قازاقستان وسى ماسەلەگە قاتىستى بايانداماسىن ءساتتى قورعادى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەلەگاتسياسى بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ماسەلەسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاپ قايتتى. ءبىز وسى وقيعاعا وراي دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى مارات سارسەمباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– مارات الدوڭعار ۇلى, جەنەۆاعا ساپارىڭىزدان العان اسەرىڭىزبەن بولىسسەڭىز. ساپارداعى ءسىزدىڭ ءمىندەتتەرىڭىز بەن ماقساتتارىڭىز قانداي ەدى؟
– 2016 جىلعى 23-24 ماۋسىمدا ماعان ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيا قۇرامىندا جەنەۆاعا (شۆەيتساريا) بارۋ مۇمكىندىگى تۋدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ە.ءازىموۆانىڭ باسشىلىعىمەن بارعان ءبىزدىڭ دەلەگاتسيامىز بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ وتىرىستارىندا ادام جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇستانىمىن قورعاۋعا قاتىسۋ ماقساتىن كوزدەدى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرقاتار مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولارىنان 16 ادام بولدى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اتالعان كوميتەت الدىندا قورعاعان ەكىنشى مەرزىمدى بايانداماسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىرىنشى مەرزىمدى بايانداماسىن 2011 جىلعى ماۋسىمدا ۇسىنعان بولاتىن.
– قالاي ويلايسىز, ەكى باياندامانى سالىستىرعاندا ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ ءىسى بويىنشا ىلگەرىلەۋشىلىك بار ما؟ بۇل سۇراقتىڭ ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىزدى قىزىقتىراتىنى انىق.
– مەن ەكى باياندامانى دا سالىستىرا الامىن, سەبەبى, ماعان ءبىزدىڭ دەلەگاتسيانىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋعا 2011 جىلى دا, 2016 جىلى دا مۇمكىندىك بەرىلگەن بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, ەكىنشى باياندامانى دايىنداۋ بارىسىندا ءبىرىنشى باياندامانىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلدى. وتكەن جىلدار ىشىندە ەلىمىز ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدى. باسقانى قايدام, مەنىڭ العان اسەرىم ءدال وسىنداي.
– مەملەكەتىمىزدە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىندە تىڭداۋ ءراسىمى قالاي وتكەنى جايىندا ايتا كەتسەڭىز.
– 1966 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە قول قويعان بۇۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر ءوز ەلدەرىندەگى ادام قۇقىقتارىنىڭ جاعدايى تۋرالى باياندامالارىن وسى كوميتەتكە ۇسىنادى. بۇل كوميتەتتىڭ قۇرامى بارلىق قۇرلىقتار مەن قۇقىقتىق توپتاردى قوسا العاندا, ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن كاسىبي 18 ادامنان تۇرادى. ەلىمىز وسى حالىقارالىق پاكتىنى 2005 جىلعى 28 قاراشادا راتيفيكاتسيالادى (پاكتىگە بارلىعى 168 مەملەكەت قاتىسادى). سونىمەن بىرگە, ەلىمىز 2007 جىلى 25 قىركۇيەكتە وسى پاكتىنىڭ ءبىرىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قول قويدى, وعان سايكەس رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتارى جەكە تارتىپپەن ادام قۇقىقتارىن بۇزعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىمدانۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
كوميتەت توراعاسى ف.سالۆيولي بايانداما جاساۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ دەلەگاتسيانىڭ باسشىسى ە.ءازىموۆانى مىنبەرگە شاقىردى. ول ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارىنىڭ جاعدايىنا جالپى سيپاتتاما بەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ نەگىزىندە قابىلدانعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار بويىنشا ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەر تۋرالى جان-جاقتى اقپارات ۇسىندى. ودان كەيىن بىرقاتار كوميتەت مۇشەلەرى (يا.بەن اشۋر (تۋنيس), يۋ.يۆاساۆا (ياپونيا), س.كليۆلەند (سشا), ا.زايبەرت-فور (گەرمانيا), ك.ۆاردزەلاشۆيلي (گرۋزيا) جانە ت.ب.) ادام قۇقىقتارى مەن ادام جانە ازاماتتاردىڭ نەگىزگى بوستاندىقتارىنىڭ ءتيىستى بلوكتارى بويىنشا سۇراق قويدى. قازاقستان دەلەگاتسياسى مۇشەلەرىنىڭ بەرگەن جاۋاپتارى قويىلعان سۇراقتارعا وراي كونستيتۋتسيا مەن سوت تورەلىگى سالالارىنداعى, ادام جانە ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى, كەمسىتۋشىلىك, ايەل قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ, ءولىم جازاسىن جويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا, ازاپتاۋعا قارسى, قاماۋداعى ادام قۇقىقتارى تۋرالى, ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستار سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارى, ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ قۇقىقتارىن ايقىنداۋ, ءدىن سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارى, قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى, بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى ۇسىنىمدارىن ورىنداۋ ماسەلەلەرىن قامتىدى.
– ەندى بەرىلگەن جاۋاپتاردىڭ مازمۇنىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ سۇراقتارىنا ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسىنىڭ وكىلى ن.سۇيىندىكوۆ الەۋمەتتىك ەكونوميكا سالاسىنداعى زاڭدىلىق ماسەلەسى بويىنشا ء(تيىمدى تەرگەۋ جانە قۇقىق بۇزۋشىلارعا جازا قولدانۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا, ەكسترەميزمگە قارسى شارالاردى كۇشەيتۋ, ءولىم جازاسىنا ءموراتوريدىڭ جاعىمدى ناتيجەلەرىنە بايلانىستى ونى جويۋعا بىرتىندەپ كوشۋ, بارلىق ايىپتالۋشىلاردىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋ, جاڭاوزەندەگى وقيعا بارىسىندا ءوز وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پايدالانعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن تالقىلاۋ, جازاسىن وتەگەن كەيبىر ادامداردى مۇناي كومپانيالارىنا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, سيراكۋز كاعيداتتارى نەگىزىندە ميتينگىلەر مەن دەمونستراتسيالار وتكىزۋدى شەكتەۋ زاڭناماسىنا سايكەس شارالار قولدانۋ تۋرالى), دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ب.نۇرىمبەتوۆ (ايەلدەر جانە ەرلەر جالاقىسى مولشەرىندەگى الشاقتىقتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قىسقارتۋ, رەسپۋبليكانىڭ تەمەكى جانە ماقتا ءوسىرۋ ەگىستىكتەرىندە بالا ەڭبەگىن پايدالانۋدى بارىنشا شەكتەۋ), مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى م.ءازىلحانوۆ (جەكە ومىرگە ارالاسۋعا قارسى قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر تۋرالى, ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋ تۋرالى), جوعارعى سوت سۋدياسى ل.اعىباەۆا (سوتتاردىڭ ادام قۇقىقتارى بويىنشا حالىقارالىق پاكتىنىڭ نورمالارىن سوتتاردىڭ قولدانۋى تۋرالى, ازاماتتاردى تۇتقىنداۋ جانە قاماۋعا الۋ زاڭدىلىعىنىڭ ورىندالۋىنا سوتتىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى, سۋديا كادرلارىن ىرىكتەۋدىڭ جاريا جۇيەسى تۋرالى), ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوميتەتتەرى مەن دەپارتامەنتتەرى باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى ك.مۇحيتوۆ, ا.بازىلبەكوۆ, ب.جاقاەۆ (اكىمشىلىك قاماۋعا الۋدى زاڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىراتىن راسىمدەر مەن مەرزىمدەر تۋرالى, سوتتالعانداردىڭ جاعدايلارىن جاقسارتۋ شارالارى تۋرالى, رەسپۋبليكانىڭ تۇرمەلەرىندە ەڭبەكتى پايدالانۋ تۋرالى, سوتتالعانداردى وڭالتۋ جانە ولاردى قوعامعا قايتا كىرىكتىرۋ شارالارى تۋرالى), ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وكىلى گ.قوشقاروۆا (مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار ءۇشىن ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى), باس پروكۋراتۋرانىڭ جەنەۆاداعى وكىلى ا.لاستاەۆ (ادامدى ۇستاۋ كەزىندە ونىڭ قۇقىقتارىن ءتۇسىندىرۋ تۋرالى, ادۆوكاتتارعا قولجەتىمدىلىك تۋرالى, باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋمەن بايلانىستى ەمەس بالاما جازا ادىستەرىن قولدانۋ تۋرالى, باسقا مەملەكەتكە ونىڭ ايىپتى ازاماتتارىن بەرۋ بارىسىندا زاڭدىلىقتى ساقتاۋدى ديپلوماتيالىق كۋالاندىرۋ تۋرالى), اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ بايلانىس جانە اقپارات كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى د.گولوبۋردا (بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قىزمەتىنىڭ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ جاعدايى تۋرالى, ادامنىڭ ءسوز سويلەۋ بوستاندىعىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى) قاجەتتى قۇجاتتاردى, ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى, دالەلدى دايەكتەردى كەلتىرە وتىرىپ, تولىق جاۋاپ بەردى. ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ە.ءازىموۆا زاڭنامانى جانە پراكتيكانى قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنداعى وزگەرىستەر تۋرالى بايانداما جاسادى, سونداي-اق, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ, گەندەرلىك تەڭدىك پەن بالا قۇقىقتارى, جەكە ءومىردىڭ دەربەستىگى, تەگىن زاڭگەرلىك كومەك كورسەتۋدى ۇسىنۋ جانە ادۆوكاتتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى اڭگىمە قوزعادى.
ادام ساۋداسىنا قاتىستى ادام قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ, باسپانالاردى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ, ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندارىن وڭالتۋدى قامتاماسىز ەتۋ, كەمسىتۋشىلىك ماسەلەسىنە وراي ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعىن بۇزۋعا جول بەرمەۋ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 145-بابىنا سايكەس ازاپتاۋعا قارسى الۋان ءتۇرلى تاسىلدەرمەن ءىس-قيمىل جاساۋ, ونىڭ ىشىندە وسى ماقساتتا ۇلتتىق الدىن الۋ تەتiگiن قولدانۋ, پاريج قاعيداتتارىنا سايكەس ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتiنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى ت.ابىشەۆ پەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ باسشىسى ۆ.كاليۋجنىي جان-جاقتى اقپارات بەردى.
باسقاشا ايتقاندا, دەلەگاتسيا مۇشەلەرى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي سالادا, قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ۇيىمدارىندا, سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرى مەن ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندە جۇزەگە اسىرىلعان باستى وزگەرىستەردى كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ نازارىنا جيناقى, مازمۇندى نەگىزدە تولىققاندى جەتكىزە ءبىلدى.
– دەلەگاتسيا قۇرامىنا ءسىزدىڭ قوسىلۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟
– مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى زاڭنامالىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋگە قاتىستى ءوتىنىشحات بويىنشا سوتتىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنۋى ارقىلى ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى, ساياسي پارتيالاردى قۇرۋعا قويىلاتىن تالاپتار نەگىزىندە ادامنىڭ وسى ساياسي پارتيالاردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ قۇقىعى, ەلىمىزدىڭ پارلامەنتىنە 3 ساياسي پارتيانى سايلاعان قازاقستاندىق ەلەكتورات قۇرامىنداعى ادامنىڭ سايلاۋ قۇقىقتارى تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردىم.
– بۇۇ-نىڭ اتالعان كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنداعى قانداي ەرەكشەلىكتەردى اتاپ ايتار ەدىڭىز؟
– كوميتەت جۇمىسىنداعى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبىرى – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىمەن الدىن الا سويلەسۋ. ونىڭ بارىسىندا كوميتەت مۇشەلەرى بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ رەسمي ۇكىمەتتىك دەلەگاتسياسى مۇشەلەرىنە سۇراقتار قويۋ ارقىلى سول ەلدە ادام قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ سالاسىنداعى كۇردەلى, وزەكتى ماسەلەلەردى بارىنشا تولىق بىلگىسى كەلەدى ەكەن. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ قازاقستاندا ادام قۇقىقتارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن بارىنشا تەرەڭ پىسىقتاۋى, وسى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ كەزىندەگى تاباندىلىعى, ىسكەرلىگى دەر ەدىم.
– قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى جاعدايىنا الدىن الا بەرىلگەن باعا بار ما؟
– ءيا, بار. كوميتەت مۇشەسى ا.زايبەرت-فور كوميتەتتىڭ 2011 جىلعى ۇسىنىمدارىن ورىنداۋعا قازاقستان تاراپىنىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, كوميتەت توراعاسى ف.سالۆيولي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بايانداماسىن تىڭداي كەلە, ءوزىنىڭ ءبىرىنشى بايانداماسىن ۇسىنعان 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا, ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارى بويىنشا جاعدايدىڭ ايتارلىقتاي جاقسارعانىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇل – جالاڭ ءسوز ەمەس, سەبەبى, ف.سالۆيولي مىرزا قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى بايانداماسى كوميتەت وتىرىستارىندا تىڭدالعان كەزدە ونىڭ جۇمىسىنا قاتىسقان بولاتىن.
كوميتەتتىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى يا.بەن اشۋر قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندە جانە تىسقارى جەرلەردە ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق باستامالارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. جالپى, كوميتەتتىڭ بارلىق مۇشەسى قازاقستاندا وزىنە قابىلداعان مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدا جىل وتكەن سايىن ىلگەرىلەۋشىلىكتەر انىق بايقالىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى كونستيتۋتسيا كەپىلدىك بەرگەن ادام قۇقىقتارىن ودان ءارى ءتيىمدى قورعاۋ بويىنشا ەلىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەرى زور ەكەنىن بايقاتاتىن جايت بولسا كەرەك.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بايانداماسىن قاراۋدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– 11-12 شىلدەدە كوميتەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بايانداماسى بويىنشا سوڭعى قورىتىندىنى قابىلدايدى, وندا پاكتىنى ورىنداۋدى جالعاستىرۋ جونىندە, اتاپ ايتقاندا, زاڭناما مەن پراكتيكانى جەتىلدىرۋگە قاتىستى ۇسىنىمدار بەرىلەدى. ال سول ۇسىنىمداردى ورىنداۋ بويىنشا كەلەسى باياندامانى قورعاۋ 4 جىلدان كەيىن وتكىزىلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»