تىلەۋىمىز – بارشا جۇرتتىڭ اماندىعى

– دەيدى رەسەيدەگى قورعان وبلىسى قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسى قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى اسەت بەيىسوۆ اسەت بەيىسوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى رەسەي بولعانىمەن, اتا-بابالارى ەجەلدەن قىزىلجار ءوڭىرىن مەكەندەگەن. تاركىلەۋ جىلدارى «بايدىڭ تۇقىمى» رەتىندە قۋدالانىپ, اكە-شەشەلەرى امالسىزدان كورشى ەلگە باس ساۋعالاعان. پەتۋحوۆو سەلوسىنا تۇراقتاپ, جان ساقتاعان. اكەسى شاقان ماكۋشينو اۋداندىق دايىنداۋ كەڭسەسىندە 30 جىلعا جۋىق ابىرويلى قىزمەت اتقارعان. اناسى بوپەش ءتورت بالانى قاتارىنان كەم قىلماي وسىرگەن. – اكە-شەشەمىزدى اتاقونىسىنا (مامليۋت اۋدانىنداعى لەنين اۋىلى) جەرلەدىك. يماندى بولعىر جارىقتىقتار كوزدەرى جۇمىلعانشا «ەلىم, جەرىم» دەپ ەمەشەكتەرى ءۇزىلىپ وتىراتىن. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن «كوشسەك قايتەدى» دەپ قولقا سالعانىمدا, بىردەڭەسىن ۇمىتقان جاندارشا جان-جاعىنا جالتاقتاپ, قاراي بەرگەن. قانشا دەگەنمەن, جاتجۇرتتا ءوسىپ-ءونىپ, ۇرپاقتارىن وسىندا جەتكىزگەندىكتەن, قيماعاندارى دا. «كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسى قالعان ءبىزدى قيناپ قايتەسىڭدەر, سۇيەگىمىزدى اپارساڭدار, سوعان ريزامىز», دەگەن اماناتىن قايتا-قايتا تاپسىرىپ ەدى دەگەندە, اسەتتىڭ جانارىنا مۇڭ ۇيالاپ, اششى وكسىك كەۋدەسىن تىرناپ وتكەندەي بولعان. ونىمەن اراگىدىك كەزدەسىپ جۇرەتىنبىز. كەيدە ناۋرىز مەرەكەسىندە ۇشىراسىپ قالاتىنبىز. بىردە قورعان وبلىسى دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا تەرىسكەيگە كەلە قالعان. سول كەزدەگى گۋبەرناتور ولەگ بوگومولوۆتىڭ وعان ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, كوتەرمەلەپ وتىرعانىنا قاراپ, سىرتتا جۇرسە دە قازاقتىڭ نامىسىن جوعارى ۇستاعان بولمىس-بىتىمىنە سۇيسىنگەنبىز. كوپكە سىيلى ازاماتتى وزىنە كەڭەسشى ەتىپ الۋى زور بەدەلىن تانىتسا كەرەك دەگەن وي تۇيگەنبىز. سول جولعى جيىن-كەڭەستەردەگى ءا. بەيىسوۆتىڭ سوزدەرى ەلدىك, ۇلتتىق ۇعىمدارمەن استاسىپ, ءارلى-بەرلى تاريحتى كەڭىنەن تولعاپ, كوسىلە سويلەگەنى كوز الدىمىزدا. اڭگىمە قازاقستانداعى ورەلى وزگەرىستەر توڭىرەگىندە وربىگەندە قاناتىن قومداپ, جەمتىگىنە شۇيلىككەن قىران قۇستاي تۇلەپ سالا بەرگەن. ول 2011 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتايىنا ارنايى شاقىرىلعانىن باسىنا قونعان باقىت قۇسىنا بالايدى ەكەن. تويلاسۋدى ەمەس, ويلاسۋدى دىتتەگەن القالى جيىننىڭ تورتكۇل دۇنيەدەگى قازاقتى تۋعان جەردىڭ توسىندە قاۋىشتىرعان ماڭىزدىلىعىن ماقتان ەتىپ, ىشكى سىرىن بىلاي اقتارعان: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الەمنىڭ 35 ەلىنەن قۇرىلتايعا ات تەرلەتىپ كەلگەن قاتىسۋشىلار الدىندا «ەر قونىسىنان ايىرىلسا, ەل ىرىسىنان ايىرىلادى» دەگەن حالقىمىزدىڭ دانا ماقالىن العا تارتا وتىرىپ, ەلدىك, ەل بولۋ قامى جايلى ايتقان پايىمدارى جادىمدا ءالى كۇنگە دەيىن جاڭعىرىپ تۇر. ەل دەگەن ۇعىمدى قۇرانداي قاستەرلەپ, ۇرانداي ۇستانىپ كەلگەن اتا-بابالار ارمانىنىڭ ورىندالعانىنا اركەز ىشتەي شۇكىرشىلىك ەتەمىن. ايتپەسە, ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋعا قانشا تالپىنسا دا, تۋىن تىگەر الاقانداي جەر تابا الماي جۇرگەن حالىقتار از با؟ وسى باسقوسۋدا ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى, ەلى ساۋلەتتى, جەرى داۋلەتتى قازاقستاننىڭ ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادامعا بارىپ, اتوم قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقانىن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىز قازاقستان باسشىسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, «ە, بارەكەلدى!» دەسكەن. يادروسىز الەم قۇرۋ باستامالارىنا قولداۋ كورسەتىپ, ۇلتارالىق, دىنارالىق كەلىسىمنىڭ ايشىقتى ۇلگىسىنىڭ قانات جايا بەرۋىنە تىلەكتەستىك بىلدىرگەن. اڭداي بىلگەن جانعا الار عيبرات, تۇيەر ءتالىم مول, دەپ شابىتتانا سويلەگەندە جان تولقىنىسىن جاسىرا المايتىن. سول جىلى ءساۋىر ايىندا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىس­قانى, قازاقستاندىقتاردىڭ ىنتى­ماق­تاستىعى مەن بىرلىگىنە ءتانتى بول­عانى جايلى دا سىر شەرتكەن. مىنە, ءبىز ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىز. چەليابى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ ينستيتۋتىن, قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن ول ەڭبەك جولىن قاتارداعى ينجەنەردەن باس­تاپ, پەتۋحوۆ اۋدانى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىن كوتەرىلگەن. ءار جىلدارداعى ەسەلى ەڭبەگى ءىى دارەجەلى «وتان الدىنداعى قىزمەتى ءۇشىن» مەدالىمەن, وبلىس گۋبەرناتورىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن, تاعى باسقا ماراپاتتارمەن اتاپ وتىلگەن. ورال تاۋى سىرتىنداعى اعايىندارىمىز ءۇشىن اتقارعان جۇمىستارى دا ۇلان-عايىر. «شاڭىراق» قازاق قوعامدىق-مادەني ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋىنا, «بىرلىك» گازەتىنىڭ جارىق كورۋىنە, رەسەي كۇنى مەرەكەسىمەن ورايلاستىرىپ جىل سايىن قازاق مادەنيەتىنە قاتىستى شارالار وتكىزۋگە, باۋىرلارىمىزدىڭ كىشى قۇرىلتايىن ۇيىمداستىرۋعا تىكەلەي ۇيىتقى بولعان. قازىر «ەنەرگوۋگول» بىرلەسكەن كاسىپورنىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. – اسەكە, ءسوز ساپتاۋىڭىزعا قاراعاندا, تورتكۇل دۇنيەدەگى, ونىڭ ىشىندە قازاقستانداعى ىشكى-سىرتقى جاعدايلاردان جاقسى حاباردار ەكەنىڭىز سەزىلىپ تۇر. قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا ادامزات سوعىس ءورتىن تۇتاندىرۋعا قۇمار وكتەم پيعىلدار مەن سودىر كۇشتەر الدىندا دارمەنسىز كۇي كەشىپ وتىرعانىن ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز. ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرۋ كۇردەلەنىپ, جاپپاي يادرولىق قارۋلانۋ ءورشىپ بارادى. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەست جايلى ويىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى», – دەگەنىمىزدە ول الىستان وراعىتا ءتىل قاتتى. «سامميت جايلى رەسەيلىك باسىلىمدار دا از جازعان جوق. وعان توقتالماس بۇرىن تاريحقا از-كەم شەگىنىس جاسايىق. قازاقستان بۇۇ-عا مۇشەلىككە 1992 جىلى قابىلدانعانى بەلگىلى. سودان بەرگى كەزەڭگە كوز جۇگىرتسەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى بايسالدى قادامدارى مەن پاراساتتى شەشىمدەرى ارقىلى ۇلكەن ساياساتكەرلەردى دە, الىپ دەرجاۆالاردى دا, حالىقارالىق قوعامداستىقتاردى دا مويىنداتتى. بۇگىندە يادرولىق قارۋلانۋعا توقتاۋ سالۋ, ايماقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, لاڭكەستىك ارەكەتتەردى بولدىرماۋ, ءدىني قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ شەشىلمەستەي كورىنەتىن قيىن تۇيىنگە اينالعانى جاسىرىن ەمەس. وسىندايدا قارا بۇلتتى قاق جارىپ, جارقىراپ شىعا كەلگەن كۇننىڭ كوزىندەي جۇرتشىلىق تالقىسىنا ۇسىنىلعان مانيفەستى ساياسي باتىلدىقتىڭ جوعارى ۇلگىسى رەتىندە قابىلداۋعا بولادى. وندا ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرلەردى ادامزات الدىنداعى تەرەڭ جاۋاپكەرشىلىك پەن وراسان مىندەتتى قاپىسىز تۇسىنۋشىلىك دەپ باعالاعان ابزال», – دەدى ول. «دەمەك, مانيفەست جىلدار بويى جيناقتالعان قازاقستاندىق سىرتقى ساياساتتىڭ باي تاجىريبەلەرىنىڭ ماڭىزدى ءبىر قورىتىندىسى, باعالاۋ ولشەمى ىسپەتتەس دەيسىز عوي؟», دەگەن ساۋالىمىزعا: «ازۋىن ايعا بىلەگەن ەلدەر الدىندا ۇلكەن مارتەبەگە, زور قۇرمەتكە بولەنۋ وڭاي ەمەس. پرەزيدەنتتەرىڭىزدىڭ ەشكىمگە جالتاقتاماي, جەكە-دارا قابىلدايتىن باتىل باستامالارى حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىنا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ كەزىندە ىلىككەنىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. اباي جەرىندەگى قاسىرەتتى تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. 40 جىل ىشىندە 500-دەن استام سىناق, ونىڭ 117-ءسى جەر بەتىندە جۇرگىزىلگەن. ولاردىڭ جالپى جيىنتىعى حيروسيما قالاسىنا تاستالعان اتوم بومباسىنان 25 مىڭ ەسە ارتىق يادرولىق قۋاتقا تەڭ. سۇمدىق ەمەس پە؟! ول ۋاقىتتا مۇنداي باتىل شەشىمگە قارسىلىق بىلدىرۋشىلەر ىشتەن دە, سىرتتان دا از بولماعان. وسىدان-اق قازاقستاننىڭ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىك ۇستانىمىنىڭ ارىدەن باستالىپ, تۇراقتى جۇيەگە اينالعانىن باعامداي بەرىڭىز. ەندى ادامزاتقا تونگەن يادرولىق قاتەردى سەيىلتۋدە وركەنيەتتى ەلدەر ءبىر مامىلەگە كەلەدى دەگەن سەنىمدەمىن», – دەپ بايىپپەن جاۋاپ بەردى. «سىزبەن سۇحباتتاسار الدىندا 2010 جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالعان تۇڭعىش سامميت قۇجاتتارىن تاعى ءبىر رەت وي ەلەگىنەن وتكىزىپ شىقتىم. وندا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى الەمدىك كوشباسشى ەل قاتارىنا جاتقىزعان ەكەن. قانداي بيىك باعالاۋ! مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تاعى ءبىر سۇڭعىلالىعىنا مەملەكەتتىك شەكارانى ايقىنداۋداعى باستاماشىلدىعىن جاتقىزار ەدىم. ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىستار نەگە تىيىلماي وتىر؟ ويتكەنى, اۋماقتىق تۇتاستىق, شەكارا ماسەلەلەرى شەشىلمەگەن وتكىر كۇيىندە قالىپ تۇر. مۇنداي پروب­لەمالاردى كەيبىر باسقا ەلدەر دە باستان كەشىرىپ وتىر. قازاقستاننىڭ تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ كورشى مەملەكەتتەرمەن شەكارانى رەسمي تۇردە تياناقتاپ, شەگەندەپ الۋى – ناعىز كورەگەندىك, كەلەشەكتى ويلاعاندىق! قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا 1748 شاقىرىم, قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا 7500 شاقىرىم شەكارا راتيفيكاتسيالانىپ, داۋلى ماسەلەلەرگە ءبىرجولا نۇكتە قويىلدى. قارۋعا ەمەس, اقىل-پاراساتقا جۇگىنگەن بۇل كەلىسىمدەردىڭ تاريحي ماڭىزى وتە زور», – دەي كەلىپ, اسەت شاقان ۇلى ەندىگى ءبىر نازاردى كەز كەلگەن قوعامنىڭ مىزعىماس ىرگەتاسى, مەملەكەتتىڭ قۇرىلىسى ەتنوستاردىڭ ءوزارا بىرلىگىنەن, تولەرانتتىلىعى مەن دوستىعىنان باستاۋ الاتىنىنا اۋداردى. ەكى مەملەكەتتىڭ شەكارالاس ايماعىندا تۇرعان سولتۇستىك قازاقستان مەن قورعان وبلىستارىنىڭ ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق, مادەنيەت, ءبىلىم سالالارىنداعى تىعىز بايلانىستارىنا ناقتى مىسالدار كەلتىردى. «ءسىز بىلەسىز بە, – دەدى ءبىر كەزدە مەنىڭ جۇزىمە بارلاي قاراپ, – رەسەي, اقش, قىتاي, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا سەكىلدى يادرولىق دەرجاۆالاردا ون مىڭعا جاۋىق وقتۇمسىقتىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن. اجال سەبەتىن قارۋلاردىڭ ءبىرى الدا-جالدا تەررورشىلاردىڭ قولىنا تۇسسە, مىنا دۇنيە نە بولماق؟ ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. كەڭەس زامانىندا 1,5 ميلليون ادامنىڭ يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. اتاقتى فيزيك البەرت ەينشتەين «ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ادامزاتتىڭ قانداي قارۋ قولداناتىنىن بىلمەيمىن, مەنىڭ بىلەتىنىم – ءتورتىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ادامداردىڭ قولىنا تاس ۇستاپ سوعىساتىنى» دەگەن ەكەن. 1955 جىلى لوندوندا قابىلدانعان راسسەل ەينشتەين مانيفەسىندە ادامزاتقا تونگەن سوعىس قاۋپىن شەشۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعانمەن, ارادا 60 جىل وتسە دە, قارۋلانۋ ءۇردىسى تىيىلماي وتىرعانىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. ال ن.نازارباەۆ بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرۋدىڭ ساياسي شەشىمدەرىن ناقتى ۇسىنا بىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. جانتالاسا قارۋلانۋ جاقسىلىققا سوقتىرمايتىنىن, جۇقپالى سوعىس ۆيرۋسى جەكە ەلدەردىڭ باقىلاۋىنان شىعىپ, ايماقتارعا تارالعانىن, عالامدىق تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالعانىن ەسكەرتتى. قازاقستان باسشىسىنىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV جاھاندىق سامميتتەگى مانيفەسى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارىپ قانا ويماي, زور قولداۋىنا يە بولۋى سوندىقتان. بارلىق ەلدىڭ ليدەرلەرى مەن ىقپالدى ساياساتشىلارى ودان ۇلگى الۋى ءتيىس. باسقا بالاما جوق!». شەتتە جۇرسە دە, اتامەكەن ءۇشىن ەت-باۋىرى ەزىلىپ تۇراتىن باۋىرىمىز بارشا جۇرتقا اماندىق تىلەپ, جاقسى كوڭىلمەن قوشتاستى. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى