى ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋگە دايىندىق جاساۋ ەسەبىندە دە ماڭىزدى دا, قىزىقتى ەدى. ميلانداعى ەلباسى ساپارىنىڭ باعدارلاماسى بارىنشا تولىمدى تىعىزدىعىمەن ەستە قالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ماتتەو رەنتسي اراسىندا ءوزارا سەنىمدى جاقسى قاتىناس مۇنىڭ الدىنداعى 2014 جىلدىڭ ماۋسىمىندا وتكەن بۋرابايداعى كەزدەسۋدەن باستاپ قالىپتاسقاندىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. يتاليانىڭ جاس تا جىگەرلى پرەمەرى دانا دا تاجىريبەلى قازاقستان پرەزيدەنتىنەن ماسەلەلەردىڭ كەڭ اۋقىمى بويىنشا كەڭەستەر الۋعا بارىنشا ىقىلاس تانىتتى. ميلانداعى بۇل كەزدەسۋ كەزىندە ليفتىدە ورىن العان وقيعا دا ساياساتكەرلەردىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ تۇسىرگەن جوق. ازداعان ۋاقىتتا ءليفتىنىڭ توقتاپ قالۋى, كەرىسىنشە, بەيرەسمي جاعدايدا اڭگىمەلەسۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى.
2015 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇلىبريتانيا مەن فرانتسياعا رەسمي ساپارلارمەن بارىپ قايتتى. لوندوندا دا, پاريجدە دە ول ەكى ەلدىڭ ساياسي جانە بيزنەس ەليتالارىمەن كەزدەستى. ەكى ساپار دا بارىنشا ناتيجەلى بولدى. اتالعان شارالار كەزىندە جالپى سوماسى 14 ميلليارد دوللاردان اساتىن كەلىسىمشارتتار مەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. ەكى ەل استاناسىندا دا ن.ءا.نازارباەۆ بريتان جانە فرانتسۋز بيزنەستەرىنىڭ «كاپيتاندارىمەن» كەزدەستى.
وسى وقيعالار بارىسىندا لوندوندا اككرەديتتەلگەن جانە بريتان حاتتاماسى مەن ەتيكاسىنىڭ داستۇرلەرىمەن جاقسى تانىس بۇكىل ديپلوماتيالىق كورپۋس نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا نەعۇرلىم جوعارى قۇرمەت كورسەتىلگەندىگىن اتاپ كورسەتىپ جاتتى. مۇنىڭ ءوزى – ۇلىبريتانيانىڭ ديپلوماتيالىق ءومىرىندەگى وتە كورنەكى فاكتور. ونىڭ ۇستىنە لوندونداعى ساپار مەملەكەت باسشىسىن ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا كورولەۆاسى ەليزاۆەتا ءىى-ءنىڭ قابىلداۋىمەن قورىتىندىلاندى. حانشايىم قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساپار ناتيجەلەرى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا جانە قازاقستان مەن بىرىككەن كورولدىك حالىقتارىنىڭ گۇلدەنۋىنە قىزمەت ەتەتىندىگىنە سەنىم ءبىلدىردى.
پاريجدە فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند تا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جىلى قارسى الدى. ول ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز باسشىسىنىڭ «نورماند پىشىمىندەگى» كەزدەسۋگە ارااعايىندىق جەكە كۇش-جىگەرىن جوعارى باعالادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنىڭ مەرەكەلەنۋى تۋرالى ەسكە الا وتىرىپ, ف.وللاند قازاقستان بۇگىنگى كۇنى ءارتۇرلى داستۇرلەردى ۇستاعان حالىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن قالىپتاستىرۋدىڭ سيمۆولىنا اينالعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ سوزىنشە, قازاقستاندى جاڭعىرتۋ ستراتەگياسى وسىنداي سەنىمدى نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ ازىرلەنگەن جانە فرانتسيا بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە ءاردايىم دايىن. فرانتسيا پرەزيدەنتى ءوز ءسوزىن اياقتاي كەلىپ, قازاقتىڭ «دوستىق جوق جەردە, تابىس تا جوق» دەگەن ماقالىن كەلتىردى. بوكالىن فرانتسيا-قازاقستان دوستىعى ءۇشىن كوتەردى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ فرانتسياعا جىلى دوستىق نيەتى پاريجدەگى تەررورلىق اكت تۋرالى اقپاراتتى جانى اۋىرا قابىلداۋىنان دا كورىندى. بۇل قاسىرەتتى جاعداي ونىڭ ساپارىنان ءبىر اپتادان كەيىن ورىن العان ەدى. بىرىنشىدەن, قازاقستان پرەزيدەنتى تەراكت بولىپ وتكەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە فرانتسيا پرەزيدەنتىنە كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىن جولدادى. ەكىنشىدەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگىنە بارىپ, كوڭىل ايتۋ كىتابىنا جازبا قالدىردى.
2016 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا پرەزيدەنت بەلگياعا جۇمىس ساپارىمەن باردى. بۇل ساپار بارىنشا ماڭىزدى ەدى. ويتكەنى, سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستان پارلامەنتىنىڭ سەناتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جانە ونى كەڭەيتۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاعان بولاتىن. بريۋسسەلدە مەملەكەت باسشىسى ەكى كەزدەسۋ وتكىزدى: ەۋروپالىق كەڭەس توراعاسى دونالد تۋسكپەن جانە ەۋروپالىق كوميسسيا باسشىسى جان-كلود يۋنكەرمەن. كەزدەسۋدە قازاقستاندىق-ەۋروپالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىنەن باسقا, ەو جانە ەاەو ءىس-ارەكەتىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى دا تالقىلاندى. بۇل – كۇردەلى ماسەلە. باتىستاعى بىرقاتار ساياساتكەرلەر بۇل جوبانى «كسرو-نى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ» دەپ ءالى دە سانايدى. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكى بىرلەستىكتىڭ بىرىككەن كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋدى ۇسىندى. بۇل بارلىق ماسەلەلەردىڭ نۇكتەسىن قويۋ ءۇشىن قاجەت ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «ەگەر بولاشاقتا ەو, ەاەو جانە شىۇ ەركىن ساۋدانى اشاتىن بولسا, وندا بۇل بۇكىل ەۋرازياعا اسا زور پايدا اكەلەدى». مۇنداي باستاماشىلدىق ءۇشىن ۋاقىت نەعۇرلىم وڭتايلى تاڭداپ الىنعان ەدى.
بۇگىندە ەاەو-نىڭ اتقارۋشى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ القاسىن ارمەنيا ازاماتى باسقارادى, ال ەاەو-نىڭ جالپى جەتەكشىلىگىن جارعىلىق ورگانداردىڭ (جەەك, ەۇاك, ەەك كەڭەسى) توراعاسى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان جۇزەگە اسىرادى. ەاەو-نىڭ باسقارۋ ورگاندارىندا رەسەي وكىلدىگىنىڭ بولماۋى «كسرو-نى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلۋشىلىققا» دەگەن قورقىنىشتىڭ نەگىزسىز جانە ادىلەتسىز ەكەندىگىن تاعى دا دالەلدەيدى.
ايتپاقشى, ءبىز ودان ءارى بريۋسسەلدەن ۆاشينگتونعا اتتاندىق. وندا مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى 4-ءشى سامميتكە قاتىستى. جالپى, قازاقستاندىق-امەريكالىق بايلانىستار – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق قىزمەتىندەگى جەكە ءبىر تاراۋ بولىپ تابىلادى. ونىڭ ءۇستىنە 2015-2016 جىلدارى قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى رەت مۇحيتتىڭ ۇستىنەن ۇشىپ ءوتىپ, ەكى رەتىندە دە ءىرى سامميتكە – 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نيۋ-يوركتە وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق سەسسياسىنا جانە 2016 جىلدىڭ ساۋىرىندە ۆاشينگتونداعى جوعارىدا ايتقان ءسامميتتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى.
2015 جىلدىڭ 26-30 قىركۇيەگى ارالىعىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ نيۋ-يورككە جاساعان ساپارىنىڭ باعدارلاماسى وتە مازمۇندى بولدى. بار-جوعى بەس كۇن ىشىندە ول بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن وتكەن 3 ءسامميتتىڭ (27 قىركۇيەكتە – 2015 جىلدان كەيىنگى كەزەڭدەگى دامۋ سالاسىنىڭ كۇن ءتارتىبىن قابىلداۋ جونىندەگى بۇۇ ءسامميتى, 29 قىركۇيەك – بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جالپى پىكىرتالاستارى, 30 قىركۇيەك – ەكسترەميستىك كۇش كورسەتۋگە قارسى كۇرەس جونىندەگى ءسامميتى) جۇمىسىنا قاتىستى, «11 قىركۇيەك» ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويدى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىمەن, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ءىرى كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن 7 ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى.
اسىرەسە, قازاقستان پرەزيدەنتى بەلسەندىلىكپەن قاتىسقان بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جالپى پىكىرتالاستارى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا دايىندىق الدىن الا باستالدى. ءتىپتى, جازدىڭ باسىن ءبىز ءسوز سويلەۋمەن باستادىق. بۇۇ-نىڭ قۇرىلعانىنا 70 جىل تولۋىنا بايلانىستى شاراعا بەرىلگەن مەرەيتويلىق دارەجە – قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. ونىڭ ۇستىنە نيۋ-يوركتەگى سەسسيادان 3,5 اي بۇرىن 2015 جىلعى 10 ماۋسىمدا استانادا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەسۋى بولىپ وتكەن ەدى. ول V الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى جۇمىسىنا قاتىستى. پان گي مۋندى جىلدىڭ ەڭ ءىرى وقيعاسى – بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق سەسسياسىنىڭ قالاي وتەتىندىگى تولعاندىردى, وسىعان بايلانىستى كەزدەسۋ بارىسىندا ول ءوزى كوپتەگەن ەلدەر پىكىرىن تىڭدايتىن كوشباسشى رەتىندە تانيتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن سەسسيانىڭ مۇمكىن بولاتىن كۇن ءتارتىبى تۋرالى اقىلداستى.
جالپى, مەرەيتويلىق سەسسيا الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىنىڭ دەرلىك كوشباسشىلارى جينالعان بەدەلدى اۋديتوريانىڭ الدىنا ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ بولاشاق دامۋى جونىندەگى قازاقستاندىق بولجامدارمەن بولىسەتىن ايرىقشا مۇمكىندىكتەر بەردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى بارىنشا وتكىر ماسەلەلەر بويىنشا قازاقستاننىڭ كوزقاراسىن باياندادى جانە ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن پاش ەتتى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان پرەزيدەنتى بۇۇ مىنبەرىندە العاش رەت ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە سويلەدى. بۇل الەمدىك جانە قازاقستاندىق قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. بۇدان كەيىن بۇۇ-نىڭ باسقا دا الاڭدارىندا, اتاپ ايتقاندا, پاريجدە وتكەن يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ سەسسياسىندا دا مەملەكەت باسشىسى قازاق تىلىندە سويلەدى. ونىڭ ءسوزى بۇۇ-نىڭ 6 حالىقارالىق تىلدەرىنە اۋدارىلدى.
جەرىنىڭ اۋماعىندا بۇۇ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان ەلدىڭ باسشىسىمەن, ياعني اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن كەزدەسۋ 30 قىركۇيەكتە ءوتتى. وسى ورايدا اتاپ وتەتىن ماسەلە, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى جانە ۇكىمەت باسشىلارى كەلەدى, ال اقش پرەزيدەنتىنىڭ مۇندا كەلگەن ءاربىر قوناقپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزۋگە ءىس جۇزىندە ۋاقىتى جەتپەيدى. سولاي بولا تۇرسا دا, نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋ ءوتتى. بۇل جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىقتى جانە گۇلدەنۋدى نىعايتۋداعى قازاقستاننىڭ ۇلەسىن جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ىستەردەگى ارتىپ كەلە جاتقان ءرولىن تاعى دا اتاپ كورسەتەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جۇمىسىندا ۇساق-تۇيەك بولمايدى, ءاربىر ماسەلەگە بارىنشا كوڭىل بولەدى. اسىرەسە, بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتاعان باستامالارىنا تىكەلەي قاتىستى. ەگەر ولاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ جولىنداعى مەيلىنشە ۇقىپتى جۇمىس بولماسا, بۇل ۇسىنىستاردىڭ ءبارى قاعاز جۇزىندە قالار ەدى. سوندىقتان, 2 قازاندا استاناعا ورالىسىمەن قازاقستان پرەزيدەنتى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا بولعان ساپارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇمىس كەڭەسىن وتكىزدى جانە ۇكىمەتكە, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا ايتىلعان بارلىق باستامالار بويىنشا بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەردى.
جوعارىدا ايتىلعان اقش-قا جاسالعان ەكىنشى ساپار بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە قاتىستى, سونىمەن بىرگە 15 ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بۇل ساپار تولىقتىعى مەن مازمۇندىلىعى جاعىنان 2016 جىلى وتكىزىلگەن شارالاردىڭ ءىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, اقش ساپارىنىڭ شەشۋشى ناتيجەسى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندەگى قازاقستاننىڭ الەمدىك كوشباسشى رەتىندەگى ءرولىنىڭ رەسمي بەكىتىلۋى بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ۆاشينگتوندا وسى ءبىر ماڭىزدى حالىقارالىق قاۋىمداستىق ۇردىسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن اتاپ كورسەتەتىن بىرقاتار بىرلەسكەن مالىمدەمەلەر قابىلداندى:
– يادرولىق قاۋىپسىزدىك جانە ونى تاراتپاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى (ۆاشينگتون, 2016 جىلعى 31 ناۋرىز);
– يادرولىق سىناقتاردى جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتى جەدەل ءىس جۇزىنە اسىرۋعا قول جەتكىزۋ جونىندەگى قازاقستان جانە جاپونيانىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى (2016 جىلعى 1 ءساۋىر);
– قازاقستان تەرريتورياسىندا ماگاتە-ءنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنە قاتىستى ۇلىبريتانيا, ۆەنگريا, گەرمانيا, يوردانيا, يسپانيا, قازاقستان, كانادا, قىتاي, نورۆەگيا, ءباا, اقش, فيليپپين, فينليانديا, فرانتسيا, چەحيا, شۆەتسيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا كوشباسشىلارىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى.
جالپى, يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى بارلىق سامميتتەردى وتكىزۋ – تىكەلەي اقش پرەزيدەنتى ب.وبامانىڭ باستاماسى بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك. ءبىرىنشى سامميت 2010 جىلى ساۋىردە ۆاشينگتون قالاسىندا ءوتتى. سوندا بارلىق شارالار بارىسىندا اقش پرەزيدەنتىنىڭ وڭ جاعىندا تۇراقتى تۇردە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ورىن الاتىندىعى بۇكىل الەمدى تاڭداندىرعان بولاتىن. كەيىننەن ءبىز مىنانى انىقتادىق, بۇل سامميتتە حاتتامالىق جوعارى تۇرۋشىلىق جالپىعا بىردەي تاجىريبە بويىنشا انىقتالماعان (ەرەجە بويىنشا الفاۆيت رەتىمەن كەزەك قاعيداسى قولدانىلاتىن), كەرىسىنشە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى بويىنشا انىقتالعان. ەكىنشى سامميت 2012 جىلعى ناۋرىزدا سەۋلدە وتسە, ءۇشىنشىسى 2014 جىلدىڭ ناۋرىزىندا گااگادا ءوتتى. 2016 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە وتكەن ءتورتىنشى سامميت جوعارىدا اتالعان ب.وباما باستاماسى شەڭبەرىندەگى قورىتىندى شارا بولدى.
سول جەردە, ۆاشينگتوندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كارنەگي قورىنىڭ پرەزيدەنتى ۋ.بەرنسپەن كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى, وعان اقش-تىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ۋ.پەرري, اقش-تىڭ ەكس-سەناتورى س.نانن, كاليفورنيا شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى دج.براۋن, CNN تەلەارناسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ت.تەرنەر, Gap كومپانياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ە.گاست قاتىستى.
وسى جەردە مەملەكەت باسشىسى اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ, «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن جاريا ەتتى. وندا ۇلتتىڭ سوعىستار مەن جانجالداردىڭ الدىن الۋ بويىنشا ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلى ايقىندالعانى بەلگىلى.
بەدەلدى اۋديتوريا الدىندا ءسوز سويلەۋ بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ءسوزىن بىلاي دەپ قورىتىندىلادى: «بولاشاق تۋرالى ويلاعاندا مەن مىنا تاريحي داتانى ءجيى ەسكە الامىن – 1995 جىلدىڭ 24 ءساۋىرى – بۇل بۇرىنعى كسرو-دان بىزگە مۇراعا قالعان سوڭعى يادرولىق زاريادتىڭ قازاقستان تەرريتورياسىنان شىعارىلعان كۇن. ەكى عاسىر بۇرىن اقش پرەزيدەنتى اۆراام لينكولن بىلاي دەگەن ەكەن: «جاۋاپكەرشىلىكتى بۇگىن كەيىنگە قالدىرا وتىرىپ, ودان ەرتەڭ قۇتىلۋعا بولمايدى». ونداعان جىلدار بويى يادرولىق جارىلىستىڭ قاسىرەتىنەن زارداپ شەككەن حالقىمنىڭ قولداۋى مەن ارمان-مۇددەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, مەن يادرولىق قارۋدان ازات الەم تۋرالى ارمانعا شىن جۇرەكتەن سەنەمىن».
4-ءشى سامميت شەڭبەرىندە ۆاشينگتوندا وتكەن بارلىق شارالاردى اياقتاعاننان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى گاۆاناعا باعىت الدى, وندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كۋبا رەسپۋبليكاسىنداعى رەسمي ساپارى باستالدى. كۋبانىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسى جانە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى راۋل كاسترومەن بولعان كەزدەسۋدە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. وندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى, ءبىلىم سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستى, مادەنيەت, سپورت, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە ساياسي ديالوگتى ودان ءارى قولداۋ ماسەلەلەرى تىلگە تيەك ەتىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كۋباعا ساپارى قازاقستاندىق-كۋبالىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋعا جاڭا قارقىن بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ازيالىق ۆەكتورعا كوشۋ بارىسىندا, ەڭ الدىمەن, ەۋروپا جانە ازيا قۇرلىعىنىڭ توعىسىندا ورنالاسقان تاعى ءبىر مەملەكەت, بىزگە تۋىسقان مەملەكەت جانە ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تانىعان تۇڭعىش مەملەكەت – تۇرىك رەسپۋبليكاسىنا توقتالعان ءجون. بۇل وقيعانى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى بىلاي ەسكە الادى, 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا, ياعني, قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەندى جاريالاعان ساتتەن ەكى ساعات وتكەننەن كەيىن تۇرعىت وزال تەلەفون شالادى (سول كەزدە ول تۇركيا پرەزيدەنتى بولاتىن) جانە تۇركيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعاندىعىن حابارلايدى. ديپلوماتيالىق كانالدار بويىنشا رەسمي تۇردە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانۋ تۋرالى مۇنداي حابار ءبىرىنشى امەريكا قۇراما شتاتتارىنان تۇسكەندىگىنە قاراماستان, تۇرعىت وزال بۇل تۋرالى ءبىرىنشى بولىپ حابارلاعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قالىپتاسۋىنىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىندە تۇركيا قازاقستانعا قولداۋ كورسەتىپ وتىردى جانە بۇل ءبىزدىڭ ەسىمىزدە ماڭگى قالادى.
2015 جىلدىڭ 15-17 ءساۋىرى ارالىعىندا تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى بولىپ ءوتتى. ونىڭ شەڭبەرىندە ەكى پرەزيدەنتتىڭ شاعىن قۇرامداعى كەلىسسوزدەرى, قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى جوعارى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسى, سونىمەن بىرگە, ەكى كوشباسشىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان-تۇركيا بيزنەس-فورۋمى بولىپ ءوتتى.
17 ساۋىردەگى قورىتىندى شارا ەكى پرەزيدەنتتىڭ تۇرىك الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى – تۇركىستان قالاسىنا بىرلەسكەن ساپارى بولدى. بۇل قالادا قوجا احمەت ياساۋي كەشەنىنىڭ قاسىندا ور